๒. มหาหังสชาดก

๑๙๙|๑๙๙.๑| เอเต หํสา ปกฺกมนฺติ วงฺกงฺคา ภยเมริตา หริตฺตจ เหมวณฺณ กามํ สุมุข ปกฺกม ฯ |๑๙๙.๒| โอหาย มํ ญาติคณา เอกํ ปาสวสํ คตํ อนเปกฺขมานา คจฺฉนฺติ กึ เอโก อวหียสิ ฯ |๑๙๙.๓| ปเตว ปตตํ เสฏฺฐ นตฺถิ พนฺเธ สหายตา มา อนีฆาย หาเปสิ กามํ สุมุข ปกฺกม ฯ

๒๐๐|๒๐๐.๑| นาหํ ทุกฺขปเรโตปิ ธตรฏฺฐ ตุวํ ชเห ชีวิตํ มรณํ วา เม ตยา สทฺธึ ภวิสฺสติ ฯ |๒๐๐.๒| นาหํ ทุกฺขปเรโตปิ ธตรฏฺฐ ตุวํ ชเห น มํ อนริยสํยุตฺเต กมฺเม โยเชตุมรหสิ ฯ |๒๐๐.๓| สกุมาโร สขา ตฺยสฺมิ สจิตฺเตสฺมิ เต ฐิโต ญาโต เสนาปติ ตฺยาหํ หํสานํ ปวรุตฺตม |๒๐๐.๔| กถมหํ วิกตฺถิสฺสํ ญาติมชฺเฌ อิโต คโต ตํ หิตฺวา ปตตํ เสฏฺฐ กินฺเต วกฺขามิโต คโต อิธ ปาณํ จชิสฺสามิ นานริยํ กตฺตุมุสฺสเห ฯ

๒๐๑|๒๐๑.๑| เอโส หิ ธมฺโม สุมุข ยํ ตฺวํ อริยปเถ ฐิโต โย ภตฺตารํ สขารํ มํ น ปริจฺจตฺตุมุสฺสเห ฯ |๒๐๑.๒| ตญฺหิ เม เปกฺขมานสฺส ภยํ นเตฺวว ชายติ อธิคจฺฉสิ ตฺวํ มยฺหํ เอวํภูตสฺส ชีวิตํ ฯ

๒๐๒|๒๐๒.๑| อิจฺเจวํ มนฺตยนฺตานํ อริยานํ อริยวุตฺตินํ ทณฺฑมาทาย เนสาโท อาปตี ตุริโต ภุสํ ฯ |๒๐๒.๒| ตมาปตนฺตํ ทิสฺวาน สุมุโข อติพฺรูหยิ อฏฺฐาสิ ปุรโต รญฺโญ หํโส วิสฺสาสยํ พฺยถํ ฯ |๒๐๒.๓| มา ภายิ ปตตํ เสฏฺฐ น หิ ภายนฺติ ตาทิสา อหํ โยคํ ปยุญฺชิสฺสํ ยุตฺตํ ธมฺมูปสญฺหิตํ เตน ปริยาปทาเนน ขิปฺปํ ปาสา ปโมกฺขสิ ฯ

๒๐๓|๒๐๓.๑| ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา สุมุขสฺส สุภาสิตํ ปหฏฺฐโลโม เนสาโท อญฺชลิสฺสูปนามยิ ฯ |๒๐๓.๒| น เม สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา ภาสนฺโต มานุสึ ทิโช อริยํ พฺรูหนฺโต วงฺกงฺโค จชนฺโต มานุสึ คิรํ ฯ |๒๐๓.๓| กินฺนุ ตายํ ทิโช โหติ มุตฺโต พนฺธํ อุปาสสิ โอหาย สกุณา ยนฺติ กึ เอโก อวหียสิ ฯ

๒๐๔|๒๐๔.๑| ราชา เม โส ทิชามิตฺต เสนาปจฺจสฺส การยึ ตมาปเท ปริจฺจตฺตุํ นุสฺสเห วิหคาธิปํ ฯ |๒๐๔.๒| มหาคณายํ ภตฺตา เม มา เอโก พฺยสนํ อคา ยถา ตํ สมฺม เนสาท ภตฺตายํ อภิโต รเม ฯ

