๑

ปฐมสมณพราหมณสูตรที่ ๓ มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

บทว่า สมณา วา พฺราหฺมณา วา ได้แก่ สมณะและพราหมณ์ผู้ถือลัทธิภายนอก ไม่สามารถจะแทงตลอดสัจจะทั้งหลายได้.

ในบทว่า ชรามรณํ นปฺปชานนฺติ เป็นอาทิ ท่านประกอบความไว้ดังนี้

สมณพราหมณ์ไม่รู้ชราและมรณะด้วยอำนาจทุกขสัจ ไม่รู้เหตุเกิดแห่งชราและมรณะด้วยอำนาจสมุทัยสัจว่า ชาติกับตัณหาเป็นเหตุเกิดแห่งชราและมรณะ ไม่รู้ความดับแห่งชราและมรณะด้วยอำนาจนิโรธสัจ ไม่รู้ปฏิปทาด้วยอำนาจมรรคสัจ ไม่รู้ชาติด้วยอำนาจทุกขสัจ ไม่รู้ชาติสมุทัยด้วยอำนาจสมุทัยสัจที่ว่า ภพกับตัณหาเป็นเหตุให้เกิดชาติ.

พึงประกอบสมุทัยกับตัณหาด้วยอาการอย่างนี้แล้ว ทราบเนื้อความด้วยอำนาจจตุสัจจะในทุกๆ บท.

สามัญญะและพรหมัญญะ ในคำว่า สามญฺญตฺตํ วา พฺรหฺมญฺญตฺตํ นี้ ได้แก่ อริยมรรค. อรรถของสามัญญะและพรหมัญญะทั้งสอง พึงทราบว่าอริยผล.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสัจจะทั้ง ๔ ในฐานะ ๑๑ อย่างไว้ในพระสูตรนี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบอรรถกถาปฐมสมณพราหมณสูตรที่ ๓ -----------------------------------------------------