หัวข้อประจำขันธกะ

จมฺปายํ ภควา อาสิ วตฺถุ วาสภคามเก อาคนฺตุกานํ อุสฺสุกฺกํ อกาสิ อิจฺฉิตพฺพเก ปกตญฺญุโนติ ญตฺวา อุสฺสุกฺกํ น กรี ตทา อุกฺขิตฺโต น กโรตีติ อคมา ชินสนฺติเก ฯ อธมฺเมน วคฺคกมฺมํ สมคฺคํ อธมฺเมน จ ธมฺเมน วคฺคกมฺมํ จ ปฏิรูปเกน วคฺคิกํ ปฏิรูปเกน สมคฺคํ เอโก อุกฺขิปเตกกํ เอโก จ เทฺว สมฺพหุเล สงฺฆํ อุกฺขิปเตกโต ทุเวปิ สมฺพหุลาปิ สงฺโฆ สงฺฆํ จ อุกฺขิปิ สพฺพญฺญู ปวโร สุตฺวา อธมฺมนฺติ ปฏิกฺขิปิ ฯ ญตฺติวิปนฺนํ ยํ กมฺมํ สมฺปนฺนํ อนุสาวนํ อนุสฺสาวนวิปนฺนํ สมฺปนฺนํ ญตฺติยา จ ยํ อุภเยน วิปนฺนญฺจ อญฺญตฺร ธมฺมเมว จ วินยํ สตฺถุ ปฏิกุฏฺฐํ กุปฺปํ อฏฺฐานรูปกํ อธมฺมวคฺคสมคฺคํ ปฏิรูเปน เย ทุเว ธมฺเมเนว จ สามคฺคึ อนุญฺญาสิ ตถาคโต ฯ จตุวคฺโค ปญฺจวคฺโค ทสวคฺโค จ วีสติ อติเรกวีสติวคฺโค สงฺโฆ ปญฺจวิโธ ตถา ฯ ฐเปตฺวา อุปสมฺปทํ ยญฺจ กมฺมํ ปวารณํ อพฺภานกมฺเมน สห จตุวคฺเคหิ กมฺมิโก ฯ ทุเว กมฺเม ฐเปตฺวาน มชฺฌเทสุปสมฺปทํ อพฺภานํ ปญฺจวคฺคิโก สพฺพกมฺเมสุ กมฺมิโก ฯ อพฺภาเนกํ ฐเปตฺวาน เย ภิกฺขู ทสวคฺคิกา ฯ สพฺพกมฺมกโร สงฺโฆ วีโส สพฺพตฺถ กมฺมิโก ฯ ภิกฺขุนี สิกฺขมานา จ สามเณโร สามเณริกา ปจฺจกฺขาตนฺติมวตฺถู อุกฺขิตฺตาปตฺติทสฺสเน อปฺปฏิกมฺมทิฏฺฐิยา ปณฺฑกเถยฺยสํวาสกํ ติตฺถิยติรจฺฉานคตํ มาตุ ปิตุ จ ฆาตกํ อรหํ ภิกฺขุนีทูสึ เภทกํ โลหิตุปาทกํ พฺยญฺชนํ นานาสํวาสํ นานาสีมาย อิทฺธิยา ยสฺส สงฺโฆ กเร กมฺมํ โหนฺติ เต จตุวีสติ สมฺพุทฺเธน ปฏิกฺขิตฺตา น เหเต คณปูรกา ปาริวาสิกจตุตฺโถ ปริวาสํ ทเทยฺย วา มูลมานตฺตมพฺเภยฺย อกมฺมํ น จ กรณํ มูลอรหมานตฺตํ อพฺภานารหเมว จ อกมฺมการกา ปญฺจ สมฺพุทฺเธน ปกาสิตา ฯ ภิกฺขุนี สิกฺขมานา จ สามเณโร สามเณริกา ปจฺจกฺขนฺติมอุมฺมตฺตา ขิตฺตเวทนทสฺสเน อปฺปฏิกมฺมทิฏฺฐิยา ปณฺฑกเถยฺยสํวาสกํ ติตฺถิยติรจฺฉานคตํ มาตา ปิตุ จ ฆาตกํ อรหํ ภิกฺขุนีทูสึ เภทกํ โลหิตุปาทกํ อุภโตพฺยญฺชนญฺเจว นานาสํวาสกํปิจ นานาสีมาย ฐิตกํ เวหาสํ ยสฺส กมฺม