๑๐. ภัณฑุติณฑุกชาดก

ความไม่ประมาทเป็นทางไม่ตาย ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย ผู้ไม่ประมาทย่อมไม่ตาย คนประมาทเป็นเหมือนคนตายแล้ว. เพราะ มัวเมาจึงเกิดความประมาท เพราะความประมาทจึงเกิดความเสื่อม เพราะ ความเสื่อมจึงเกิดโทษ ดูกรท่านผู้มีภาระครอบครองของรัฐ อย่าได้ประมาท เลย. เพราะกษัตริย์เป็นอันมากผู้มีความประมาท ต้องเสื่อมประโยชน์ และรัฐ อนึ่ง ชาวบ้านมีความประมาท ก็เสื่อมจากบ้าน บรรพชิตมีความ ประมาทก็เสื่อมจากอนาคาริยวิสัย. ดูกรพระองค์ผู้เป็นมิ่งขวัญของรัฐ โภคสมบัติทุกอย่างในแว่นแคว้นของกษัตริย์ผู้ประมาทแล้ว ย่อมพินาศ หมด ข้อนั้นท่านกล่าวว่าเป็นความทุกข์ของพระราชา. ดูกรพระมหาราชา ความประมาทนี้ไม่เป็นธรรมของโบราณกษัตริย์ โจรทั้งหลายย่อมกำจัด ชนบทอันบริบูรณ์มั่งคั่ง ของพระราชาผู้ประมาทเกินขอบเขต. พระโอรส ของพระองค์ก็จักไม่มี เงินทองทรัพย์สินก็จักไม่มีเหมือนกัน เมื่อรัฐ ถูกปล้น พระองค์ก็ย่อมเสื่อมจากโภคสมบัติทุกอย่าง ญาติมิตรและสหาย ย่อมไม่นับถือขัตติยราชผู้เสื่อมจากสรรพโภคสมบัติ ในความคิดอ่าน พลช้าง พลม้า พลรถ และพลเดินเท้า ผู้พึ่งโพธิสมภารเป็นอยู่ ย่อมไม่ นับถือในความคิดอ่าน ศิริย่อมละพระราชาผู้ไม่จัดแจงการงาน โง่เขลา มีความคิดอ่านเลวทรามไร้ปัญญาเหมือนงูลอกคราบเก่าออก ฉะนั้น พระ ราชาผู้จัดการงานด้วยหมั่นขยันตามกาล ไม่เกียจคร้าน โภคสมบัติทั้งปวง ย่อมเจริญยิ่งขึ้น เหมือนฝูงโคที่มีโคผู้ฉะนั้น ดูกรพระมหาราชา พระองค์ จงเสด็จเที่ยวฟังเหตุการณ์ในแว่นแคว้น และในชนบท ครั้นได้ทอด พระเนตรเห็นและได้ทรงสดับแล้วแต่นั้นจึงทรงปฏิบัติราชกิจนั้นๆ เถิด.

อปฺปมาโท อมตํปทํ ปมาโท มจฺจุโน ปทํ อปฺปมตฺตา น มียนฺติ เย ปมตฺตา ยถา มตา ฯ มทา ปมาโท ชาเยถ ปมาทา ชายเต ขโย ขยา ปโทสา ชายนฺติ มา มโท ภรตูสภ ฯ พหู หิ ขตฺติยา ชีนา อตฺถํ รฏฺฐํ ปมาทิโน อโถปิ คามิโน คามา อนาคารา อคาริโน ฯ ขตฺติยสฺส ปมตฺตสฺส รฏฺฐสฺมึ รฏฺฐวฑฺฒน สพฺเพ โภคา วินสฺสนฺติ รญฺโญ ตํ วุจฺจเต อฆํ ฯ เนส ธมฺโม มหาราช อติเวลํ ปมชฺชสิ อิทฺธํ ผีตํ ชนปทํ โจรา วิทฺธํสยนฺติ นํ ฯ น เต ปุตฺตา ภวิสฺสนฺติ น หิรญฺญํ น ธานิยํ รฏฺเฐ วิลุมฺปมานมฺหิ สพฺพโภเคหิ ชิยฺยสิ ฯ สพฺพโภคปริชิณฺณํ ราชานํ วาปิ ขตฺติยํ ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ น ตํ มญฺญนฺติ มนฺติยํ ฯ หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา ตเมวมุปชีวนฺตา น ตํ มญฺญนฺติ มนฺติยํ ฯ อสํวิหิตกมฺมนฺตํ พาลํ ทุมฺมนฺติมนฺตินํ สิรี ชหติ ทุมฺเมธํ ชิณฺณํว อุรโค ตจํ ฯ สุสํวิหิตกมฺมนฺตํ กาลุฏฺฐายึ อตนฺทิตํ สพฺเพ โภคาภิวฑฺฒนฺติ คาโว สอุสภามิว อุปสฺสุตึ มหาราช รฏฺเฐ ชนปเท จร ตตฺถ ทิสฺวา จ สุตฺวา จ ตโต ตํ ปฏิปชฺชสิ ฯ

ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชจงถูกลูกศรเสียบในสงคราม เสวยทุกขเวทนา เหมือนเราถูกหนามแทงแล้ว เสวยทุกขเวทนาอยู่ในวันนี้.

