ธาตุ ๑๘ ติกมาติกาปุจฉา-ทุกมาติกาปุจฉา ติกมาติกาวิสัชนา ทุกมาติกาวิสัชชนา

อฏฺฐารส ธาตุโย จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ ฆานธาตุ คนฺธธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ ชิวฺหาธาตุ รสธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ กายธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ ฯ อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ กติ กุสลา กติ อกุสลา กติ อพฺยากตา ฯเปฯ กติ สรณา กติ อรณา ฯ

ธาตุ ๑๘ คือ ๑. จักขุธาตุ ๒. รูปธาตุ ๓. จักขุวิญญาณธาตุ ๔. โสตธาตุ ๕. สัททธาตุ ๖. โสตวิญญาณธาตุ ๗. ฆานธาตุ ๘. คันธธาตุ ๙. ฆานวิญญาณธาตุ ๑๐. ชิวหาธาตุ ๑๑. รสธาตุ ๑๒. ชิวหาวิญญาณธาตุ ๑๓. กายธาตุ ๑๔. โผฏฐัพพธาตุ ๑๕. กายวิญญาณธาตุ ๑๖. มโนธาตุ ๑๗. ธรรมธาตุ ๑๘. มโนวิญญาณธาตุ ติกมาติกาปุจฉา-ทุกมาติกาปุจฉา บรรดาธาตุ ๑๘ ธาตุไหนเป็นกุศล ธาตุไหนเป็นอกุศล ธาตุไหนเป็น อัพยากฤต ฯลฯ ธาตุไหนเป็นสรณะ ธาตุไหนเป็นอรณะ ติกมาติกาวิสัชชนา

โสฬส ธาตุโย อพฺยากตา เทฺว ธาตุโย สิยา กุสลา สิยา อกุสลา สิยา อพฺยากตา ฯ ทส ธาตุโย น วตฺตพฺพา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ ปญฺจ ธาตุโย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา กายวิญฺญาณธาตุ สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา สิยา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา มโนวิญฺญาณธาตุ สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา สิยา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา สิยา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมธาตุ สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา สิยา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา สิยา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา สิยา น วตฺตพฺพา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ ฯ {๑๓๒.๑} ทส ธาตุโย เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา ปญฺจ ธาตุโย วิปากา มโนธาตุ สิยา วิปากา สิยา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา เทฺว ธาตุโย สิยา วิปากา สิยา วิปากธมฺมธมฺมา สิยา เนววิปาก- นวิปากธมฺมธมฺมา ฯ ทส ธาตุโย อุปาทินฺนุปาทานิยา สทฺทธาตุ อนุปาทินฺนุปาทานิยา ปญฺจ ธาตุโย สิยา อุปาทินฺนุปาทานิยา สิยา อนุปาทินฺนุปาทานิยา เทฺว ธาตุโย สิยา อุปาทินฺนุปาทานิยา สิยา อนุปาทินฺนุปาทานิยา สิยา อนุปาทินฺนอนุปาทานิยา ฯ โสฬส ธาตุโย อสงฺกิลิฏฺฐสงฺกิเลสิกา เทฺว ธาตุโย สิยา สงฺกิลิฏฺฐ- สงฺกิเลสิกา สิยา อสงฺกิลิฏฺฐสงฺกิเลสิกา สิยา อสงฺกิลิฏฺฐอสงฺกิเลสิกา ฯ {๑๓๒.๒} ปณฺณรส ธาตุโย อวิตกฺกอวิจารา มโนธาตุ สวิตกฺกสวิจารา มโนวิญฺญาณธาตุ สิยา สวิตกฺกสวิจารา สิยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา สิยา อวิตกฺกอวิจารา ธมฺมธาตุ สิยา สวิตกฺกสวิจารา สิยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา สิยา อวิตกฺกอวิจารา สิยา น วตฺตพฺพา สวิตกฺกสวิจาราติปิ อวิตกฺกวิจารมตฺตาติปิ อวิตกฺกอวิจาราติปิ ฯ ทส ธาตุโย น วตฺตพฺพา ปีติสหคตาติปิ สุขสหคตาติปิ อุเปกฺขาสหคตาติปิ ปญฺจ ธาตุโย อุเปกฺขาสหคตา กายวิญฺญาณธาตุ น ปีติสหคตา สิยา สุขสหคตา น อุเปกฺขาสหคตา สิยา น วตฺตพฺพา สุขสหคตาติ เทฺว ธาตุโย สิยา ปีติสหคตา สิยา สุขสหคตา สิยา อุเปกฺขาสหคตา สิยา น วตฺตพฺพา ปีติสหคตาติปิ สุขสหคตาติปิ อุเปกฺขาสหคตาติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพา เทฺว ธาตุโย สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพา สิยา เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพา ฯ โสฬส ธาตุโย เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพเหตุกา เทฺว ธาตุโย สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา สิยา เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพเหตุกา ฯ {๑๓๒.๓} โสฬส ธาตุโย เนวอาจยคามิโนนอปจยคามิโน เทฺว ธาตุโย สิยา อาจยคามิโน สิยา อปจยคามิโน สิยา เนวอาจยคามิโนนอปจยคามิโน ฯ โสฬส ธาตุโย เนวเสกฺขานาเสกฺขา เทฺว ธาตุโย สิยา เสกฺขา สิยา อเสกฺขา สิยา เนวเสกฺขานาเสกฺขา ฯ โสฬส ธาตุโย ปริตฺตา เทฺว ธาตุโย สิยา ปริตฺตา สิยา มหคฺคตา สิยา อปฺปมาณา ฯ ทส ธาตุโย อนารมฺมณา ฉ ธาตุโย ปริตฺตารมฺมณา เทฺว ธาตุโย สิยา ปริตฺตารมฺมณา สิยา มหคฺคตารมฺมณา สิยา อปฺปมาณารมฺมณา สิยา น วตฺตพฺพา ปริตฺตารมฺมณาติปิ มหคฺคตารมฺมณาติปิ อปฺปมาณารมฺมณาติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย มชฺฌิมา เทฺว ธาตุโย สิยา หีนา สิยา มชฺฌิมา สิยา ปณีตา ฯ โสฬส ธาตุโย อนิยตา เทฺว ธาตุโย สิยา มิจฺฉตฺตนิยตา สิยา สมฺมตฺตนิยตา สิยา อนิยตา ฯ {๑๓๒.๔} ทส ธาตุโย อนารมฺมณา ฉ ธาตุโย น วตฺตพฺพา มคฺคารมฺมณาติปิ มคฺคเหตุกาติปิ มคฺคาธิปติโนติปิ เทฺว ธาตุโย สิยา มคฺคารมฺมณา สิยา มคฺคเหตุกา สิยา มคฺคาธิปติโน สิยา น วตฺตพฺพา มคฺคารมฺมณาติปิ มคฺคเหตุกาติปิ มคฺคาธิปติโนติปิ ฯ ทส ธาตุโย สิยา อุปฺปนฺนา สิยา อุปฺปาทิโน น วตฺตพฺพา อนุปฺปนฺนาติ สทฺทธาตุ สิยา อุปฺปนฺนา สิยา อนุปฺปนฺนา น วตฺตพฺพา อุปฺปาทินีติ ฉ ธาตุโย สิยา อุปฺปนฺนา สิยา อนุปฺปนฺนา สิยา อุปฺปาทิโน ธมฺมธาตุ สิยา อุปฺปนฺนา สิยา อนุปฺปนฺนา สิยา อุปฺปาทินี สิยา น วตฺตพฺพา อุปฺปนฺนาติปิ อนุปฺปนฺนาติปิ อุปฺปาทินีติปิ ฯ สตฺตรส ธาตุโย สิยา อตีตา สิยา อนาคตา สิยา ปจฺจุปฺปนฺนา ธมฺมธาตุ สิยา อตีตา สิยา อนาคตา สิยา ปจฺจุปฺปนฺนา สิยา น วตฺตพฺพา อตีตาติปิ อนาคตาติปิ ปจฺจุปฺปนฺนาติปิ ฯ {๑๓๒.๕} ทส ธาตุโย อนารมฺมณา ฉ ธาตุโย ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา เทฺว ธาตุโย สิยา อตีตารมฺมณา สิยา อนาคตารมฺมณา สิยา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา สิยา น วตฺตพฺพา อตีตารมฺมณาติปิ อนาคตารมฺมณาติปิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติปิ สิยา อชฺฌตฺตา สิยา พหิทฺธา สิยา อชฺฌตฺตพหิทฺธา ฯ ทส ธาตุโย อนารมฺมณา ฉ ธาตุโย สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณา สิยา พหิทฺธารมฺมณา สิยา อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา เทฺว ธาตุโย สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณา สิยา พหิทฺธารมฺมณา สิยา อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา สิยา น วตฺตพฺพา อชฺฌตฺตารมฺมณาติปิ พหิทฺธารมฺมณาติปิ อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณาติปิ ฯ รูปธาตุ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา นว ธาตุโย อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา อฏฺฐ ธาตุโย อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา ฯ

