๑

ในโฆสิตสูตรที่ ๖ มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

บทว่า รูปา จ มนาปา ได้แก่ รูปที่น่าชอบใจมีอยู่.

บทว่า จกฺขุวิญฺญาณญฺจ ได้แก่ จักขุวิญญาณมีอยู่.

บทว่า สุขเวทนิยํ ผสฺสํ ได้แก่ ผัสสะอันเป็นปัจจัยแก่สุขเวทนาอันสัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณในชวนกาล ด้วยอำนาจอุปนิสสยปัจจัย.

บทว่า สุขา เวทนา ได้แก่ สุขเวทนา อาศัยผัสสะอย่างหนึ่งเกิดขึ้นในชวนะ.

แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

ดังนั้น พระองค์จึงตรัสธาตุ ๒๓ ในพระสูตรนี้.

อย่างไร.

จริงอยู่ ในที่นี้ จักขุปสาทเป็นจักขุธาตุ อารมณ์อันกระทบจักขุปสาทนั้นเป็นรูปธาตุ จักขุวิญญาณเป็นวิญญาณธาตุ ขันธ์ ๓ ที่เกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณธาตุ เป็นธรรมธาตุ. เป็นธาตุ ๒๐ คือ ในทวารทั้ง ๕ ทวารละ ๔.

อาวัชชนจิต ท่านถือว่า มโนธาตุ ในมโนทวาร ด้วยประการฉะนี้. อารมณ์และหทัยวัตถุ เป็นธรรมธาตุ จิตที่อาศัยหทัยวัตถุ เป็นมโนวิญญาณธาตุ รวมเป็นธาตุ ๒๓ ด้วยประการฉะนี้.

ท่านแสดงไว้ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสความต่างแห่งธาตุ ด้วยอำนาจธาตุ ๒๓ ด้วยประการฉะนี้.

จบอรรถกถาโฆสิตสูตรที่ ๖ -----------------------------------------------------