๒๐๕อริยวุตฺติ วงฺกงฺค โย ปิณฺฑมปจายสิ จชามิ เต ตํ ภตฺตารํ คจฺฉถูโภ ยถาสุขํ ฯ

๒๐๖|๒๐๖.๑| สเจ อตฺตปฺปโยเคน โอหิโต หํสปกฺขินํ ปฏิคฺคณฺหาม เต สมฺม เอตํ อภยทกฺขิณํ ฯ |๒๐๖.๒| โน เจ อตฺตปฺปโยเคน โอหิโต หํสปกฺขินํ อนิสฺสโร มุญฺจํ อเมฺห เถยฺยํ กยิราสิ ลุทฺทก ฯ

๒๐๗ยสฺส ตฺวํ ภตโก รญฺโญ กามํ ตสฺเสว ปาปย ตสฺส สํยมโน ราชา ยถาภิญฺญํ กริสฺสติ ฯ

๒๐๘|๒๐๘.๑| อิจฺเจวํ วุตฺโต เนสาโท เหมวณฺเณ หริตฺตเจ อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห ปญฺชเร อชฺฌโวทหิ ฯ |๒๐๘.๒| เต ปญฺชรคเต ปกฺขี อุโภ ภสฺสรวณฺณิเน สุมุขํ ธตรฏฺฐญฺจ ลุทฺโท อาทาย ปกฺกมิ ฯ

๒๐๙|๒๐๙.๑| หริยมาโน ธตรฏฺโฐ สุมุขํ เอตทพฺรวิ พาฬฺหํ ภายามิ สุมุข สามาย ลกฺขณูรุยา อสฺมากํ วธมญฺญาย อถตฺตานํ วธิสฺสติ ฯ |๒๐๙.๒| ปากหํสา จ สุมุข สุเหมา เหมสุตฺตจา โกญฺจี สมุทฺทตีเรว กปณา นูน รุจฺจติ ฯ

๒๑๐|๒๑๐.๑| เอวํ มหนฺโต โลกสฺส อปฺปเมยฺโย มหาคณี เอกิตฺถิมนุโสเจยฺย นยิทํ ปญฺญวโตมิว ฯ |๒๑๐.๒| วาโตว คนฺธมาเทติ อุภยํ เฉกปาปกํ พาโล อามกปกฺกํว โลโล อนฺโธว อามิสํ ฯ |๒๑๐.๓| อวินิจฺฉยญฺญู อตฺเถสุ มนฺโทว ปฏิภาสิ มํ กิจฺจากิจฺจํ น ชานาสิ สมฺปตฺโต กาลปริยายํ ฯ |๒๑๐.๔| อฑฺฒุมฺมตฺโต อุทีเรสิ โย เสยฺโย มญฺญสิตฺถิโย พหุสาธารณา เหตา โสณฺฑานํว สุราฆรํ ฯ |๒๑๐.๕| มายา เจตา มรีจีว โสกา โรคา จุปทฺทวา ขราว พนฺธนา เจตา มจฺจุปาสา คุหาสยา ตาสุ โย วิสฺสเส โปโส โส นเรสุ นราธโม ฯ