ธาตุ ๑๖ เป็นอัพยากฤต ธาตุ ๒ เป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี เป็นอัพยากฤตก็มี ธาตุ ๑๐ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นสุขเวทนาสัมปยุต แม้เป็น ทุกขเวทนาสัมปยุต แม้เป็นอทุกขมสุขเวทนาสัมปยุต ธาตุ ๕ เป็นอทุกขม- *สุขเวทนาสัมปยุต กายวิญญาณธาตุ เป็นสุขเวทนาสัมปยุตก็มี เป็นทุกขเวทนา- *สัมปยุตก็มี มโนวิญญาณธาตุ เป็นสุขเวทนาสัมปยุตก็มี เป็นทุกขเวทนาสัมปยุต ก็มี เป็นอทุกขมสุขเวทนาสัมปยุตก็มี ธรรมธาตุ เป็นสุขเวทนาสัมปยุตก็มี เป็นทุกขเวทนาสัมปยุตก็มี เป็นอทุกขมสุขเวทนาสัมปยุตก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นสุขเวทนาสัมปยุต แม้เป็นทุกขเวทนาสัมปยุต แม้เป็นอทุกขมสุขเวทนา- *สัมปยุตก็มี ธาตุ ๑๐ เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม ธาตุ ๕ เป็นวิบาก มโนธาตุ เป็นวิบากก็มี เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรมก็มี ธาตุ ๒ เป็นวิบาก ก็มี เป็นวิบากธัมมธรรมก็มี เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรมก็มี ธาตุ ๑๐ เป็น อุปาทินนุปาทานิยะ สัททธาตุ เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ ธาตุ ๕ เป็นอุปา- *ทินนุปาทานิยะก็มี เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะก็มี ธาตุ ๒ เป็นอุปาทินนุ- *ปาทานิยะก็มี เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะก็มี เป็นอนุปาทินนานุปาทานิยะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกะ ธาตุ ๒ เป็นสังกิลิฏฐสังกิเลสิกะก็มี เป็นอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกะก็มี เป็นอสังกิลิฏฐาสังกิเลสิกะก็มี ธาตุ ๑๕ เป็น อวิตักกาวิจาระ มโนธาตุ เป็นสวิตักกสวิจาระ มโนวิญญาณธาตุ เป็นสวิตักก- *สวิจาระก็มี เป็นอวิตักกวิจารมัตตะก็มี เป็นอวิตักกาวิจาระก็มี ธรรมธาตุ เป็น สวิตักกสวิจาระก็มี เป็นอวิตักกวิจารมัตตะก็มี เป็นอวิตักกาวิจาระก็มี กล่าว ไม่ได้ว่า แม้เป็นสวิตักกสวิจาระ แม้เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ แม้เป็นอวิตักกา- *วิจาระก็มี ธาตุ ๑๐ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นปีติสหคตะ แม้เป็นสุขสหคตะ แม้เป็นอุเปกขาสหคตะ ธาตุ ๕ เป็นอุเปกขาสหคตะ กายวิญญาณธาตุ เป็น นปีติสหคตะ เป็นสุขสหคตะ เป็นนอุเบกขาสหคตะ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นสุข- *สหคตะก็มี ธาตุ ๒ เป็นปีติสหคตะก็มี เป็นสุขสหคตะก็มี เป็นอุเปกขา- *สหคตะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นปีติสหคตะ แม้เป็นสุขสหคตะ แม้เป็น อุเปกขาสหคตะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นเนวทัสสนนภาวนาปหาตัพพะ ธาตุ ๒ เป็นทัสสนปหาตัพพะก็มี เป็นภาวนาปหาตัพพะก็มี เป็นเนวทัสสนนภาวนาปหา- *ตัพพะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นเนวทัสสนนภาวนาปหาตัพพเหตุกะ ธาตุ ๒ เป็น ทัสสนปหาตัพพเหตุกะก็มี เป็นภาวนาปหาตัพพเหตุกะก็มี เป็นเนวทัสสนน- *ภาวนาปหาตัพพเหตุกะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นเนวาจยคามีนาปจยคามี ธาตุ ๒ เป็น อาจยคามีก็มี เป็นอปจยคามีก็มี เป็นเนวาจยคามีนาปจยคามีก็มี ธาตุ ๑๖ เป็น เนวเสกขนาเสกขะ ธาตุ ๒ เป็นเสกขะก็มี เป็นอเสกขะก็มี เป็นเนวเสก- *ขนาเสกขะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นปริตตะ ธาตุ ๒ เป็นปริตตะก็มี เป็นมหัคคตะ ก็มี เป็นอัปปมาณะก็มี ธาตุ ๑๐ เป็นอนารัมมณะ ธาตุ ๖ เป็นปริตตา- *รัมมณะ ธาตุ ๒ เป็นปริตตารัมมณะก็มี เป็นมหัคคตารัมมณะก็มี เป็น อัปปมาณารัมมณะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นปริตตารัมมณะ แม้เป็นมหัคคตา- *รัมมณะ แม้เป็นอัปปมาณารัมมณะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นมัชฌิมะ ธาตุ ๒ เป็น หีนะก็มี เป็นมัชฌิมะก็มี เป็นปณีตะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอนิยตะ ธาตุ ๒ เป็นมิจฉัตตนิยตะก็มี เป็นสัมมัตตนิยตะก็มี เป็นอนิยตะก็มี ธาตุ ๑๐ เป็น อนารัมมณะ ธาตุ ๖ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นมัคคารัมมณะ แม้เป็นมัคคเหตุกะ แม้เป็นมัคคาธิปติ ธาตุ ๒ เป็นมัคคารัมมณะก็มี เป็นมัคคเหตุกะก็มี เป็น มัคคาธิปติก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นมัคคารัมมณะ แม้เป็นมัคคเหตุกะ แม้เป็น มัคคาธิปติก็มี ธาตุ ๑๐ เป็นอุปปันนะก็มี เป็นอุปปาทีก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอนุปปันนะ สัททธาตุ เป็นอุปปันนะก็มี เป็นอนุปปันนะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอุปปาที ธาตุ ๖ เป็นอุปปันนะก็มี เป็นอนุปปันนะก็มี เป็นอุปปาทีก็มี ธรรมธาตุ เป็นอุปปันนะก็มี เป็นอนุปปันนะก็มี เป็นอุปปาทีก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอุปปันนะ แม้เป็นอนุปปันนะ แม้เป็นอุปปาทีก็มี ธาตุ ๑๗ เป็นอดีตก็มี เป็นอนาคตก็มี เป็นปัจจุบันก็มี ธรรมธาตุ เป็นอดีตก็มี เป็นอนาคตก็มี เป็น ปัจจุบันก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอดีต แม้เป็นอนาคต แม้เป็นปัจจุบันก็มี ธาตุ ๑๐ เป็นอนารัมมณะ ธาตุ ๖ เป็นปัจจุปปันนารัมมณะ ธาตุ ๒ เป็นอตีตา- *รัมมณะก็มี เป็นอนาคตารัมมณะก็มี เป็นปัจจุปปันนารัมมณะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอตีตารัมมณะ แม้เป็นอนาคตารัมมณะ แม้เป็นปัจจุปปันนารัมมณะก็มี ธาตุ ๑๘ เป็นอัชฌัตตะก็มี เป็นพหิทธาก็มี เป็นอัชฌัตตพหิทธาก็มี ธาตุ ๑๐ เป็นอนารัมมณะ ธาตุ ๖ เป็นอัชฌัตตารัมมณะก็มี เป็นพหิทธารัมมณะก็มี เป็นอัชฌัตตพหิทธารัมมณะก็มี ธาตุ ๒ เป็นอัชฌัตตารัมมณะก็มี เป็น พหิทธารัมมณะก็มี เป็นอัชฌัตตพหิทธารัมมณะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็น อัชฌัตตารัมมณะ แม้เป็นพหิทธารัมมณะ แม้เป็นอัชฌัตตพหิทธารัมมณะก็มี รูปธาตุ เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆะ ธาตุ ๙ เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆะ ธาตุ ๘ เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆะ ทุกมาติกาวิสัชชนา ๑. เหตุโคจฉกวิสัชชนา

