๑

ในมานสูตรที่ ๘ ไม่มีเรื่องที่ไม่เคยกล่าว เทศนาเป็นไปด้วยมานะล้วน.

ในคาถาทั้งหลายมีอธิบายดังต่อไปนี้.

บทว่า มานูเปตา อยํ ปชา ความว่า สัตว์เหล่านี้ได้ชื่อว่า ปชา เพราะเกิดด้วยกรรมกิเลส ประกอบด้วยมานะอันมีการคือตัวเป็นลักษณะ.

บทว่า มานคณฺฐา ภเว รตา ความว่า สัตว์ทั้งหลายถูกมานะร้อยรัด คือประกอบด้วยมานสังโยชน์ อบรมมาจากมานะนั้นเป็นเวลานาน ยินดีในกามภพเป็นต้น ด้วยเหตุผิดในสังขารนั้นว่าเที่ยง เป็นสุข มีตัวตนเป็นต้น เพราะมัวหมกมุ่นในสังขารทั้งหลายว่า นี้ของเราด้วยความถือตัว.

บทว่า มานํ อปริชานนฺตา ความว่า ไม่กำหนดรู้มานะนั้นด้วยปริญญา ๓ หรือไม่พ้นมานะนั้นด้วยอรหัตมรรคญาณ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มานํ อปริญฺญาย ดังนี้.

บทว่า อาคนฺตาโร ปุนพฺภวํ ความว่า เป็นผู้ต้องไปคือต้องเข้าไปสู่ภพอันจะต้องเกิดต่อไปอีก หรือสู่สงสารอันได้แก่ภพใหม่ จากที่เกิดบ่อยๆ ด้วยการหมุนเวียนไปๆ มาๆ. อธิบายว่า ไม่พ้นไปจากภพ.

บทว่า เย จ มานํ ปหนฺตฺวาน วิมุตฺตา มานสํสเย แปลว่า ก็สัตว์เหล่าใดละมานะได้แล้ว น้อมไปในธรรมเป็นที่สิ้นมานะ.

อธิบายว่า ก็สัตว์เหล่าใดละมานะเสียด้วยประการทั้งปวง ด้วยอรหัตมรรคแล้ว น้อมไป คือน้อมไปด้วยดีในอรหัตผล หรือในนิพพานอันเป็นที่สิ้นสุดมานะด้วยการหลุดพ้นกิเลสทั้งมวล อันมีมานะนั้นเป็นตัวเอก.

บทว่า เต มานคณฺฐาภิภูตา สพฺพํ คณฺฐํ อุปจฺจคํ แปลว่า สัตว์เหล่านั้นครอบงำกิเลสเครื่องร้อยรัด คือมานะเสียได้ ก้าวล่วงกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวง.

ความว่า สัตว์เหล่านั้น คือพระอรหันต์ผู้มีสังโยชน์คือภพสิ้นไปแล้ว ครอบงำกิเลสเครื่องร้อยรัดคือมานะ กิเลสเครื่องผูกสัตว์คือมานะได้โดยประการทั้งปวง ด้วยสมุจเฉทปหาน ตั้งอยู่ ก้าวล่วงวัฏฏทุกข์ได้โดยไม่มีส่วนเหลือ.

ในสูตรนี้และในสูตรที่ ๗ ท่านกล่าวถึงพระอรหัต.

จบอรรถกถามานสูตรที่ ๘ -----------------------------------------------------