๒๑๑|๒๑๑.๑| ยํ วุฑฺเฒหิ อุปญฺญาตํ โก ตํ นินฺทิตุมรหติ มหาภูติตฺถิโย นาม โลกสฺมึ อุปปชฺชิสุํ ฯ |๒๑๑.๒| ขิฑฺฑา ปณิหิตา ตาสุ รติ ตาสุ ปติฏฺฐิตา วีชานิ ตาสุ รูหนฺติ ยทิทํ สตฺตา ปชายเร ตาสุ โก นิพฺพิเช โปโส ปาณมาสชฺช ปาณิภิ ฯ |๒๑๑.๓| ตฺวเมว นาญฺโญ สุมุข ถีนํ อตฺเถสุ ยุญฺชสิ ตสฺส ตฺยชฺช ภเย ชาเต ภีเตน ชายเต มติ ฯ |๒๑๑.๔| สพฺโพ หิ สํสยํ ปตฺโต ภยํ ภีรุ ติติกฺขติ ปณฺฑิตา หิ มหนฺตาโน อตฺเถ ยุญฺชนฺติ ทุยฺยุเช ฯ |๒๑๑.๕| เอตทตฺถาย ราชาโน สูรมิจฺฉนฺติ มนฺตินํ ปฏิพาหติ ยํ สูโร อาปทํ อตฺตปริยายํ ฯ |๒๑๑.๖| มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ รญฺโญ สูทา มหานเส ตถาหิ วณฺโณ ปตฺตานํ ผลํ เวฬุํว ตํ วธิ ฯ |๒๑๑.๗| มุตฺโตปิ เนจฺฉสิ อุฑฺเฑตุํ สยํ พนฺธํ อุปาคมิ โสปชฺช สํสยํ ปตฺโต อตฺถํ คณฺหาหิ มา มุขํ ฯ

๒๑๒โส ตฺวํ โยคํ ปยุญฺชสฺสุ ยุตฺตํ ธมฺมูปสญฺหิตํ ตว ปริยาปทาเนน มม ปาเณสนํ จร ฯ

๒๑๓มา ภายิ ปตตํ เสฏฺฐ น หิ ภายนฺติ ตาทิสา อหํ โยคํ ปยุญฺชิสฺสํ ยุตฺตํ ธมฺมูปสญฺหิตํ มม ปริยาปทาเนน ขิปฺปํ ปาสา ปโมกฺขสิ ฯ

๒๑๔โส ลุทฺโท หํสกาเชน ราชทฺวารํ อุปาคมิ ปฏิเวเทถ มํ รญฺโญ ธตรฏฺฐายมาคโต ฯ

๒๑๕|๒๑๕.๑| เต ทิสฺวา ปุญฺญสงฺกาเส อุโภ ลกฺขณสมฺมเต ขลุ สญฺญมโน ราชา อมจฺเจ อชฺฌภาสถ ฯ |๒๑๕.๒| เทถ ลุทฺทสฺส วตฺถานิ อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ กามงฺกโร หิรญฺญสฺส ยาวนฺโต เอส อิจฺฉติ ฯ

๒๑๖|๒๑๖.๑| ทิสฺวา ลุทฺทํ ปสนฺนตฺตํ กาสิราเชตทพฺรวิ ยทายํ สมฺม เขมก ปุณฺณา หํเสหิ ติฏฺฐติ ฯ |๒๑๖.๒| กถํ รุจิมชฺฌคตํ ปาสหตฺโถ อุปาคมิ โอกิณฺณํ ญาติสงฺเฆหิ นิมฺมชฺฌิมํ กถํ คหิ ฯ

๒๑๗|๒๑๗.๑| อชฺช เม สตฺตมา รตฺติ อาทานานิ อุปาสโต ปทเมตสฺส อเนฺวสํ อปฺปมตฺโต ฆฏสฺสิโต ฯ |๒๑๗.๒| อถสฺส ปทมทฺทกฺขึ จรโต อาทเนสนํ ตตฺถาหํ โอทหึ ปาสํ เอวนฺตํ ทิชมคฺคหึ ฯ

๒๑๘ลุทฺท เทฺว อิเม สกุณา อถ เอโกติ ภาสสิ จิตฺตํ นุ เต วิปริยตฺตํ อาทู กินฺนุ ชิคึสสิ ฯ

๒๑๙|๒๑๙.๑| ยสฺส โลหิตกา ตาลา ตปเนยฺยานิภา สุภา อุรํ สํหจฺจ ติฏฺฐนฺติ โส เม พนฺธํ อุปาคมิ ฯ |๒๑๙.๒| อถายํ ภสฺสโร ปกฺขี อพนฺโธ พนฺธมาตุรํ อริยํ พฺรูหนฺโต อฏฺฐาสิ วทนฺโต มานุสึ คิรํ ฯ

