๑

แม้ในทุกปัฏฐาน ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาวิสัชนาและการนับในทุกะทั้งหมด ตามนัยที่กล่าวมาแล้วในบาลีนั่นเอง.

อีกอย่างหนึ่ง ในทุกปัฏฐานนี้ การวิสัชนาสเหตุทุกะและเหตุสัมปยุตตทุกะ เหมือนกับการวิสัชนาเหตุทุกะ. เหตุและสเหตุกเหตุ แห่งเหตุ สัมปยุตตทุกะและสัปปัจจยทุกะ สังขตทุกะ ก็เหมือนกันฯ.

คำนี้ว่า อิมํ ทุกํ ยถา สปฺปจฺจยทุกํ เอวํ กาตพฺพํ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ เพราะแม้สังขตธรรมย่อมประกอบร่วมกับอสังขตธรรมไม่ได้. เหมือนสัปปัจจยธรรมประกอบกับอัปปัจจยธรรมไม่ได้ฉะนั้น สารัมมณทุกะ จิตตสัมปยุตตทุกะและสังสัฏฐทุกะ มีวิสัชนาเหมือนกับอาสวโคจฉกะ โอฆโคจฉกะและโยคโคจฉกะ ซึ่งเหมือนกัน เพราะว่าธรรม ๓ เหล่านี้มีวิสัชนาเหมือนกัน.

อรรถกถาเหตุทุกะเป็นต้น จบ. -----------------------------------------------------