สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค โมคคัลลานสังยุตต์

พึงทราบวินิจฉัยในโมคคัลลานสังยุต ดังต่อไปนี้.

บทว่า กามสหคตา คือ ประกอบนิวรณ์ ๕ ก็เมื่อภิกษุนั้นออกจากปฐมฌานแล้ว นิวรณ์ ๕ ปรากฏแล้ว โดยความสงบมีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ปฐมฌานนั้นของภิกษุนั้น ย่อมชื่อว่ามีส่วนแห่งความเสื่อม. พระศาสดาทรงทราบความประมาทนั้นแล้ว จึงได้ประทานพระโอวาทว่า อย่าประมาท. จบอรรถกถาสวิตักกปัญหาสูตรที่ ๑

อรรถกถาอวิตักกปัญหาสูตรที่ ๒

แม้ในทุติยฌานเป็นต้น ก็พึงทราบความโดยนัยนี้แล.

ก็ในข้อนี้ ฌานอันประกอบด้วยอารมณ์เท่านั้น ท่านกล่าวว่า สหคตํ ดังนี้. จบอรรถกถาอวิตักกปัญหาสูตรที่ ๒

อรรถกถาอนิมิตตปัญหาสูตรที่ ๙

บทว่า อนิมิตฺตํ เจโตสมาธิ นั้น พระเถระกล่าวหมายถึงวิปัสสนา. สมาธิที่ละนิมิตว่าเที่ยงเป็นต้นได้แล้วเป็นไป.

บทว่า อนิมิตฺตานุสาริวิญฺญาณํ โหติ ความว่า เมื่อเราอยู่ด้วยวิปัสสนาสมาธิวิหารธรรมนี้อย่างนี้ วิปัสสนาญาณก็แก่กล้า ละเอียด นำไปอยู่. เหมือนเมื่อบุรุษเอาขวานที่คมดี ตัดต้นไม้อยู่ มองดูอยู่ซึ่งคมขวานในทุกขณะด้วยคิดว่า ขวานของเราคมจริงหนอดังนี้ กิจในการตัด ก็ย่อมไม่สำเร็จฉันใด แม้พระเถระปรารภวิปัสสนาด้วยคิดว่า ญาณของเราแก่กล้าจริงหนอดังนี้ ความใคร่ก็ย่อมเกิดขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พระเถระนั้นก็ไม่สามารถให้วิปัสสนากิจสำเร็จได้ฉันนั้น. พระเถระหมายถึงข้อนั้น จึงกล่าวว่า อนิมิตฺตานุสาริวิญฺญาณํ โหติ.

บทว่า สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธิ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ ความว่า เราเข้าเจโตสมาธิที่สัมปยุตด้วยวุฏฐานคามินีวิปัสสนา และสมาธิในมรรคและผลเบื้องสูง ซึ่งมีนิพพานเป็นอารมณ์ อันไม่มีนิมิต เพราะไม่กระทำไว้ในใจซึ่งนิมิตว่าเที่ยงเป็นสุขเป็นตนทั้งปวงอยู่แล้ว. จบอรรถกถาอนิมิตตปัญหาสูตรที่ ๙

อรรถกถาสักกสูตรที่ ๑๐

บทว่า อเวจฺจปฺปสาเทน ได้แก่ ด้วยความเลื่อมใสที่ไม่หวั่นไหว.

บทว่า ทสหิ ฐาเนหิ คือ ด้วยเหตุ ๑๐.

บทว่า อธิคณฺหนฺติ คือ ย่อมครอบงำ คือล่วงเกิน.

คำที่เหลือมีเนื้อความง่ายทั้งนั้น ด้วยประการฉะนี้. จบอรรถกถาสักกสูตรที่ ๑๐

จบอรรถกถาโมคคัลลานสังยุต -----------------------------------------------------

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สวิตักกสูตร [สวิตักกปัญหาสูตรที่ ๑]

๒. อวิตักกสูตร [อวิตักกปัญหาสูตรที่ ๒]

๓. สุขสูตร

๔. อุเปกขสูตร

๕. อากาสานัญจายตนสูตร

๖. วิญญาณัญจายตนสูตร

๗. อากิญจัญญายตนสูตร

๘. เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร

๙. อนิมิตตสูตร [อนิมิตตปัญหาสูตรที่ ๙]

๑๐. สักกสูตร

๑๑. จันทนสูตร ฯ -----------------------------------------------------