๒๒๐กถนฺนุทานิ สุมุข หนุํ สํหจฺจ ติฏฺฐสิ อาทู เม ปริสํ ปตฺโต ภยา ภีโต น ภาสสิ ฯ

๒๒๑นาหํ กาสิปติ ภีโต โอคฺคยฺห ปริสํ ตว นาหํ ภยา น ภาสิสฺสํ วากฺยํ อตฺถสฺมิ ตาทิเส ฯ

๒๒๒|๒๒๒.๑| น เต อภิสฺสรํ ปสฺเส น รเถ นปิ ปตฺติเก นาสฺส จมฺมํ ว กีฏํ วา วมฺมิเน จ ธนุคฺคเห ฯ |๒๒๒.๒| น หิรญฺญํ สุวณฺณํ วา นครํ วา สุมาปิตํ โอกิณฺณปริขํ ทุคฺคํ ทฬฺหมฏฺฏาลโกฏฺฐกํ ยตฺถ ปวิฏฺโฐ สุมุข ภายิตพฺพํ น ภายสิ ฯ

๒๒๓|๒๒๓.๑| น เม อภิสฺสเรนตฺโถ นคเรน ธเนน วา อปเถน ปถํ ยาม อนฺตลิกฺเข จรา มยํ ฯ |๒๒๓.๒| สุตา จ ปณฺฑิตาตฺยมฺหา นิปุณา จตฺถจินฺตกา ภาเสมตฺถวตึ วาจํ สจฺเจ จสฺส ปติฏฺฐิโต ฯ |๒๒๓.๓| กิญฺจ ตุยฺหํ อสจฺจสฺส อนริยสฺส กริสฺสติ มุสาวาทิสฺส ลุทฺทสฺส ภณิตํปิ สุภาสิตํ ฯ

๒๒๔|๒๒๔.๑| ตํ พฺราหฺมณานํ วจนา อิมํ เขมมการยิ อภยญฺจ ตยา ฆุฏฺฐํ อิมาโย ทสธา ทิสา ฯ |๒๒๔.๒| โอคฺคยฺห เต โปกฺขรณึ วิปฺปสนฺโนทกํ สุจึ ปหูตํ ขาทนํ ตตฺถ อหึสา เจตฺถ ปกฺขินํ ฯ |๒๒๔.๓| อิทํ สุตฺวาน นิคฺโฆสํ อาคตมฺหา ตวนฺติเก เต เต พนฺธสฺมา ปาเสน เอตนฺเต ภาสิตํ มุสา ฯ |๒๒๔.๔| มุสาวาทํ ปุรกฺขตฺวา อิจฺฉาโลภญฺจ ปาปกํ อุโภสนฺธึ อติกฺกมฺม อสาตํ อุปปชฺชติ ฯ

๒๒๕|๒๒๕.๑| นาปรชฺฌาม สุมุข นปิ โลภาว มคฺคหึ สุตา จ ปณฺฑิตาตฺยตฺถ นิปุณา จตฺถจินฺตกา ฯ |๒๒๕.๒| อปฺเปวตฺถวตึ วาจํ พฺยาหเรยฺยุํ อิธาคตา ตถาตํ สมฺม เนสาโท วุตฺโต สุมุข มคฺคหิ ฯ

๒๒๖|๒๒๖.๑| เนว ภูตา กาสิปติ อุปนีตสฺมิ ชีวิเต ภาเสมตฺถวตึ วาจํ สมฺปตฺตา กาลปริยายํ ฯ |๒๒๖.๒| โย มิเคน มิคํ หนฺติ ปกฺขีนํ ปน ปกฺขินา สุเตน วา สุตํ กิลฺยา กึ อนริยตรํ ตโต ฯ |๒๒๖.๓| โย จาริยรุทํ ภาเส อนริยธมฺมวสฺสิโต อุโภ โส ธํสเต โลกา อิธ เจว ปรตฺถ จ ฯ |๒๒๖.๔| น มชฺเชถ ยสํ ปตฺโต น พฺยาเธ ปตฺตสํสยํ วายเมเถว กิจฺเจสุ สํวเร วิวรานิ จ ฯ |๒๒๖.๕| เย วุฑฺฒา อพฺภติกฺกนฺตา สมฺปตฺตา กาลปริยายํ อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน เอวํ เต ติทิวงฺคตา ฯ |๒๒๖.๖| อิทํ สุตฺวา กาสิปติ ธมฺมมตฺตนิ ปาลย ธตรฏฺฐญฺจ มุญฺจาหิ หํสานํ ปวรุตฺตมํ ฯ

