๑

พึงทราบวินิจฉัยในอนุตตริยสูตรที่ ๑๐ ดังต่อไปนี้ :-

บทว่า อุจฺจาวจํ ความว่า อีกอย่างหนึ่ง (ไปเพื่อฟัง) เสียงใหญ่น้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่าเสียงสูงๆ ต่ำๆ.

บทว่า หีนํ แปลว่า เลว.

บทว่า คมฺมํ ความว่า เป็นการดูของชาวบ้าน.

บทว่า โปถุชฺชนิกานํ ความว่า เป็นของมีอยู่แห่งปุถุชน.

บทว่า อนริยํ ความว่า ไม่ประเสริฐ คือไม่สูงสุด ได้แก่ไม่บริสุทธิ์.

บทว่า อนตฺถสญฺหิตํ ความว่า ไม่ประกอบด้วยประโยชน์.

บทว่า น นิพฺพิทาย ความว่า มิใช่เพื่อประโยชน์แก่ความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ.

บทว่า น วิราคาย ความว่า มิใช่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การสำรอกราคะเป็นต้น.

บทว่า น นิโรธาย ความว่า ไม่ใช่เป็นไปเพื่อดับความไม่เป็นไป แห่งกิเลสมีราคะเป็นต้น.

บทว่า น อุปสมาย คือ ไม่ใช่เป็นไปเพื่อสงบระงับกิเลสมีราคะเป็นต้น.

บทว่า น อภิญฺญาย ความว่า มิใช่เป็นไป เพื่อต้องการรู้ยิ่ง.

บทว่า น สมฺโพธาย ความว่า มิใช่เพื่อต้องการแทงตลอดมัคคญาณทั้ง ๔ กล่าวคือสัมโพธิญาณ.

บทว่า น นิพฺพานาย ความว่า ไม่ใช่เป็นไปเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน.

บทว่า นิวิฏฺฐสทฺโธ ความว่า ผู้มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว.

บทว่า นิวิฏฺฐเปโม ความว่า ได้แก่ มีความรักตั้งมั่นแล้ว.

บทว่า เอกนฺตคโต ความว่า ถึงที่สุดยอด. อธิบายว่า มีศรัทธาไม่คลอนแคลน.

บทว่า อภิปฺปสนฺโน ความว่า เลื่อมใสเหลือเกิน.

บทว่า เอตทานุตฺตริยํ ความว่า การเห็นนี้เป็นการเห็นที่ไม่มีการเห็นอย่างอื่นเยี่ยมกว่า.

บทว่า หตฺถิสฺสมิมฺปิ สิกฺขติ ความว่า ศึกษาหัตถิศิลปะที่มีช้างเป็นนิมิตที่จะต้องศึกษา.

แม้ในบททั้งหลายที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

บทว่า อุจฺจาวจํ ได้แก่ ศึกษาศิลปะใหญ่น้อย.

บทว่า อฺปฏฺฐิตา ปาริจริเย ความว่า บำรุงด้วยการปรนนิบัติ.

บทว่า ภาวยนฺติ อนุสฺสตึ ความว่า เจริญอนุสติอันยอดเยี่ยม.

บทว่า วิเวกปฺปฏิสํยุตฺตํ ความว่า กระทำให้อาศัยพระนิพพาน.

บทว่า เขมํ ได้แก่ ปราศจากอุปัทวันตราย.

บทว่า อมตคามินํ ความว่า ให้ถึงพระนิพพาน. อธิบายว่า บำเพ็ญอริยมรรค.

บทว่า อปฺปมาเท ปโมทิตา ความว่า บันเทิงทั่วในความไม่ประมาท กล่าวคือการไม่อยู่ปราศจากสติ.

บทว่า นิปกา ความว่า ประกอบด้วยปัญญาเป็นเครื่องรักษาตน.

บทว่า สีลสํวุตา ความว่า สังวรคือปิดกั้นไว้ด้วยศีล.

บทว่า เต เว กาเลน ปจฺจนฺติ ความว่า ภิกษุเหล่านั้นแลย่อมรู้ (เหตุที่ดับทุกข์) ตามกาลที่เหมาะสม.

บทว่า ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ มีอธิบายว่า ภิกษุเหล่านั้นย่อมรู้ฐานะเป็นที่ดับวัฏฏทุกข์ทั้งสิ้น คืออมตมหานิพพาน.

ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุตริยะ ๖ คละกันไปฉะนี้แล.

จบอรรถกถาอนุตตริยสูตรที่ ๑๐ จบอนุตตริยวรรควรรณนาที่ ๓ -----------------------------------------------------

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สามกสูตร

๒. อปริหานิยสูตร

๓. ภยสูตร

๔. หิมวันตสูตร

๕. อนุสสติฏฐานสูตร

๖. กัจจานสูตร

๗. สมยสูตรที่ ๑

๘. สมยสูตรที่ ๒

๙. อุทายีสูตร

๑๐. อนุตตริยสูตร ฯ -----------------------------------------------------