สตฺตรส ธาตุโย น เหตู ธมฺมธาตุ สิยา เหตุ สิยา น เหตุ ฯ โสฬส ธาตุโย อเหตุกา เทฺว ธาตุโย สิยา สเหตุกา สิยา อเหตุกา ฯ โสฬส ธาตุโย เหตุวิปฺปยุตฺตา เทฺว ธาตุโย สิยา เหตุสมฺปยุตฺตา สิยา เหตุวิปฺปยุตฺตา ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา เหตู เจว สเหตุกา จาติปิ สเหตุกา เจว น จ เหตูติปิ มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา เหตุ เจว สเหตุกา จาติปิ สิยา สเหตุกา เจว น จ เหตุ สิยา น วตฺตพฺพา สเหตุกา เจว น จ เหตูติ ธมฺมธาตุ สิยา เหตุ เจว สเหตุกา จ สิยา สเหตุกา เจว น จ เหตุ สิยา น วตฺตพฺพา เหตุ เจว สเหตุกา จาติปิ สเหตุกา เจว น จ เหตูติปิ ฯ {๑๓๓.๑} โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา เหตุ เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จาติปิ เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตูติปิ มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา เหตุ เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จาติ สิยา เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตุ สิยา น วตฺตพฺพา เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตูติ ธมฺมธาตุ สิยา เหตุ เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จ สิยา เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตุ สิยา น วตฺตพฺพา เหตุ เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จาติปิ เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตูติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย น เหตุ อเหตุกา มโนวิญฺญาณธาตุ สิยา น เหตุ สเหตุกา สิยา น เหตุ อเหตุกา ธมฺมธาตุ สิยา น เหตุ สเหตุกา สิยา น เหตุ อเหตุกา สิยา น วตฺตพฺพา น เหตุ สเหตุกาติปิ น เหตุ อเหตุกาติปิ ฯ

ธาตุ ๑๗ เป็นนเหตุ ธรรมธาตุ เป็นเหตุก็มี เป็นนเหตุก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอเหตุกะ ธาตุ ๒ เป็นสเหตุกะก็มี เป็นอเหตุกะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นเหตุวิปปยุต ธาตุ ๒ เป็นเหตุสัมปยุตก็มี เป็นเหตุวิปปยุตก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นเหตุสเหตุกะ แม้เป็นสเหตุกนเหตุ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นเหตุสเหตุกะ เป็นสเหตุกนเหตุก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นสเหตุกนเหตุก็มี ธรรมธาตุ เป็นเหตุสเหตุกะก็มี เป็นสเหตุกนเหตุ ก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นเหตุสเหตุกะ แม้เป็นสเหตุกนเหตุก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นเหตุเหตุสัมปยุต แม้เป็นเหตุสัมปยุตตนเหตุ มโน- *วิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุเหตุสัมปยุต เป็นเหตุสัมปยุตตนเหตุ ก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุสัมปยุตตนเหตุก็มี ธรรมธาตุ เป็นเหตุเหตุ- *สัมปยุตก็มี เป็นเหตุสัมปยุตตนเหตุก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นเหตุเหตุ- *สัมปยุต แม้เป็นเหตุสัมปยุตตนเหตุก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นนเหตุอเหตุกะ มโนวิญญาณธาตุ เป็นนเหตุสเหตุกะก็มี เป็นนเหตุอเหตุกะก็มี ธรรมธาตุ เป็นนเหตุสเหตุกะก็มี เป็นนเหตุอเหตุกะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นนเหตุ- *สเหตุกะ แม้เป็นนเหตุอเหตุกะก็มี ๒. จูฬันตรทุกวิสัชชนา

สตฺตรส ธาตุโย สปฺปจฺจยา ธมฺมธาตุ สิยา สปฺปจฺจยา สิยา อปฺปจฺจยา ฯ สตฺตรส ธาตุโย สงฺขตา ธมฺมธาตุ สิยา สงฺขตา สิยา อสงฺขตา ฯ สตฺตรส ธาตุโย อนิทสฺสนา รูปธาตุ สนิทสฺสนา ฯ ทส ธาตุโย สปฺปฏิฆา อฏฺฐ ธาตุโย อปฺปฏิฆา ฯ ทส ธาตุโย รูปา สตฺต ธาตุโย อรูปา ธมฺมธาตุ สิยา รูปํ สิยา อรูปํ ฯ โสฬส ธาตุโย โลกิยา เทฺว ธาตุโย สิยา โลกิยา สิยา โลกุตฺตรา ฯ เกนจิ วิญฺเญยฺยา เกนจิ น วิญฺเญยฺยา ฯ

ธาตุ ๑๗ เป็นสัปปัจจยะ ธรรมธาตุ เป็นสัปปัจจยะก็มี เป็นอัปปัจจยะก็มี ธาตุ ๑๗ เป็นสังขตะ ธรรมธาตุ เป็นสังขตะก็มี เป็น อสังขตะก็มี ธาตุ ๑๗ เป็นอนิทัสสนะ รูปธาตุ เป็นสนิทัสสนะ ธาตุ ๑๐ เป็นสัปปฏิฆะ ธาตุ ๘ เป็นอัปปฏิฆะ ธาตุ ๑๐ เป็นรูป ธาตุ ๗ เป็นอรูป ธรรมธาตุ เป็นรูปก็มี เป็นอรูปก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นโลกิยะ ธาตุ ๒ เป็นโลกิยะ ก็มี เป็นโลกุตตระก็มี ธาตุ ๑๘ เป็นเกนจิวิญเญยยะ เป็นเกนจินวิญเญยยะ ๓. อาสวโคจฉกวิสัชชนา

สตฺตรส ธาตุโย โน อาสวา ธมฺมธาตุ สิยา อาสโว สิยา โน อาสโว ฯ โสฬส ธาตุโย สาสวา เทฺว ธาตุโย สิยา สาสวา สิยา อนาสวา ฯ โสฬส ธาตุโย อาสววิปฺปยุตฺตา เทฺว ธาตุโย สิยา อาสวสมฺปยุตฺตา สิยา อาสววิปฺปยุตฺตา ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา อาสวา เจว สาสวา จาติ สาสวา เจว โน จ อาสวา มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา อาสโว เจว สาสวา จาติ สิยา สาสวา เจว โน จ อาสโว สิยา น วตฺตพฺพา สาสวา เจว โน จ อาสโวติ ธมฺมธาตุ สิยา อาสโว เจว สาสวา จ สิยา สาสวา เจว โน จ อาสโว สิยา น วตฺตพฺพา อาสโว เจว สาสวา จาติปิ สาสวา เจว โน จ อาสโวติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จาติปิ อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวาติปิ มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา อาสโว เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จาติ สิยา อาสวสมฺปยุตฺตา ยุตฺตา เจว โน จ อาสโว สิยา น วตฺตพฺพา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสโวติ ธมฺมธาตุ สิยา อาสโว เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จ สิยา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสโว สิยา น วตฺตพฺพา อาสโว เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จาติปิ อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสโวติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย อาสววิปฺปยุตฺตสาสวา เทฺว ธาตุโย สิยา อาสววิปฺปยุตฺตสาสวา สิยา อาสววิปฺปยุตฺตอนาสวา สิยา น วตฺตพฺพา อาสววิปฺปยุตฺตสาสวาติปิ อาสววิปฺปยุตฺตอนาสวาติปิ ฯ

