๑

พึงทราบวินิจฉัยในนาคสูตรที่ ๒ ต่อไป :-

บทว่า รตฺตนฺธการติมิสายํ ได้แก่ ในราตรีมืดมาก คือมืดมีองค์ ๔ ที่กระทำให้เป็นประหนึ่งคนตาบอด.

บทว่า อชฺโฌกาเส นิสินฺโน โหติ ความว่า เสด็จออกจากพระคันธกุฎี วางจีวรผืนใหญ่ไว้บนพระเศียร ประทับนั่งกำหนดความเพียรบนแผ่นหิน ท้ายที่จงกรม.

ถามว่า มรรคที่พระตถาคตยังไม่เจริญ กิเลสที่ยังไม่ได้ละ อกุปปธรรมที่ยังไม่แทงตลอด หรือนิโรธที่ยังไม่ทำให้แจ้งของพระตถาคต ไม่มีเลยมิใช่หรือ เพราะเหตุไร จึงได้ทรงกระทำอย่างนั้น.

ตอบว่า พระศาสดาทรงพิจารณาเห็นประโยชน์ดังขอช้าง [บังคับช้าง] สำหรับกุลบุตรทั้งหลายในอนาคตว่า กุลบุตรทั้งหลายในอนาคตกาล รำลึกถึงทางที่เราตถาคตดำเนินไปแล้ว สำคัญถึงที่อยู่ซึ่งควรอยู่กลางแจ้ง จักกระทำกรรมคือความเพียร จึงได้ทรงกระทำดังนั้น.

บทว่า มหา แปลว่า ใหญ่.

บทว่า อริฏฺฐโก แปลว่า ดำ.

บทว่า มณิ ได้แก่ หิน.

บทว่า เอวมสฺส สีสํ โหติ ความว่า ศีรษะของช้างนั้นก็เป็นอย่างนั้น คือเสมือนหินก้อนใหญ่สีดำขนาดเท่าเรือนยอด.

ด้วยบทว่า สุภาสุภํ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ก็ท่านท่องเที่ยวอยู่ตลอดกาลยาวนาน มาแปลงเพศทั้งดีและไม่ดี.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า สํสรํ แปลว่า ท่องเที่ยวมา.

บทว่า ทีฆมทฺธานํ ได้แก่ ตลอดทางไกลตั้งแต่ถิ่นของท้าววสวัตดี จนถึงตำบลอุรุเวลาและตลอดกาลนาน กล่าวคือสมัยทรงบำเพ็ญทุกกรกิริยาตลอด ๖ ปี ก่อนตรัสรู้.

บทว่า วณฺณํ กตฺวา สุภาสุภํ ความว่า ท่านแปลงเพศทั้งดีและไม่ดีมีประการต่างๆ มายังสำนักเราหลายครั้ง.

ได้ยินว่า ขึ้นชื่อว่า เพศนั้นไม่มีดอก. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนั้นกับมาร ก็โดยเพศที่มารไม่เคยมายังสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อประสงค์จะหลอกให้ทรงหวาดกลัว.

บทว่า อลนฺเต เตน ความว่า ดูก่อนมาร ท่านขวนขวายแสดงสิ่งที่น่ากลัวน่าจะพอกันที.

จบอรรถกถานาคสูตรที่ ๒ -----------------------------------------------------