๒๒๗|๒๒๗.๑| อาหรนฺตูทกํ ปชฺชํ อาสนญฺจ มหารหํ ปญฺชรโต ปโมกฺขามิ ธตรฏฺฐํ ยสสฺสินํ ฯ |๒๒๗.๒| ตญฺจ เสนาปตึ ธีรํ นิปุณํ อตฺถจินฺตกํ โย สุเข สุขิโต รญฺโญ ทุกฺขิเต โหติ ทุกฺขิโต ฯ |๒๒๗.๓| เอทิโส โข อรหติ ปิณฺฑมสฺนาตุ ภตฺตุโน ยถายํ สุมุโข รญฺโญ ปาณสาธารโณ สขา ฯ

๒๒๘|๒๒๘.๑| ปีฐญฺจ สพฺพโสวณฺณํ อฏฺฐปาทํ มโนรมํ มฏฺฐํ กาสิกวตฺถินํ ธตรฏฺโฐ อุปาวิสิ ฯ |๒๒๘.๒| โกจฺฉญฺจ สพฺพโสวณฺณํ เวยฺยคฺฆปริสิพฺพิตํ สุมุโข อชฺฌปาเวกฺขิ ธตรฏฺฐสฺสนนฺตรา ฯ |๒๒๘.๓| เตสํ กาญฺจนปตฺเตหิ ปุถู อาทาย กาสิโย หํสานํ อภิหาเรสุํ อคฺคํ รญฺโญ ปวาสิตํ ฯ

๒๒๙|๒๒๙.๑| ทิสฺวา อภิหตํ อคฺคํ กาสิราเชน เปสิตํ กุสโล ขตฺตธมฺมานํ ตโต ปุจฺฉิ อนนฺตรา ฯ |๒๒๙.๒| กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ กจฺจิ รฏฺฐมิทํ ผีตํ ธมฺเมน อนุสาสสิ ฯ

๒๓๐กุสลญฺเจว เม หํส อโถ หํส อนามยํ อโถ รฏฺฐมิทํ ผีตํ ธมฺเมน อนุสาสหํ ฯ

๒๓๑กจฺจิ โภโต อมจฺเจสุ โทโส โกจิ น วิชฺชติ กจฺจิ จ เต ตวตฺเถสุ นาวกงฺขนฺติ ชีวิตํ ฯ

๒๓๒อโถปิ เม อมจฺเจสุ โทโส โกจิ น วิชฺชติ อโถปิ เต มมตฺเถสุ นาวกงฺขนฺติ ชีวิตํ ฯ

๒๓๓กจฺจิ เต สาทิสี ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี ปุตฺตรูปยสูเปตา ตว ฉนฺทวสานุคา ฯ

๒๓๔อโถ เม สาทิสี ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี ปุตฺตรูปยสูเปตา มม ฉนฺทวสานุคา ฯ