ธาตุ ๑๗ เป็นโนอาสวะ ธรรมธาตุ เป็นอาสวะก็มี เป็น โนอาสวะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นสาสวะ ธาตุ ๒ เป็นสาสวะก็มี เป็นอนาสวะ ก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอาสววิปปยุต ธาตุ ๒ เป็นอาสวสัมปยุตก็มี เป็นอาสว- *วิปปยุตก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวสาสวะ เป็นสาสวโนอาสวะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวสาสวะ เป็นสาสวโนอาสวะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นสาสวโนอาสวะก็มี ธรรมธาตุ เป็นอาสวสาสวะก็มี เป็นสาสวโนอาสวะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอาสวสาสวะ แม้เป็นสาสวโน- *อาสวะก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอาสวอาสวสัมปยุต แม้เป็น อาสวสัมปยุตตโนอาสวะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวอาสว- *สัมปยุต เป็นอาสวสัมปยุตตโนอาสวะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวสัม- *ปยุตตโนอาสวะก็มี ธรรมธาตุ เป็นอาสวอาสวสัมปยุตก็มี เป็นอาสว- *สัมปยุตตโนอาสวะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอาสวอาสวสัมปยุต แม้เป็น อาสวอาสวสัมปยุต แม้เป็นอาสวสัมปยุตตโนอาสวะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอาสว- *วิปปยุตตสาสวะ ธาตุ ๒ เป็นอาสววิปปยุตตสาสวะก็มี เป็นอาสววิปปยุตต- *อนาสวะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอาสววิปปยุตตสาสวะ แม้เป็นอาสว- *วิปปยุตตอนาสวะก็มี ๔. สัญโญชนโคจฉกวิสัชชนา

สตฺตรส ธาตุโย โน สญฺโญชนา ธมฺมธาตุ สิยา สญฺโญชนํ สิยา โน สญฺโญชนํ ฯ โสฬส ธาตุโย สญฺโญชนิยา เทฺว ธาตุโย สิยา สญฺโญชนิยา สิยา อสญฺโญชนิยา ฯ โสฬส ธาตุโย สญฺโญชนวิปฺปยุตฺตา เทฺว ธาตุโย สิยา สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา สิยา สญฺโญชนวิปฺปยุตฺตา ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา สญฺโญชนา เจว สญฺโญชนิยา จาติ สญฺโญชนิยา เจว โน จ สญฺโญชนา มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา สญฺโญชนญฺเจว สญฺโญชนิยา จาติ สิยา สญฺโญชนิยา เจว โน จ สญฺโญชนํ สิยา น วตฺตพฺพา สญฺโญชนิยา เจว โน จ สญฺโญชนนฺติ ธมฺมธาตุ สิยา สญฺโญชนญฺเจว สญฺโญชนิยา จ สิยา สญฺโญชนิยา เจว โน จ สญฺโญชนํ สิยา น วตฺตพฺพา สญฺโญชนญฺเจว สญฺโญชนิยา จาติปิ สญฺโญชนิยา เจว โน จ สญฺโญชนนฺติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา สญฺโญชนา เจว สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา จาติปิ สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สญฺโญชนาติปิ มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา สญฺโญชนญฺเจว สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา จาติ สิยา สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สญฺโญชนํ สิยา น วตฺตพฺพา สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สญฺโญชนนฺติ ธมฺมธาตุ สิยา สญฺโญชนญฺเจว สญฺโญชน- สมฺปยุตฺตา จ สิยา สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สญฺโญชนํ สิยา น วตฺตพฺพา สญฺโญชนญฺเจว สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา จาติปิ สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สญฺโญชนนฺติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย สญฺโญชนวิปฺปยุตฺตสญฺโญชนิยา เทฺว ธาตุโย สิยา สญฺโญชน- วิปฺปยุตฺตสญฺโญชนิยา สิยา สญฺโญชนวิปฺปยุตฺตอสญฺโญชนิยา สิยา น วตฺตพฺพา สญฺโญชนวิปฺปยุตฺตสญฺโญชนิยาติปิ สญฺโญชน- วิปฺปยุตฺตอสญฺโญชนิยาติปิ ฯ

ธาตุ ๑๗ เป็นโนสัญโญชนะ ธรรมธาตุ เป็นสัญโญชนะก็มี เป็นโนสัญโญชนะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นสัญโญชนิยะ ธาตุ ๒ เป็นสัญโญชนิยะ ก็มี เป็นอสัญโญชนิยะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นสัญโญชนวิปปยุตก็มี ธาตุ ๒ เป็น สัญโญชนสัมปยุตก็มี เป็นสัญโญชนวิปปยุตก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า เป็น สัญโญชนสัญโญชนิยะ เป็นสัญโญชนิยโนสัญโญชนะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าว ไม่ได้ว่า เป็นสัญโญชนสัญโญชนิยะ เป็นสัญโญชนิยโนสัญโญชนะก็มี กล่าว ไม่ได้ว่า เป็นสัญโญชนิยโนสัญโญชนะก็มี ธรรมธาตุ เป็นสัญโญชนสัญโญ- *ชนิยะก็มี เป็นสัญโญชนิยโนสัญโญชนะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นสัญโญชน- *สัญโญชนิยะ แม้เป็นสัญโญชนิยโนสัญโญชนะก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นสัญโญชนสัญโญชนสัมปยุต แม้เป็นสัญโญชนสัมปยุตตโนสัญโญชนะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นสัญโญชนสัญโญชนสัมปยุต เป็นสัญโญ- *ชนสัมปยุตตโนสัญโญชนะก็มี กล่าวไม่ได้ว่าเป็นสัญโญชนสัมปยุตตโนสัญโญ- *ชนะก็มี ธรรมธาตุ เป็นสัญโญชนสัญโญชนสัมปยุตก็มี เป็นสัญโญชนสัมปยุตต- *โนสัญโญชนะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นสัญโญชนสัญโญชนสัมปยุต แม้เป็น สัญโญชนสัมปยุตตโนสัญโญชนะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นสัญโญชนวิปปยุตตสัญโญ- *ชนิยะ ธาตุ ๒ เป็นสัญโญชนวิปปยุตตสัญโญชนิยะก็มี เป็นสัญโญชนวิปปยุตต- *อสัญโญชนิยะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นสัญโญชนวิปปยุตตสัญโญชนิยะ แม้ เป็นสัญโญชนวิปปยุตตอสัญโญชนิยะก็มี ๕. คันถโคจฉกวิสัชชนา

สตฺตรส ธาตุโย โน คนฺถา ธมฺมธาตุ สิยา คนฺโถ สิยา โน คนฺโถ ฯ โสฬส ธาตุโย คนฺถนิยา เทฺว ธาตุโย สิยา คนฺถนิยา สิยา อคนฺถนิยา ฯ โสฬส ธาตุโย คนฺถวิปฺปยุตฺตา เทฺว ธาตุโย สิยา คนฺถสมฺปยุตฺตา สิยา คนฺถวิปฺปยุตฺตา ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา คนฺถา เจว คนฺถนิยา จาติ คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺถา มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา คนฺโถ เจว คนฺถนิยา จาติ สิยา คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺโถ สิยา น วตฺตพฺพา คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺโถติ ธมฺมธาตุ สิยา คนฺโถ เจว คนฺถนิยา จ สิยา คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺโถ สิยา น วตฺตพฺพา คนฺโถ เจว คนฺถนิยา จาติปิ คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺโถติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา คนฺถา เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จาติปิ คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถาติปิ มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา คนฺโถ เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จาติ สิยา คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺโถ สิยา น วตฺตพฺพา คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺโถติ ธมฺมธาตุ สิยา คนฺโถ เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จ สิยา คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺโถ สิยา น วตฺตพฺพา คนฺโถ เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จาติปิ คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺโถติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย คนฺถวิปฺปยุตฺตคนฺถนิยา เทฺว ธาตุโย สิยา คนฺถวิปฺปยุตฺตคนฺถนิยา สิยา คนฺถวิปฺปยุตฺตอคนฺถนิยา สิยา น วตฺตพฺพา คนฺถวิปฺปยุตฺตคนฺถนิยาติปิ คนฺถวิปฺปยุตฺตอคนฺถนิยาติปิ ฯ