จ สตฺตวีสานเมเตสํ ปฏิโกสํ น รูหติ ฯ ภิกฺขุสฺส ปกตตฺตสฺส รูหติ ปฏิโกสนา สุทฺธสฺส ทุนฺนิสาริโต พาโล หิ สุนิสาริโต ปณฺฑโก เถยฺยสํวาโส ปกฺกนฺโต ติรจฺฉานโค มาตาปิตุอรหนฺโต ทูสโก สงฺฆเภทโก โลหิตุปฺปาทโก เจว อุภโตพฺยญฺชโน จ โย เอกาทสนฺนเมเตสํ โอสารณํ น ยุชฺชติ ฯ หตฺถปาทา ตทุพฺภยํ กณฺณนาสา ตทุพฺภยํ องฺคุลีอฬกณฺฑรํ ผณํ ขุชฺโช จ วามโน คณฺฑิลกฺขณกาสา จ ลิขิตโก จ สีปที ปาปปริสกาโณ จ กุณิ ขญฺโช หโตปิ จ อิริยาปถทุพฺพโล อนฺโธ มูโค จ พาธิโร อนฺธมูคนฺธพาธิโร มูคพาธีรเมว จ อนฺธมูคพธีโร จ ทฺวตฺตึเสเต อนูนกา เตสํ โอสารณํ โหติ สมฺพุทฺเธน ปกาสิตํ ฯ ทฏฺฐพฺพา ปฏิกาตพฺพา นิสฺสชฺเชตา น วิชฺชติ ตสฺส อุกฺเขปนา กมฺมา สตฺต โหนฺติ อธมฺมิกา อาปนฺนํ อนุวตฺตนฺติ สตฺต เตปิ อธมฺมิกา อาปนฺนํ อนุวตฺตนฺติ สตฺต กมฺมา สุธมฺมิกา สมฺมุขา ปฏิปุจฺฉา จ ปฏิญฺญาย จ การกา สติอมูฬฺหปาปิกา ตชฺชนีนิยเสน จ ปพฺพาชนียปฏิสารา อุกฺเขปปริวาส จ มูลมานตฺตอพฺภานา ตเถว อุปสมฺปทา อญฺญํ กเรยฺย อญฺญสฺส โสฬเสเต อธมฺมิกา ตนฺตํ กเรยฺย ตนฺตสฺส โสฬเสเต สุธมฺมิกา ปจฺจาโรเปยฺย อญฺโญญฺญํ โสฬเสเต อธมฺมิกา เทฺว เทฺว มูลา กตา ตสฺส เตปิ โสฬส ธมฺมิกา ฯ เอเกกมูลกํ จกฺกํ อธมฺมนฺติ ชิโน พฺรวิ อกาสิ ตชฺชนียํ กมฺมํ สงฺโฆ ภณฺฑนการโก อธมฺเมน วคฺคกมฺมํ อญฺญํ อาวาส คจฺฉิ โส ตตฺถาธมฺเมน สมคฺคา ตสฺส ตชฺชนิยํ กรุํ อญฺญตฺถ วคฺคธมฺเมน ตสฺส ตชฺชนิยํ กรุํ ปฏิรูปเกน วคฺคาปิ สมคฺคาปิ ตถา กรุํ อธมฺเมน สมคฺคา จ ธมฺเมน วคฺคเมว จ ปฏิรูปเกน วคฺคา จ สมคฺคา จ อิเม ปทา เอเกกํ มูลกํ กตฺวา จกฺกํ พนฺเธ วิจกฺขโณ ฯ พาลาปฺยตฺตสฺส นิยสฺสํ ปพฺพาเช กุลทูสกํ ปฏิสารณียํ กมฺมํ กเร อกฺโกสกสฺส จ อทสฺสนาปฏิกฺกมฺเม โย จ ทิฏฺฐึ น นิสฺสเช เตสํ อุกฺเขปนํ กมฺมํ สตฺถวาเหน ภาสิตํ อุปวินยกมฺมานํ ปญฺโญ ตชฺชนิยํ นเย เตสํเยว อนุโลมํ สมฺมา วตฺตติ ยาจติ ปสฺสทฺธึ เตสํ กมฺมานํ เหฏฺฐา กมฺมนเยน จ ตสฺมึ ตสฺมึ หิ กมฺเมสุ ตตฺรฏฺโฐ จ วิวาทติ อกตํ ทุกฺกฏญฺเจว ปุน กาตพฺพกนฺติ จ กมฺเม ปสฺสทฺธิยา จาปิ เต ภิกฺขู ธมฺมวาทิโน วิปตฺติพฺยาธิเต ทิสฺวา กมฺมปฺปตฺเต มหามุนิ ปฏิปฺปสฺสทฺธิมกฺขาสิ สลฺลกตฺโตว โอสธนฺติ ฯ ----------------

