ยมกปกรณ์ ภาค ๑ ขันธยมก ปัณณัตติวาร อุทเทสวาร

บัดนี้ เป็นการวรรณนาขันธยมก ที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ในลำดับต่อจากมูลยมก เพราะทรงรวบรวมซึ่งธรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น อันพระองค์ทรงแสดงแล้วในมูลมก ด้วยอำนาจแห่งขันธ์ พึงทราบการกำหนดพระบาลีในขันธยมกอย่างนี้ก่อน.

ในขันธยมกนี้มีมหาวาระ ๓ คือ ปัณณัตติวาระ ปวัตติวาระและปริญญาวาระ.

ในมหาวาระทั้ง ๓ นั้น ปัณณัตติวาระ ตรัสเรียกว่าปัณณัตติวาระ เพราะทรงกระทำด้วยอำนาจการชำระชื่อของขันธ์ทั้งหลาย.

ปวัตติวาระ ตรัสเรียกว่าปวัตติวาระ เพราะทรงชำระความเป็นไปด้วยอำนาจการเกิดขึ้นและการดับไปของขันธ์ทั้งหลายที่พระองค์ทรงชำระชื่อแล้ว.

ปริญญาวาระ ตรัสเรียกว่าปริญญาวาระ เพราะทรงแสดงปริญญา ๓ แห่ง ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นไปแล้วตามลำดับ โดยสังเขป.

ในมหาวาระเหล่านั้น ปัณณัติวาระ พระองค์ทรงกำหนดด้วยอาการ ๒ อย่างด้วยอำนาจอุทเทสและนิทเทส. ในอุเทสและนิทเทสแม้เหล่านี้ อุทเทสวาระไม่มีโดยแผนกหนึ่ง จำเดิมแต่ต้น พระองค์ทรงกำหนดนิทเทสโดยส่วนเดียวด้วยอำนาจปุจฉาและวิสัชนา บัณฑิตพึงทราบอุทเทสวาระแห่งปัณณัตติวาระตั้งแต่บทว่า ปญฺจกฺขนฺธา ดังนี้ ความว่า นี้เป็นอุทเทสของขันธ์ทั้งหลายที่พึงถามด้วยอำนาจของยมก.

พึงทราบการกำหนดชื่อของขันธ์ทั้งหลายเหล่านั้น โดยประเภทว่า รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์.