ธาตุ ๑๗ เป็นโนคันถะ ธรรมธาตุ เป็นคันถะก็มี เป็นโนคันถะ ก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นคันถนิยะ ธาตุ ๒ เป็นคันถนิยะก็มี เป็นอคันถนิยะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นคันถวิปปยุต ธาตุ ๒ เป็นคันถสัมปยุตก็มี เป็นคันถวิปปยุตก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นคันถคันถนิยะ เป็นคันถนิยโนคันถะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นคันถคันถนิยะ เป็นคันถนิยโนคันถะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็น คันถนิยโนคันถะก็มี ธรรมธาตุ เป็นคันถคันถนิยะก็มี เป็นคันถนิยโนคันถะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นคันถคันถนิยะ แม้เป็นคันถนิยโนคันถะก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นคันถคันถสัมปยุต แม้เป็นคันถสัมปยุตตโนคันถะ มโน- *วิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นคันถคันถสัมปยุต เป็นคันถสัมปยุตตโนคันถะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นคันถสัมปยุตตโนคันถะก็มี ธรรมธาตุ เป็นคันถคันถสัมปยุต ก็มี เป็นคันถสัมปยุตตโนคันถะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นคันถคันถสัมปยุต แม้ เป็นคันถสัมปยุตตโนคันถะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นคันถวิปปยุตตคันถนิยะ ธาตุ ๒ เป็นคันถวิปปยุตตคันถนิยะก็มี เป็นคันถวิปปยุตตอคันถนิยะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นคันถวิปปยุตตคันถนิยะ แม้เป็นคันถวิปปยุตตอคันถนิยะก็มี ๖, ๗, ๘. โอฆโคจฉกาทิวิสัชชนา

สตฺตรส ธาตุโย โน โอฆา ฯเปฯ โน โยคา ฯเปฯ โน นีวรณา ธมฺมธาตุ สิยา นีวรณํ สิยา โน นีวรณํ ฯ โสฬส ธาตุโย นีวรณิยา เทฺว ธาตุโย สิยา นีวรณิยา สิยา อนีวรณิยา ฯ โสฬส ธาตุโย นีวรณวิปฺปยุตฺตา เทฺว ธาตุโย สิยา นีวรณสมฺปยุตฺตา สิยา นีวรณวิปฺปยุตฺตา ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา นีวรณา เจว นีวรณิยา จาติ นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณา มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา นีวรณญฺเจว นีวรณิยา จาติ สิยา นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณํ สิยา น วตฺตพฺพา นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณนฺติ ธมฺมธาตุ สิยา นีวรณญฺเจว นีวรณิยา จ สิยา นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณํ สิยา น วตฺตพฺพา นีวรณญฺเจว นีวรณิยา จาติปิ นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณนฺติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จาติปิ นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณาติปิ มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จาติ สิยา นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณํ สิยา น วตฺตพฺพา นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณนฺติ ธมฺมธาตุ สิยา นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ สิยา นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณํ สิยา น วตฺตพฺพา นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จาติปิ นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณนฺติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย นีวรณวิปฺปยุตฺตนีวรณิยา เทฺว ธาตุโย สิยา นีวรณวิปฺปยุตฺตนีวรณิยา สิยา นีวรณวิปฺปยุตฺตอนีวรณิยา สิยา น วตฺตพฺพา นีวรณ- วิปฺปยุตฺตนีวรณิยาติปิ นีวรณวิปฺปยุตฺตอนีวรณิยาติปิ ฯ

ธาตุ ๑๗ เป็นโนโอฆะ ฯลฯ ธาตุ ๑๗ เป็นโนโยคะ ฯลฯ ธาตุ ๑๗ เป็นโนนีวรณะ ธรรมธาตุ เป็นนีวรณะก็มี เป็นโนนีวรณะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นนีวรณิยะ ธาตุ ๒ เป็นนีวรณิยะก็มี เป็นอนีวรณิยะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็น นีวรณวิปปยุต ธาตุ ๒ เป็นนีวรณสัมปยุตก็มี เป็นนีวรณวิปปยุตก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นนีวรณนีวรณิยะ เป็นนีวรณิยโนนีวรณะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นนีวรณนีวรณิยะ เป็นนีวรณิยโนนีวรณะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็น นีวรณิยโนนีวรณะก็มี ธรรมธาตุ เป็นนีวรณนีวรณิยะก็มี เป็นนีวรณิยโนนีวรณะ ก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นนีวรณนีวรณิยะ แม้เป็นนีวรณิยโนนีวรณะก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นนีวรณนีวรณสัมปยุต แม้เป็นนีวรณสัมปยุตตโนนีวรณะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นนีวรณนีวรณสัมปยุต เป็นนีวรณสัมปยุตต- *โนนีวรณะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นนีวรณสัมปยุตตโนนีวรณะก็มี ธรรมธาตุ เป็น นีวรณนีวรณสัมปยุตก็มี เป็นนีวรณสัมปยุตตโนนีวรณะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้ เป็นนีวรณนีวรณสัมปยุต แม้เป็นนีวรณสัมปยุตตโนนีวรณะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็น นีวรณวิปปยุตตนีวรณิยะ ธาตุ ๒ เป็นนีวรณวิปปยุตตนีวรณิยะก็มี เป็นนีวรณ- *วิปปยุตตอนีวรณิยะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นนีวรณวิปปยุตตนีวรณิยะ แม้เป็น นีวรณวิปปยุตตอนีวรณิยะก็มี ๙. ปรามาสโคจฉกวิสัชชนา

สตฺตรส ธาตุโย โน ปรามาสา ธมฺมธาตุ สิยา ปรามาโส สิยา โน ปรามาโส ฯ โสฬส ธาตุโย ปรามฏฺฐา เทฺว ธาตุโย สิยา ปรามฏฺฐา สิยา อปรามฏฺฐา ฯ โสฬส ธาตุโย ปรามาสวิปฺปยุตฺตา มโนวิญฺญาณธาตุ สิยา ปรามาสสมฺปยุตฺตา สิยา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา ธมฺมธาตุ สิยา ปรามาสสมฺปยุตฺตา สิยา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา สิยา น วตฺตพฺพา ปรามาสสมฺปยุตฺตาติปิ ปรามาสวิปฺปยุตฺตาติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา ปรามาสา เจว ปรามฏฺฐา จาติ ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาสา มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา ปรามาสา เจว ปรามฏฺฐา จาติ สิยา ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาโส สิยา น วตฺตพฺพา ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาโสติ ธมฺมธาตุ สิยา ปรามาโส เจว ปรามฏฺฐา จ สิยา ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาโส สิยา น วตฺตพฺพา ปรามาโส เจว ปรามฏฺฐา จาติปิ ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาโสติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย ปรามาสวิปฺปยุตฺตปรามฏฺฐา เทฺว ธาตุโย สิยา ปรามาส- วิปฺปยุตฺตปรามฏฺฐา สิยา ปรามาสวิปฺปยุตฺตอปรามฏฺฐา สิยา น วตฺตพฺพา ปรามาสวิปฺปยุตฺตปรามฏฺฐาติปิ ปรามาสวิปฺปยุตฺต- อปรามฏฺฐาติปิ ฯ