๑. พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระนครจัมปา ภิกษุผู้อยู่ในวาสภคามได้ทำความขวนขวายในสิ่งจำปรารถนาแก่พวกพระอาคันตุกะ ครั้นทราบว่าพวกท่านชำนาญในสถานที่โคจรดีแล้วจึงเลิกทำความขวนขวายในกาลนั้น แต่ต้องถูกพวกพระอาคันตุกะยกเสียเพราะเหตุที่ไม่ทำจึงได้ไปเฝ้าพระชินเจ้า ๒. ภิกษุทั้งหลายในนครจัมปาทำกรรมเป็นวรรคโดยไม่เป็นธรรม พร้อมเพรียงโดยไม่เป็นธรรม เป็นวรรคโดยธรรม เป็นวรรคโดยเทียมธรรม พร้อมเพรียงโดยเทียมธรรมภิกษุรูปเดียวยกภิกษุรูปเดียว ภิกษุรูปเดียวยกภิกษุสองรูป หลายรูปที่เป็นสงฆ์ก็มี ภิกษุสองรูปภิกษุหลายรูปยกกันก็มี และสงฆ์ต่อสงฆ์ยกกันก็มี ๓. พระสัพพัญญูผู้ประเสริฐทรงทราบแล้วตรัสห้ามว่าไม่เป็นธรรม ๔. กรรมใดวิบัติโดยญัตติ อนุสาวนาสมบูรณ์ วิบัติโดยอนุสาวนาสมบูรณ์ด้วยญัตติ วิบัติทั้งสองอย่าง ทำกรรมแผกจากธรรม แผกจากวินัย แผกจากสัตถุศาสน์กรรมที่ถูกคัดค้าน กำเริบ ไม่ควรแก่ฐานะ ๕. กรรมเป็นวรรคโดยไม่เป็นธรรม พร้อมเพรียงโดยไม่เป็นธรรม เป็นวรรคโดยเทียมธรรม พร้อมเพรียงโดยเทียมธรรม พระตถาคตทรงอนุญาตกรรมพร้อมเพรียงโดยธรรมเท่านั้น ๖. สงฆ์มี ๕ ประเภท คือสงฆ์จตุรวรรค สงฆ์ปัญจวรรคสงฆ์ทสวรรค สงฆ์วีสติวรรค และสงฆ์อติเรกวีสติวรรค ๗. ยกอุปสมบทกรรม ปวารณากรรมกับอัพภานกรรม นอกนั้นสงฆ์จตุรวรรค ทำได้ ๘. ยกกรรม ๒ อย่าง คือ อุปสมบทในมัชฌิมประเทศและอัพภานกรรม นอกนั้นสงฆ์ปัญจวรรคทำได้ทั้งสิ้น ๙. ยกอัพภานกรรมอย่างเดียวนอกนั้นสงฆ์ทสวรรคทำได้ ๑๐. กรรมทุกอย่าง สงฆ์วีสติวรรคทำได้ทั้งสิ้น ๑๑. ภิกษุณีสิกขมานาสามเณร สามเณรี ภิกษุผู้บอกลาสิกขา ภิกษุผู้ต้องอันติมวัตถุ ภิกษุผู้ถูกสงฆ์ยกฐานไม่เห็นอาบัติฐานไม่ทำคืนอาบัติ ฐานไม่สละทิฏฐิอันเป็นบาป