๒๓๕กจฺจิ รฏฺฐํ อนุปฺปีฬํ อกุโตจิอุปทฺทวํ อสาหเสน ธมฺเมน สเมน อนุสาสสิ ฯ

๒๓๖อโถ รฏฺฐํ อนุปฺปีฬํ อกุโตจิอุปทฺทวํ อสาหเสน ธมฺเมน สเมน อนุสาสหํ ฯ

๒๓๗กจฺจิ สนฺโต อปจิตา อสนฺโต ปริวชฺชิตา โน จ ธมฺมํ นิรงฺกตฺวา อธมฺมมนุวตฺตสิ ฯ

๒๓๘สนฺโต จ เม อปจิตา อสนฺโต ปริวชฺชิตา ธมฺมเมวานุวตฺตามิ อธมฺโม เม นิรงฺกโต ฯ

๒๓๙กจฺจิ นุนาคตํ ทีฆํ สมเวกฺขสิ ขตฺติย กจฺจิ มตฺโต มทนีเย ปรโลกํ น สนฺตสิ ฯ

๒๔๐|๒๔๐.๑| อหํ อนาคตํ ทีฆํ สมเวกฺขามิ ปกฺขิม ฐิโต ทสสุ ธมฺเมสุ ปรโลกํ น สนฺตสึ ฯ |๒๔๐.๒| ทานํ สีลํ ปริจฺจาคํ อาชฺชวํ มทฺทวํ ตปํ อกฺโกธํ อวิหึสญฺจ ขนฺติญฺจ อวิโรธนํ ฯ |๒๔๐.๓| อิจฺเจเต กุสเล ธมฺเม ฐิเต ปสฺสามิ อตฺตนิ ตโต เม ชายเต ปีติ โสมนสฺสญฺจนปฺปกํ ฯ |๒๔๐.๔| สุมุโข จ อจินฺเตตฺวา วิสชฺชิ ผรุสํ คิรํ ภาวโทสมนญฺญาย อสฺมากายํ วิหงฺคโม ฯ |๒๔๐.๕| โส กุทฺโธ ผรุสํ วาจํ นิจฺฉาเรสิ อโยนิโส ยานสฺมาสุ น วิชฺชนฺติ นยิทํ ปญฺญวตามิว ฯ

๒๔๑|๒๔๑.๑| อตฺถิ เม ตํ อติสารํ เวเคน มนุชาธิป ธตรฏฺเฐ จ พนฺธสฺมึ ทุกฺขํ เม วิปุลํ อหุ ฯ |๒๔๑.๒| ตฺวํ โน ปิตาว ปุตฺตานํ ภูตานํ ธรณีริว อสฺมากํ อธิปนฺนานํ ขมสฺสุ ราชกุญฺชร ฯ

๒๔๒เอวนฺเต อนุโมทาม ยํ ภาวํ น นิคูหสิ ขีลํ ปภินฺทสิ ปกฺขิ อุชุโกสิ วิหงฺคม ฯ

๒๔๓|๒๔๓.๑| ยงฺกิญฺจิ รตนํ อตฺถิ กาสิราชนิเวสเน รชตํ ชาตรูปญฺจ มุตฺตา เวฬุริยา พหู ฯ |๒๔๓.๒| มณโย สงฺขมุตฺตญฺจ วตฺถิกํ หริจนฺทนํ อชินํ ทนฺตภณฺฑญฺจ โลหํ กาฬายสํ พหุํ เอตํ ททามิ โว วิตฺตํ อิสฺสรํ วิสฺสชามิ โว ฯ

๒๔๔|๒๔๔.๑| อทฺธา อปจิตา ตฺยมฺหา สกฺกตา จ รเถสภ ธมฺเมสุ วตฺตมานานํ ตฺวํ โน อาจริโย ภว ฯ |๒๔๔.๒| อาจริย สมนุญฺญาตา ตยา อนุมตา มยํ ตํ ปทกฺขิณโต กตฺวา ญาตี ปสฺเสมุรินฺทม ฯ

๒๔๕สพฺพรตฺตึ จินฺตยิตฺวา มนฺตยิตฺวา ยถาตถํ กาสิราชา อนุญฺญาสิ หํสานํ ปวรุตฺตมํ ฯ

๒๔๖ตโต รตฺยา วิวสเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ เปกฺขโต กาสิราชสฺส ภวนโต วิคาหิสุํ ฯ

๒๔๗|๒๔๗.๑| เต อโรเค อนุปฺปตฺเต ทิสฺวาน ปรเม ทิเช เกกาติมกรุํ หํสา ปุถุสทฺโท อชายถ ฯ |๒๔๗.๒| เต ปตีตา ปมุตฺเตน ภตฺตุนา ภตฺตุคารวา สมนฺตา ปริกรึสุ อณฺฑชา ลทฺธปจฺจยา ฯ

๒๔๘เอวํ มิตฺตวตํ อตฺถา สพฺเพ โหนฺติ ปทกฺขิณา หํสา ยถา ธตรฏฺฐา ญาติสงฺฆมุปาคมุนฺติ ฯ มหาหํสชาตกํ ทุติยํ ฯ