ธาตุ ๑๗ เป็นโนปรามาสะ ธรรมธาตุ เป็นปรามาสะก็มี เป็น โนปรามาสะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นปรามัฏฐะ ธาตุ ๒ เป็นปรามัฏฐะก็มี เป็นอปรา- *มัฏฐะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นปรามาสวิปปยุต มโนวิญญาณธาตุ เป็นปรามาสสัมปยุต ก็มี เป็นปรามาสวิปปยุตก็มี ธรรมธาตุ เป็นปรามาสสัมปยุตก็มี เป็นปรามาส- *วิปปยุตก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นปรามาสสัมปยุต แม้เป็นปรามาสวิปปยุตก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นปรามาสปรามัฏฐะ เป็นปรามัฏฐโนปรามาสะ มโน- *วิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นปรามาสปรามัฏฐะ เป็นปรามัฏฐโนปรามาสะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นปรามัฏฐโนปรามาสะก็มี ธรรมธาตุ เป็นปรามาสปรามัฏฐะก็มี เป็นปรามัฏฐโนปรามาสะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นปรามาสปรามัฏฐะ แม้เป็น ปรามัฏฐโนปรามาสะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นปรามาสวิปปยุตตปรามัฏฐะ ธาตุ ๒ เป็น ปรามาสวิปปยุตตปรามัฏฐะก็มี เป็นปรามาสวิปปยุตตอปรามัฏฐะก็มี กล่าวไม่ได้ ว่า แม้เป็นปรามาสวิปปยุตตปรามัฏฐะ แม้เป็นปรามาสวิปปยุตตอปรามัฏฐะก็มี ๑๐. มหันตรทุกวิสัชชนา

ทส ธาตุโย อนารมฺมณา สตฺต ธาตุโย สารมฺมณา ธมฺมธาตุ สิยา สารมฺมณา สิยา อนารมฺมณา ฯ เอกาทส ธาตุโย โน จิตฺตา สตฺต ธาตุโย จิตฺตา ฯ สตฺตรส ธาตุโย อเจตสิกา ธมฺมธาตุ สิยา เจตสิกา สิยา อเจตสิกา ฯ ทส ธาตุโย จิตฺตวิปฺปยุตฺตา ธมฺมธาตุ สิยา จิตฺตสมฺปยุตฺตา สิยา จิตฺตวิปฺปยุตฺตา สตฺต ธาตุโย น วตฺตพฺพา จิตฺเตน สมฺปยุตฺตาติปิ จิตฺเตน วิปฺปยุตฺตาติปิ ฯ ทส ธาตุโย จิตฺตวิสํสฏฺฐา ธมฺมธาตุ สิยา จิตฺตสํสฏฺฐา สิยา จิตฺตวิสํสฏฺฐา สตฺต ธาตุโย น วตฺตพฺพา จิตฺเตน สํสฏฺฐาติปิ จิตฺเตน วิสํสฏฺฐาติปิ ฯ ทฺวาทส ธาตุโย โน จิตฺตสมุฏฺฐานา ฉ ธาตุโย สิยา จิตฺตสมุฏฺฐานา สิยา โน จิตฺตสมุฏฺฐานา ฯ สตฺตรส ธาตุโย โน จิตฺตสหภุโน ธมฺมธาตุ สิยา จิตฺตสหภู สิยา โน จิตฺตสหภู ฯ สตฺตรส ธาตุโย โน จิตฺตานุปริวตฺติโน ธมฺมธาตุ สิยา จิตฺตานุปริวตฺติ สิยา โน จิตฺตานุปริวตฺติ ฯ สตฺตรส ธาตุโย โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา ธมฺมธาตุ สิยา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา สิยา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา ฯ สตฺตรส ธาตุโย โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน ธมฺมธาตุ สิยา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภู สิยา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภู ฯ สตฺตรส ธาตุโย โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน ธมฺมธาตุ สิยา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติ สิยา โน จิตฺตสํสฏฺฐ- สมุฏฺฐานานุปริวตฺติ ฯ ทฺวาทส ธาตุโย อชฺฌตฺติกา ฉ ธาตุโย พาหิรา ฯ นว ธาตุโย อุปาทา อฏฺฐ ธาตุโย นุปาทา ธมฺมธาตุ สิยา อุปาทา สิยา นุปาทา ฯ ทส ธาตุโย อุปาทินฺนา สทฺทธาตุ อนุปาทินฺนา สตฺต ธาตุโย สิยา อุปาทินฺนา สิยา อนุปาทินฺนา ฯ

ธาตุ ๑๐ เป็นอนารัมมณะ ธาตุ ๗ เป็นสารัมมณะ ธรรมธาตุ เป็นสารัมมณะก็มี เป็นอนารัมมณะก็มี ธาตุ ๑๑ เป็นโนจิตตะ ธาตุ ๗ เป็นจิตตะ ธาตุ ๑๗ เป็นอเจตสิกะ ธรรมธาตุ เป็นเจตสิกะก็มี เป็นอเจตสิกะก็มี ธาตุ ๑๐ เป็นจิตตวิปปยุต ธรรมธาตุ เป็นจิตตสัมปยุตก็มี เป็นจิตตวิปปยุตก็มี ธาตุ ๗ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นจิตตสัมปยุต แม้เป็นจิตตวิปปยุต ธาตุ ๑๐ เป็นจิตต- *วิสังสัฏฐะ ธรรมธาตุ เป็นจิตตสังสัฏฐะก็มี เป็นจิตตวิสังสัฏฐะก็มี ธาตุ ๗ กล่าว ไม่ได้ว่า แม้เป็นจิตตสังสัฏฐะ แม้เป็นจิตตวิสังสัฏฐะ ธาตุ ๑๒ เป็นโนจิตตสมุฏ- *ฐานะธาตุ ๖ เป็นจิตตสมุฏฐานะก็มี เป็นโนจิตตสมุฏฐานะก็มี ธาตุ ๑๗ เป็น โนจิตตสหภู ธรรมธาตุ เป็นจิตตสหภูก็มี เป็นโนจิตตสหภูก็มี ธาตุ ๑๗ เป็น โนจิตตานุปริวัตติ ธรรมธาตุเป็นจิตตานุปริวัตติก็มี เป็นโนจิตตานุปริวัตติก็มี ธาตุ ๑๗ เป็นโนจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานะ ธรรมธาตุ เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานะก็มี เป็นโนจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานะก็มี ธาตุ ๑๗ เป็นโนจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานสหภู ธรรมธาตุ เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานสหภูก็มี เป็นโนจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานสหภูก็มี ธาตุ ๑๗ เป็นโนจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานานุปริวัตติ ธรรมธาตุ เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏ ฐานานุปริวัตติก็มีเป็นโนจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานานุปริวัตติก็มี ธาตุ ๑๒ เป็นอัชฌัต- *ติกะธาตุ ๖ เป็นพาหิระ ธาตุ ๙ เป็นอุปาทา ธาตุ ๘ เป็นนอุปาทา ธรรมธาตุ เป็นอุปาทาก็มี เป็นนอุปาทาก็มี ธาตุ ๑๐ เป็นอุปาทินนะ สัททธาตุ เป็นอนุปาทิน- *นะ ธาตุ ๗ เป็นอุปาทินนะก็มี เป็นอนุปาทินนะก็มี ๑๑. อุปาทานโคจฉกวิสัชชนา