เอวํ เวเทตุ ปญฺจาโล สงฺคาเม สรมปฺปิโต ยถาหมชฺช เวเทมิ กณฺฏเกน สมปฺปิโต ฯ

ท่านเป็นคนแก่ มีจักษุมืดมัว มองเห็นอะไรไม่ถนัด หนามแทงท่านเอง ในเรื่องนี้พระเจ้าพรหมทัตต์มีความผิดอะไรด้วย.

ชิณฺโณ ทุพฺพลจกฺขูสิ น รูปํ สาธุ ปสฺสสิ กึ ตตฺถ พฺรหฺมทตฺตสฺส ยนฺตํ มคฺเคยฺย กณฺฏโก ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราถูกหนามแทงในหนทางนี้เป็นความผิดของพระเจ้า พรหมทัตต์มากมายเพราะชาวชนบท พระเจ้าพรหมทัตต์มิได้ทรงพิทักษ์ รักษา ถูกพวกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม กลางคืนถูกโจร ปล้น กลางวันถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม ในแคว้นของ พระราชาโกง มีคนอธรรมมากมาย พ่อเอ๋ย เมื่อภัยเช่นนี้เกิดขึ้น มนุษย์ทั้งหลายอึดอัดเพราะกลัว พากันหาไม้มีหนามในป่ามาทำที่ซุกซ่อน

พเหฺวตฺถ พฺรหฺมทตฺตสฺส โยหํ มคฺคสฺมิ พฺราหฺมณ อรกฺขิตา ชานปทา อธมฺมพลินา หตา ฯ รตฺติญฺหิ โจรา ขาทนฺติ ทิวา ขาทนฺติ ตุณฺฑิยา รฏฺฐสฺมึ กูฏราชสฺส พหุ อธมฺมิโก ชโน ฯ เอตาทิเส ภเย ชาเต ภยฏฺฏา ตาต มาณวา นิลฺเลนกานิ กุพฺพนฺติ วเน อาหตฺว กณฺฏกํ ฯ

ในแคว้นของพระเจ้าพรหมทัตต์ หญิงสาวหาผัวไม่ได้ไปจนแก่ เมื่อไร พระเจ้าพรหมทัตต์ จักสวรรคตเสียที.

กทาสฺสุ นาม ยํ ราชา พฺรหฺมทตฺโต มริสฺสติ ยสฺส รฏฺฐสฺมิ ชิยฺยนฺติ อปฺปติกา กุมาริกา ฯ

แน่ะยายคนชั่วผู้ไม่ฉลาดในเหตุ แกพูดไม่ดีเลย พระราชาทรงหาผัวให้ นางกุมาริกา ที่ไหนกัน.

ทุพฺภาสิตญฺหิ เต ชมฺมิ อนตฺถปทโกวิเท กุหึ ราชา กุมารีนํ ภตฺตารํ ปริเยสติ ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราไม่ได้พูดไม่ดี เราฉลาดในเหตุผล เพราะชาวชนบท พระเจ้าพรหมทัตต์ มิได้ทรงพิทักษ์รักษา ถูกกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม กลางคืนถูกโจรปล้น กลางวันถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอาธรรม์มากมาย เมื่อการครองชีพลำบาก การเลี้ยงดูลูกเมียก็ลำบาก หญิงสาวจักมีผัวได้ที่ไหน?

น เม ทุพฺภาสิตํ พฺรเหฺม โกวิทตฺถปทา อหํ อรกฺขิตา ชานปทา อธมฺมพลินา หตา ฯ รตฺติญฺหิ โจรา ขาทนฺติ ทิวา ขาทนฺติ ตุณฺฑิยา รฏฺฐสฺมึ กูฏราชสฺส พหุ อธมฺมิโก ชโน ทุชฺชีเว ทุพฺภเร ทาเร กุโต ภตฺตา กุมาริยา ฯ

ขอให้พระเจ้าปัญจาลราช จงถูกหอกแทงต้องนอนกลิ้งอยู่ในสงคราม เหมือนโคสาลิยะ ถูกผาลแทงนอนอยู่ดังคนกำพร้าฉะนั้น.