บัณเฑาะก์ คนลักเพศ ภิกษุเข้ารีตเดียรถีย์สัตว์ดิรัจฉาน คนฆ่ามารดา คนฆ่าบิดา คนฆ่าพระอรหันต์ คนประทุษร้ายภิกษุณี คนทำลายสงฆ์คนทำร้ายพระศาสดาจนถึงห้อพระโลหิต อุภโตพยัญชนก ภิกษุนานาสังวาสภิกษุอยู่ต่างสีมากันภิกษุอยู่ในเวหาสด้วยฤทธิ์ สงฆ์ทำกรรมแก่ผู้ใด มีผู้นั้นเป็นที่ครบจำนวนสงฆ์ รวม ๒๔ จำพวกพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงห้าม เพราะพวกนั้นเป็นคณะปูรกะไม่ได้ ๑๒. สงฆ์มีปาริวาสิกภิกษุเป็นที่ ๔ ให้ปริวาสชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต หรือพึงอัพภาน เป็นกรรมใช้ไม่ได้ และไม่ควรทำมีมูลายปฏิกัสสนารหภิกษุเป็นที่ ๔ มีมานัตตารหภิกษุเป็นที่ ๔ มีมานัตตจาริกภิกษุเป็นที่ ๔มีอัพภานารหภิกษุเป็นที่ ๔ รวม ๔ จำพวก พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศว่าทำสังฆกรรมใช้ไม่ได้ ๑๓. ภิกษุณีสิกขมานา สามเณร สามเณรี ภิกษุผู้บอกลาสิกขา ภิกษุผู้ต้องอันติมวัตถุวิกลจริต ภิกษุมีจิตฟุ้งซ่าน ภิกษุกระสับกระส่ายเพราะเวทนา ภิกษุถูกยกเพราะไม่เห็นอาบัติเพราะไม่ทำคืนอาบัติ เพราะไม่สละทิฏฐิอันเป็นบาป บัณเฑาะก์ คนลักเพศ ภิกษุเข้ารีตเดียรถีย์สัตว์ดิรัจฉาน คนฆ่ามารดา คนฆ่าบิดา คนฆ่าพระอรหันต์ คนประทุษร้ายภิกษุณี ภิกษุผู้ทำสังฆเภท คนทำโลหิตุปบาท อุภโตพยัญชนก ภิกษุนานาสังวาส ภิกษุผู้อยู่ต่างสีมากัน ภิกษุอยู่ในเวหาสด้วยฤทธิ์ และภิกษุที่ถูกสงฆ์ลงกรรม รวม ๒๗ จำพวกนี้ค้านไม่ขึ้น ๑๔. ภิกษุผู้เป็นปกตัตตะค้านขึ้น ๑๕. ภิกษุผู้บริสุทธิ์ ถ้าสงฆ์ไล่ออก เป็นอันไล่ออกไม่ดี ๑๖. ภิกษุพาล ถ้าสงฆ์ไล่ออก เป็นอันไล่ออกดี ๑๗. บัณเฑาะก์ คนลักเพศ ภิกษุเข้ารีตเดียรถีย์ สัตว์ดิรัจฉานคนฆ่ามารดา คนฆ่าบิดา คนฆ่าพระอรหันต์ คนประทุษร้ายภิกษุณี ภิกษุทำสังฆเภท คนทำโลหิตุปบาท อุภโตพยัญชนก รวม ๑๑ จำพวกนี้รับเข้าหมู่ไม่ควร ๑๘. คนมือด้วน คนเท้าด้วนคนทั้งมือและเท้าด้วนทั้งสอง คนหูขาด คนจมูกแหว่ง คนหูขาดและจมูกแหว่งทั้งสอง