สตฺตรส ธาตุโย นุปาทานา ธมฺมธาตุ สิยา อุปาทานํ สิยา นุปาทานํ ฯ โสฬส ธาตุโย อุปาทานิยา เทฺว ธาตุโย สิยา อุปาทานิยา สิยา อนุปาทานิยา ฯ โสฬส ธาตุโย อุปาทานวิปฺปยุตฺตา เทฺว ธาตุโย สิยา อุปาทานสมฺปยุตฺตา สิยา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา ฯ ทานวิปฺปยุตฺตา ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา อุปาทานา เจว อุปาทานิยา จาติ อุปาทานิยา เจว โน จ อุปาทานา มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา อุปาทานญฺเจว อุปาทานิยา จาติ สิยา อุปาทานิยา เจว โน จ อุปาทานํ สิยา น วตฺตพฺพา อุปาทานิยา เจว โน จ อุปาทานนฺติ ธมฺมธาตุ สิยา อุปาทานญฺเจว อุปาทานิยา จ สิยา อุปาทานิยา เจว โน จ อุปาทานํ สิยา น วตฺตพฺพา อุปาทานญฺเจว อุปาทานิยา จาติปิ อุปาทานิยา เจว โน จ อุปาทานนฺติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา อุปาทานา เจว อุปาทานสมฺปยุตฺตา จาติปิ อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อุปาทานนฺติปิ มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา อุปาทานญฺเจว อุปาทานสมฺปยุตฺตา จาติ สิยา อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อุปาทานํ สิยา น วตฺตพฺพา อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อุปาทานนฺติ ธมฺมธาตุ สิยา อุปาทานญฺเจว อุปาทานสมฺปยุตฺตา จ สิยา อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อุปาทานํ สิยา น วตฺตพฺพา อุปาทานญฺเจว อุปาทานสมฺปยุตฺตา จาติปิ อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อุปาทานนฺติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย อุปาทานวิปฺปยุตฺตอุปาทานิยา เทฺว ธาตุโย สิยา อุปาทานวิปฺปยุตฺตอุปาทานิยา สิยา อุปาทาน- วิปฺปยุตฺตอนุปาทานิยา สิยา น วตฺตพฺพา อุปาทานวิปฺปยุตฺต- อุปาทานิยาติปิ อุปาทานวิปฺปยุตฺตอนุปาทานิยาติปิ ฯ

ธาตุ ๑๗ เป็นนอุปาทานะ ธรรมธาตุ เป็นอุปาทานะก็มี เป็น นอุปาทานะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอุปาทานิยะ ธาตุ ๒ เป็นอุปาทานิยะก็มี เป็น อนุปาทานิยะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอุปาทานวิปปยุต ธาตุ ๒ เป็นอุปาทานสัมปยุตก็มี เป็นอุปาทานวิปปยุตตก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอุปาทานอุปาทานิยะ เป็น อุปาทานิยโนอุปาทานะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอุปาทานอุปาทานิยะ เป็นอุปาทานิยโนอุปาทานะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอุปาทานิยโนอุปาทานะก็มี ธรรมธาตุ เป็นอุปาทานอุปาทานิยะก็มี เป็นอุปาทานิยโนอุปาทานะก็มี กล่าว ไม่ได้ว่า แม้เป็นอุปาทานอุปาทานิยะ แม้เป็นอุปาทานิยโนอุปาทานะก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอุปาทานอุปาทานสัมปยุต แม้เป็นอุปาทานสัมปยุตตโนอุปา- *ทานะก็มี มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอุปาทานอุปาทานสัมปยุต เป็น อุปาทานสัมปยุตตโนอุปาทานะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอุปาทานสัมปยุตตโนอุปา- *ทานะก็มี ธรรมธาตุ เป็นอุปาทานอุปาทานสัมปยุตก็มี เป็นอุปาทานสัมปยุตต- *โนอุปาทานะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอุปาทานอุปาทานสัมปยุต แม้เป็น อุปาทานสัมปยุตตโนอุปาทานะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอุปาทานวิปปยุตตอุปาทานิยะ ธาตุ ๒ เป็นอุปาทานวิปปยุตตอุปาทานิยะก็มี เป็นอุปาทานวิปปยุตตอนุปาทานิยะ ก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอุปาทานวิปปยุตตอุปาทานิยะ แม้เป็นอุปาทานวิปป- *ยุตตอนุปาทานิยะก็มี ๑๒. กิเลสโคจฉกวิสัชชนา

สตฺตรส ธาตุโย โน กิเลสา ธมฺมธาตุ สิยา กิเลโส สิยา โน กิเลโส ฯ โสฬส ธาตุโย สงฺกิเลสิกา เทฺว ธาตุโย สิยา สงฺกิเลสิกา สิยา อสงฺกิเลสิกา ฯ โสฬส ธาตุโย อสงฺกิลิฏฺฐา เทฺว ธาตุโย สิยา สงฺกิลิฏฺฐา สิยา อสงฺกิลิฏฺฐา ฯ โสฬส ธาตุโย กิเลสวิปฺปยุตฺตา เทฺว ธาตุโย สิยา กิเลสสมฺปยุตฺตา สิยา กิเลสวิปฺปยุตฺตา ฯ โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา กิเลสา เจว สงฺกิเลสิกา จาติ สงฺกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสา มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา กิเลสา เจว สงฺกิเลสิกา จาติ สิยา สงฺกิเลสิกา เจว โน จ กิเลโส สิยา น วตฺตพฺพา สงฺกิเลสิกา เจว โน จ กิเลโสติ ธมฺมธาตุ สิยา กิเลโส เจว สงฺกิเลสิกา จ สิยา สงฺกิเลสิกา เจว โน จ กิเลโส สิยา น วตฺตพฺพา กิเลโส เจว สงฺกิเลสิกา จาติปิ สงฺกิเลสิกา เจว โน จ กิเลโสติปิ ฯ {๑๔๒.๑} โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา กิเลสา เจว สงฺกิลิฏฺฐา จาติปิ สงฺกิลิฏฺฐา เจว โน จ กิเลสาติปิ มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา กิเลโส เจว สงฺกิลิฏฺฐา จาติ สิยา สงฺกิลิฏฺฐา เจว โน จ กิเลโส สิยา น วตฺตพฺพา สงฺกิลิฏฺฐา เจว โน จ กิเลโสติ ธมฺมธาตุ สิยา กิเลโส เจว สงฺกิลิฏฺฐา จ สิยา สงฺกิลิฏฺฐา เจว โน จ กิเลโส สิยา น วตฺตพฺพา กิเลโส เจว สงฺกิลิฏฺฐา จาติปิ สงฺกิลิฏฺฐา เจว โน จ กิเลโสติปิ ฯ {๑๔๒.๒} โสฬส ธาตุโย น วตฺตพฺพา กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จาติปิ กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว โน จ กิเลสาติปิ มโนวิญฺญาณธาตุ น วตฺตพฺพา กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จาติ สิยา กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว โน จ กิเลโส สิยา น วตฺตพฺพา กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว โน จ กิเลโสติ ธมฺมธาตุ สิยา กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ สิยา กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว โน จ กิเลโส สิยา น วตฺตพฺพา กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จาติปิ กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว โน จ กิเลโสติปิ ฯ โสฬส ธาตุโย กิเลสวิปฺปยุตฺตสงฺกิเลสิกา เทฺว ธาตุโย สิยา กิเลสวิปฺปยุตฺตสงฺกิเลสิกา สิยา กิเลสวิปฺปยุตฺตอสงฺกิเลสิกา สิยา น วตฺตพฺพา กิเลสวิปฺปยุตฺตสงฺกิเลสิกาติปิ กิเลสวิปฺปยุตฺต- อสงฺกิเลสิกาติปิ ฯ