เอวํ สยตุ ปญฺจาโล สงฺคาเม สตฺติยา หโต ยถายํ กปโณ เสติ หโต ผาเลน สาลิโย ฯ

เจ้าคนชาติชั่ว เจ้าโกรธพระเจ้าพรหมทัตต์ โดยไม่เป็นธรรม เจ้าทำร้าย โคของตนเอง ไฉนจึงมาสาปแช่งพระราชาเล่า.

อธมฺเมน ตุวํ ชมฺม พฺรหฺมทตฺตสฺส กุชฺฌสิ โย ตฺวํ สปสิ ราชานํ อปรชฺฌิตฺวาน อตฺตโน ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราโกรธพระเจ้าพรหมทัตต์ โดยชอบธรรมเพราะชาวชนบท พระเจ้าพรหมทัตต์มิได้ทรงพิทักษ์รักษา ถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ ชอบธรรม กลางคืนถูกโจรปล้น กลางวันถูกกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอธรรมมากมาย แม่ครัวคงหุงต้มใหม่ อีกเป็นแน่ จึงนำข้าวมาส่งในเวลาสาย เรามัวแลดูแม่ครัวมาสั่งข้าวอยู่ โคสาลิยะจึงถูกผาลแทงเอา.

ธมฺเมน พฺรหฺมทตฺตสฺส อหํ กุชฺฌามิ พฺราหฺมณ อรกฺขิตา ชานปทา อธมฺมพลินา หตา ฯ รตฺติญฺห โจรา ขาทนฺติ ทิวา ขาทนฺติ ตุณฺฑิยา รฏฺฐสฺมึ กูฏราชสฺส พหุ อธมฺมิโก ชโน ฯ สา นูน ปุน เร ปกฺกา วิกาเล ภตฺตมาหริ ภตฺตหารึ อเปกฺขนฺโต หโต ผาเลน สาลิโย ฯ

ขอให้พระเจ้าปัญจาลราช จงถูกฟันด้วยดาบในสงคราม เดือดร้อนอยู่ เหมือนเราถูกแม่โค ถีบในวันนี้จนนมสดของเราหกไปฉะนั้น.

เอวํ หญฺญตุ ปญฺจาโล สงฺคาเม อสินา หโต ยถาหมชฺช ปหโต ขีรญฺจ เม ปวตฺติตํ ฯ

การที่แม่โคถีบเจ้าให้บาดเจ็บ น้ำนมหกไปนั้น เป็นความผิดอะไรของ พระเจ้าพรหมทัตต์ ท่านจึงติเตียนอยู่.

ยํ ปสุ ขีรํ ฉฑฺเฑติ ปสุ ผาลํ วิหึสติ กึ ตตฺถ พฺรหฺมทตฺตสฺส ยํ โน ครหเต ภวํ ฯ

ดูกรพราหมณ์ พระเจ้าปัญจาลราชควรได้รับความติเตียน เพราะชาวชนบท พระเจ้าพรหมทัตต์ ไม่ได้ทรงพิทักษ์รักษาถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ ชอบธรรม กลางคืนถูกโจรปล้น กลางวันถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอธรรมมากมาย แม่โคเปรียว ดุร้ายเมื่อก่อนเราไม่ได้รีดนมมัน มาวันนี้ เราถูกพวกราชบุรุษผู้ต้องการ น้ำนมประทุษร้าย จึงต้องรีดนมมันอยู่เดี๋ยวนี้.

คารโยฺห พฺรเหฺม ปญฺจาโล พฺรหฺมทตฺตสฺส ราชิโน อรกฺขิตา ชานปทา อธมฺมพลินา หตา ฯ รตฺติญฺหิ โจรา ขาทนฺติ ทิวา ขาทนฺติ ตุณฺฑิยา รฏฺฐสฺมึ กูฏราชสฺส พหุ อธมฺมิโก ชโน ฯ จณฺฑา อากฑฺฒนา คาวี ยํ ปุเร น ทุหามเส ตํทานิ อชฺช โทหาม ขีรกาเมหุปทฺทุตา ฯ

ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชจงพลัดพรากจากโอรส วิ่งคร่ำครวญอยู่ เหมือน แม่โคกำพร้า พลัดพรากจากลูกวิ่งคร่ำครวญอยู่ฉะนั้น.

เอวํ กนฺทตุ ปญฺจาโล วิมุตฺโต วิปฺปสุกฺขตุ ยถายํ กปณา คาวี วิมุตฺตา ปริธาวติ ฯ

ในการที่แม่โคของคนเลี้ยงโคเที่ยววิ่งไปมา หรือร่ำร้องอยู่นี้ เป็นความผิด อะไรของพระเจ้าพรหมทัตต์เล่า.