คนนิ้วมือนิ้วเท้าขาด คนมีง่ามมือง่ามเท้าขาด คนเอ็นขาด คนมือเป็นแผ่น คนค่อม คนเตี้ย คนคอพอกคนมีเครื่องหมายติดตัว คนมีรอยเฆี่ยนด้วยหวาย คนถูกหมายประกาศจับตัว คนเท้าปุกคนมีโรคเรื้อรัง คนแปลกเพื่อน คนตาบอดข้างเดียว คนง่อย คนกระจอก คนเป็นโรคอัมพาตคนมีอิริยาบถขาด คนชราทุพพลภาพ คนตาบอด ๒ ข้าง คนใบ้ คนหูหนวก คนทั้งบอดและใบ้คนทั้งบอดและหนวก คนทั้งใบ้และหนวก คนทั้งบอดใบ้และหนวก เหล่านี้รวม ๓๒ จำพวกพอดี รับคนเหล่านั้นเข้าหมู่ได้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศไว้แล้ว ๑๙. กรรม ๗ อย่างคือ การยกภิกษุผู้ไม่เห็นอาบัติ ๑ ไม่ทำคืนอาบัติ ๑ ไม่สละทิฏฐิอันเป็นบาป ๑ ไม่เห็น ไม่ทำคืนอาบัติ ๑ ไม่เห็นอาบัติ ไม่สละทิฏฐิอันเป็นบาป ๑ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่สละทิฏฐิอันเป็นบาป ๑ไม่เห็น ไม่ทำคืน ไม่สละทิฏฐิอันเป็นบาป ๑ เป็นกรรม ไม่เป็นธรรม ๒๐. กรรม ๗ อย่างนั้นแม้ที่อนุวัตรตามภิกษุผู้ต้องอาบัติ ก็เป็นกรรมไม่เป็นธรรม ๒๑. กรรมอีก ๗ อย่าง ที่อนุวัตรตามภิกษุผู้ต้องอาบัติ เป็นกรรมที่ชอบธรรม ๒๒. กรรมที่ควรทำต่อหน้ากลับทำลับหลัง ๑ กรรมที่ควรทำด้วยซักถาม กลับทำโดยไม่ซักถาม ๑ กรรมที่ควรทำตามปฏิญาณ กลับทำโดยไม่ปฏิญาณ ๑ให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุผู้ควรสติวินัย ๑ ทำตัสสปาปิยสิกากรรมแก่ภิกษุผู้ควรอมูฬหวินัย ๑ลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุผู้ควรตัสสปาปิยสิกกากรรม ๑ ลงนิยสกรรมแก่ภิกษุผู้ควรตัชชนียกรรม ๑ลงปัพพาชนียกรรมแก่ภิกษุผู้ควรนิยสกรรม ๑ ลงปฏิสารณียกรรมแก่ภิกษุผู้ควรปัพพาชนียกรรม ๑ลงอุกเขปนียกรรมแก่ภิกษุผู้ควรปฏิสารณียกรรม ๑ ให้ปริวาสแก่ภิกษุผู้ควรอุกเขปนียกรรม ๑ชักภิกษุผู้ควรปริวาสเข้าหาอาบัติเดิม ๑ ให้มานัตแก่ภิกษุผู้ควรชักเข้าหาอาบัติเดิม ๑ อัพภานภิกษุผู้ควรมานัต ๑ ให้ภิกษุควรอัพภานให้อุปสมบทกุลบุตร ๑ ทำกรรมอย่างอื่นแก่ภิกษุอื่น ๑ รวม๑๖ อย่างนี้ เป็นกรรมใช้ไม่ได้ ๒๓. ทำกรรมนั้นๆ แก่ภิกษุนั้นๆ รวม ๑๖ อย่างนี้ เป็นกรรมใช้ได้ ๒๔. ภิกษุอื่นเสียรวม ๑๖ อย่างนี้ เป็นกรรมใช้ไม่ได้ ๒๕. ทำกรรมมีมูลอย่างละ ๒แก่ภิกษุนั้น รวม ๑๖ อย่างแม้เหล่านั้นเป็นกรรมใช้ได้ ๒๖. จักรมีมูลอย่างละหนึ่ง พระชินเจ้าตรัสว่า ใช้ไม่ได้ ๒๗. ภิกษุก่อความบาดหมาง สงฆ์เป็นวรรคโดยไม่เป็นธรรม ได้ลงตัชชนีย-*กรรม ๒๘. ภิกษุนั้นไปอาวาสอื่นภิกษุทั้งหลายในอาวาสนั้น ได้พร้อมเพรียงโดยไม่เป็นธรรมลงตัชชนียกรรมแก่เธอ ๒๙. ภิกษุทั้งหลายในอาวาสอื่นเป็นวรรคโดยธรรม เป็นวรรคโดยเทียมธรรมก็มี พร้อมเพรียงโดยเทียมธรรมก็มี ได้ลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุนั้น ๓๐ บาท เหล่านั้น คือพร้อมเพรียงโดยไม่เป็นธรรม เป็นวรรคโดยธรรม เป็นวรรคโดยเทียมธรรม และพร้อมเพรียงโดยเทียมธรรม ปราชญ์ผู้มีปัญญาพึงผูกให้เป็นจักรทำให้มีมูลอย่างละหนึ่ง ๓๑. สงฆ์ลงนิยส-*กรรมแก่ภิกษุผู้พาล ไม่ฉลาด ๓๒. สงฆ์ลงปัพพาชนียกรรมแก่ภิกษุผู้ประทุษร้ายตระกูล ๓๓. สงฆ์ลงปฏิสารณียกรรมแก่ภิกษุผู้ด่าคฤหัสถ์ ๓๔. พระผู้มีพระภาคผู้นำหมู่ทรงภาษิตอุกเขปนียกรรมแก่ภิกษุผู้ไม่เห็นอาบัติ ไม่ทำคืนอาบัติ และไม่สละทิฏฐิอันเป็นบาป ๓๕. ภิกษุผู้มีปัญญาพึงทำตัชชนียกรรมให้ถูกต้องตามระเบียบวินัย ภิกษุประพฤติเรียบร้อยอนุวัตรตามระเบียบวินัยเหล่านั้นแหละ ขอระงับกรรมเหล่านั้น โดยนัยแห่งกรรมในหนหลัง ๓๖. ในกรรมนั้นๆ แล สงฆ์ผู้อยู่ในที่ประชุมนั้นกล่าวคัดค้านว่า กรรมไม่เป็นอันทำ กรรมเป็นอันทำไม่ชอบ กรรมต้องทำใหม่และเมื่อกรรมระงับ ภิกษุเหล่านั้นเป็นธรรมวาที พระมหามุนีทรงเห็นภิกษุพวกเข้ากรรม ได้รับความลำบากโดยกรรมวิบัติ จึงทรงชี้วิธีระงับไว้ ดุจนายแพทย์ผู้เชี่ยวชาญได้ชี้บอกตัวยาไว้ฉะนั้น. หัวข้อประจำขันธกะ จบ. -----------------------------------------------------

อรรถกถาที่มีมาก่อนหน้านี้ :- อรรถกถา มหาวรรค ภาค ๒ จัมเปยยขันธกะ เรื่องพระกัสสปโคตรเป็นต้น