ธาตุ ๑๗ เป็นโนกิเลสะ ธรรมธาตุ เป็นกิเลสะก็มี เป็น โนกิเลสะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นสังกิเลสิกะ ธาตุ ๒ เป็นสังกิเลสิกะก็มี เป็น อสังกิเลสิกะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอสังกิลิฏฐะ ธาตุ ๒ เป็นสังกิลิฏฐะก็มี เป็น อสังกิลิฏฐะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นกิเลสวิปปยุต ธาตุ ๒ เป็นกิเลสสัมปยุตก็มี เป็น กิเลสวิปปยุตก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นกิเลสสังกิเลสิกะ เป็นสังกิเลสิก- *โนกิเลสะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นกิเลสสังกิเลสิกะ เป็นสังกิเลสิก- *โนกิเลสะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นสังกิเลสิกโนกิเลสะก็มี ธรรมธาตุ เป็นกิเลส- *สังกิเลสิกะก็มี เป็นสังกิเลสิกโนกิเลสะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นกิเลสสังกิเล- *สิกะ แม้เป็นสังกิเลสิกโนกิเลสะก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นกิเลส- *สังกิลิฏฐะ แม้เป็นสังกิลิฏฐโนกิเลสะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็น กิเลสสังกิลิฏฐะ เป็นสังกิลิฏฐโนกิเลสะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นสังกิลิฏฐโน- *กิเลสะก็มี ธรรมธาตุ เป็นสังกิเลสสังกิลิฏฐะก็มี เป็นสังกิลิฏฐโนกิเลสะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นกิเลสสังกิลิฏฐะ แม้เป็นสังกิลิฏฐโนกิเลสะก็มี ธาตุ ๑๖ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นกิเลสกิเลสสัมปยุต แม้เป็นกิเลสสัมปยุตตโนกิเลสะ มโนวิญญาณธาตุ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นกิเลสกิเลสสัมปยุต เป็นกิเลสสัมปยุตต- *โนกิเลสะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า เป็นกิเลสสัมปยุตตโนกิเลสะก็มี ธรรมธาตุ เป็น กิเลสกิเลสสัมปยุตก็มี เป็นกิเลสสัมปยุตตโนกิเลสะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็น กิเลสกิเลสสัมปยุต แม้เป็นกิเลสสัมปยุตตโนกิเลสะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นกิเลส- *วิปปยุตตสังกิเลสิกะ ธาตุ ๒ เป็นกิเลสวิปปยุตตสังกิเลสิกะก็มี เป็นกิเลส- *วิปปยุตตอสังกิเลสิกะก็มี กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นกิเลสวิปปยุตตสังกิเลสิกะ แม้เป็นกิเลสวิปปยุตตอสังกิเลสิกะก็มี ๑๓. ปีฏฐิทุกวิสัชชนา

โสฬส ธาตุโย น ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เทฺว ธาตุโย สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา สิยา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ฯ โสฬส ธาตุโย น ภาวนาย ปหาตพฺพา เทฺว ธาตุโย สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพา สิยา น ภาวนาย ปหาตพฺพา ฯ โสฬส ธาตุโย น ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา เทฺว ธาตุโย สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา สิยา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา ฯ โสฬส ธาตุโย น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา เทฺว ธาตุโย สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา สิยา น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา ฯ ปณฺณรส ธาตุโย อวิตกฺกา มโนวิญฺญาณธาตุ สวิตกฺกา เทฺว ธาตุโย สิยา สวิตกฺกา สิยา อวิตกฺกา ฯ {๑๔๓.๑} ปณฺณรส ธาตุโย อวิจารา มโนธาตุ สวิจารา เทฺว ธาตุโย สิยา สวิจารา สิยา อวิจารา ฯ โสฬส ธาตุโย อปฺปีติกา เทฺว ธาตุโย สิยา สปฺปีติกา สิยา อปฺปีติกา ฯ โสฬส ธาตุโย น ปีติสหคตา เทฺว ธาตุโย สิยา ปีติสหคตา สิยา น ปีติสหคตา ฯ ปณฺณรส ธาตุโย น สุขสหคตา ติสฺโส ธาตุโย สิยา สุขสหคตา สิยา น สุขสหคตา ฯ เอกาทส ธาตุโย น อุเปกฺขาสหคตา ปญฺจ ธาตุโย อุเปกฺขาสหคตา เทฺว ธาตุโย สิยา อุเปกฺขาสหคตา สิยา น อุเปกฺขาสหคตา ฯ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา เทฺว ธาตุโย สิยา กามาวจรา สิยา น กามาวจรา ฯ โสฬส ธาตุโย น รูปาวจรา เทฺว ธาตุโย สิยา รูปาวจรา สิยา น รูปาวจรา ฯ โสฬส ธาตุโย น อรูปาวจรา เทฺว ธาตุโย สิยา อรูปาวจรา สิยา น อรูปาวจรา ฯ โสฬส ธาตุโย ปริยาปนฺนา เทฺว ธาตุโย สิยา ปริยาปนฺนา สิยา อปริยาปนฺนา ฯ โสฬส ธาตุโย อนิยฺยานิกา เทฺว ธาตุโย สิยา นิยฺยานิกา สิยา อนิยฺยานิกา ฯ โสฬส ธาตุโย อนิยตา เทฺว ธาตุโย สิยา นิยตา สิยา อนิยตา ฯ โสฬส ธาตุโย สอุตฺตรา เทฺว ธาตุโย สิยา สอุตฺตรา สิยา อนุตฺตรา ฯ โสฬส ธาตุโย อรณา เทฺว ธาตุโย สิยา สรณา สิยา อรณาติ ฯ ปญฺหาปุจฺฉกํ ฯ ธาตุวิภงฺโค สมตฺโต ฯ -------

ธาตุ ๑๖ เป็นนทัสสนปหาตัพพะ ธาตุ ๒ เป็นทัสสนปหา- *ตัพพะก็มี เป็นนทัสสนปหาตัพพะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นนภาวนาปหาตัพพะ ธาตุ ๒ เป็นภาวนาปหาตัพพะก็มี เป็นนภาวนาปหาตัพพะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นนทัสสนปหา- *ตัพพะเหตุกะ ธาตุ ๒ เป็นทัสสนปหาตัพพเหตุกะก็มี เป็นนทัสสนปหาตัพพเหตุกะ ก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นนภาวนาปหาตัพพเหตุกะ ธาตุ ๒ เป็นภาวนาปหาตัพพเหตุกะ ก็มี เป็นนภาวนาปหาตัพพเหตุกะก็มี ธาตุ ๑๕ เป็นอวิตักกะ มโนวิญญาณธาตุ เป็นสวิตักกะ ธาตุ ๒ เป็นสวิตักกะก็มี เป็นอวิตักกะก็มี ธาตุ ๑๕ เป็นอวิจาระ มโนธาตุ เป็นสวิจาระ ธาตุ ๒ เป็นสวิจาระก็มี เป็นอวิจาระก็มี ธาตุ ๑๖ เป็น อัปปีติกะ ธาตุ ๒ เป็นสัปปีติกะก็มี เป็นอัปปีติกะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นนปีติสหคตะ ธาตุ ๒ เป็นปีติสหคตะก็มี เป็นนปีติสหคตะก็มี ธาตุ ๑๕ เป็นนสุขสหคตะ ธาตุ ๓ เป็นสุขสหคตะก็มี เป็นนสุขสหคตะก็มี ธาตุ ๑๑ เป็นนอุเปกขาสหคตะ ธาตุ ๕ เป็นอุเปกขาสหคตะ ธาตุ ๒ เป็นอุเปกขาสหคตะก็มี เป็นนอุเปกขา- *สหคตะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นกามาวจร ธาตุ ๒ เป็นกามาวจรก็มี เป็นนกามาวจรก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นนรูปาวจร ธาตุ ๒ เป็นรูปาวจรก็มี เป็นนรูปาวจรก็มี ธาตุ ๑๖ เป็น นอรูปาวจร ธาตุ ๒ เป็นอรูปาวจรก็มี เป็นนอรูปาวจรก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นปริยา- *ปันนะ ธาตุ ๒ เป็นปริยาปันนะก็มี เป็นอปริยาปันนะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอนิยยา- *นิกะ ธาตุ ๒ เป็นนิยยานิกะก็มี เป็นอนิยยานิกะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอนิยตะ ธาตุ ๒ เป็นนิยตะก็มี เป็นอนิยตะก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นสอุตตระ ธาตุ ๒ เป็น สอุตตระก็มี เป็นอนุตตระก็มี ธาตุ ๑๖ เป็นอรณะ ธาตุ ๒ เป็นสรณะก็มี เป็น อรณะก็มี ฉะนี้แล ปัญหาปุจฉกะ จบ ธาตุวิภังค์ จบบริบูรณ์