๑

มูลสูตรที่ ๓ มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

บทว่า สพฺเพ ธมฺมา ได้แก่ ขันธ์ ๕.

บทว่า ฉนฺทมูลกา ความว่า ชื่อว่ามีฉันทะเป็นมูล เพราะมีฉันทะคืออัธยาศัยและฉันทะ คือความเป็นผู้ใคร่จะทำเป็นมูลของขันธ์ ๕ นั้น.

ชื่อว่ามนสิการเป็นแดนเกิด เพราะเกิดแต่มนสิการ.

ชื่อว่ามีผัสสะเป็นสมุทัย เพราะเกิด คือรวมเป็นกลุ่มแต่ผัสสะ.

ชื่อว่าเวทนาเป็นที่ประชุมลง เพราะประชุมลงในเวทนา.

ชื่อว่ามีสมาธิเป็นประมุข เพราะมีสมาธิเป็นประธาน.

ชื่อว่ามีสติเป็นใหญ่ เพราะมีสติเป็นอธิบดี ด้วยอรรถว่าเจริญที่สุด. อธิบายว่า มีสติเป็นหัวหน้า.

ชื่อว่ามีปัญญาเป็นยอด เพราะอรรถว่ามีปัญญาสูงสุด.

ชื่อว่ามีวิมุตติเป็นแก่น เพราะมีวิมุติเป็นสาระ.

ก็ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโลกิยธรรมทั้ง ๔ มีฉันทะเป็นมูลเป็นต้น ที่เหลือตรัสคละกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระแล.

จบอรรถกถามูลสูตรที่ ๓ -----------------------------------------------------