ยํ ปสุ ปสุปาลสฺส สมฺภเมยฺย รเวยฺย วา โกนีธ อปราธตฺถิ พฺรหฺมทตฺตสฺส ราชิโน ฯ

ดูกรมหาพราหมณ์ ความผิดของพระเจ้าพรหมทัตต์มีซิ เพราะชาวชนบท พระเจ้าพรหมทัตต์มิได้ทรงพิทักษ์รักษา ถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ ชอบธรรม กลางคืนถูกโจรปล้น กลางวันถูกกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอธรรมมากมาย ลูกโคของพวกเรายังดื่ม นมอยู่ ก็ต้องถูกฆ่าตายเพราะต้องการฝักดาบ นั่นอย่างไร.

อปราโธ มหาพฺรเหฺม พฺรหฺมทตฺตสฺส ราชิโน อรกฺขิตา ชานปทา อธมฺมพลินา หตา ฯ รตฺติญฺหิ โจรา ขาทนฺติ ทิวา ขาทนฺติ ตุณฺฑิยา รฏฺฐสฺมึ กูฏราชสฺส พหุ อธมฺมิโก ชโน กถํ โน อสิโกสตฺถา ขีรปา หญฺญเต ปชา ฯ

ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชพร้อมด้วยราชโอรส ถูกประหารในสนามรบ ฝูงการุมจิกกินเหมือนเราผู้เกิดในป่าถูกฝูงกาชาวบ้านจิกกินในวันนี้ฉะนั้น.

เอวํ ขชฺชตุ ปญฺจาโล หโต ยุทฺเธ สปุตฺตโก ยถาหมชฺช ขชฺชามิ คามิเกหิ อรญฺญโช ฯ

เฮ้ยกบ พระราชาทั้งหลายในมนุษย์โลก จะทรงจัดการพิทักษ์รักษาสัตว์ ทั่วไปไม่ได้อยู่เอง พระราชาไม่ชื่อว่าไม่ทรงประพฤติธรรม ด้วยเหตุที่ พวกกากินสัตว์เป็นเช่นพวกเจ้าเท่านั้น.

น สพฺพภูเตสุ วิเธนฺติ รกฺขํ ราชาโน มณฺฑูก มนุสฺสโลเก เนตฺตาวตา ราชา อธมฺมจารี ยํ ตาทิสํ ชีวมเทยฺยุ ธงฺกา ฯ

ท่านเป็นพรหมจารีชาติอธรรมหนอ จึงกล่าวสรรเสริญกษัตริย์อยู่ได้ เมื่อประชากรเป็นอันมากถูกปล้นอยู่ ท่านยังบูชาพระราชา ผู้เป็นที่น่า ติเตียนอย่างยิ่ง ดูกรพราหมณ์ ถ้าแว่นแคว้นนี้พึงมีพระราชาดี ก็จะมั่งคั่ง เบิกบานผ่องใส ฝูงกาก็จะได้กินก้อนข้าวที่ดีๆ เป็นพลี ไม่ต้องกินสัตว์ เป็นเช่นพวกเรา. จบ ภัณฑุติณฑุกชาดกที่ ๑๐. ----------------------------------------------------- รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ ๑. กิงฉันทชาดก ๒. กุมภชาดก ๓. ชัยทิศชาดก ๔. ฉัททันตชาดก ๕. สัมภวชาดก ๖. มหากปิชาดก ๗. ทกรักขสชาดก ๘. ปัณฑรกชาดก ๙. สัมพุลาชาดก ๑๐. ภัณฑุติณฑกชาดก. จบ ติงสตินิบาตชาดก. -----------------------------------------------------

อธมฺมรูโป วต พฺรหฺมจารี อนุปฺปิยํ ภาสสิ ขตฺติยสฺส วิลุมฺปมานาย ปุถุปฺปชาย ปูเชสิ ราชํ ปรมปฺปวาทึ ฯ สเจ อิทํ พฺรเหฺม สุรชฺชกํ สิยา ผีตํ รฏฺฐํ มุทิตํ วิปฺปสนฺนํ ภุตฺวา พลึ อคฺคปิณฺฑญฺจ กากา น มาทิสํ ชีวมเทยฺยุ ธงฺกาติ ฯ ภณฺฑุติณฺฑุกชาตกํ ทสมํ ฯ --------- ตสฺสุทฺทานํ กึฉนฺท กุมฺภ ชยทฺทิส ฉทฺทนฺต อถ ปณฺฑิตสมฺภว สีรกปิ ทกรกฺขส ปณฺฑรนาควโร อถ สมฺพุล ติณฺฑุกเทวสุโต ฯ ตึสตินิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ ---------