๑

คาถาว่า ทุคฺคตาหํ ปุเร อาสึ เป็นต้นเป็นคาถาของพระจันทาเถรี.

พระเถรีแม้รูปนี้บำเพ็ญบารมีมาในพระพุทธเจ้าพระองค์ก่อนๆ สร้างสมกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งพระนิพพานมาในภพนั้นๆ รวบรวมธรรมเครื่องปรุงแต่งวิโมกข์มาโดยลำดับ มีญาณแก่กล้าแล้ว ในพุทธุปบาทกาลนี้ก็ถือปฏิสนธิในเรือนพราหมณ์ผู้ไม่ปรากฏชื่อ ในหมู่บ้านพราหมณ์ตำบลหนึ่ง นับแต่นางบังเกิด ครอบครัวนั้นก็เสื่อมโภคะลงเรื่อยมา. นางรู้เดียงสาตามลำดับ มีชีวิตอยู่อย่างลำเค็ญ.

ครั้งนั้น เกิดอหิวาตกโรคขึ้นในเรือนหลังหนึ่ง ด้วยโรคนั้น ญาติของนางทั้งหมดก็พากันล้มตายไป เมื่อสิ้นญาติ นางก็ไม่อาจมีชีวิตอยู่ในที่อื่น ต้องถือกะลาขอทาน ดำรงชีวิตอยู่ด้วยอาหาร คือภิกษาที่นางตระเวนไปทุกครอบครัวแล้วได้มา ได้ไปยังสถานที่แจกข้าวของพระปฏาจาราเถรี.

ภิกษุณีทั้งหลายเห็นนางต้องทุกข์ ถูกทุกข์ครอบงำ ก็เกิดกรุณา ให้นางเอิบอิ่ม ด้วยอาจาระที่น่าจับใจ ด้วยอาหารที่มีอยู่ในที่นั้น. นางเลื่อมใสในอาจาระและศีลของภิกษุณีเหล่านั้น เข้าไปหาพระเถรี ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง. พระเถรีก็แสดงธรรมแก่นาง. นางฟังธรรมนั้นแล้วก็ยิ่งเลื่อมใสในคำสอนและเกิดความสังเวชใจในสังสารวัฏจึงบวช.

ครั้นบวชแล้วก็อยู่ในโอวาทของพระเถรี เริ่มตั้งวิปัสสนา ประกอบภาวนาเนืองๆ เพราะเป็นผู้บำเพ็ญบารมีไว้ และเพราะญาณแก่กล้า ไม่นานนักก็บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา ๔ พิจารณาการปฏิบัติของตน จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้เป็นอุทานว่า :-

แต่ก่อน ข้าพเจ้าเป็นคนเข็ญใจ เป็นหม้ายไร้บุตร

ปราศจากญาติมิตร ไม่ได้ความบริบูรณ์แห่งอาหารและผ้า

ถือภาชนะและท่อนไม่เที่ยวขอทาน จากครอบครัวหนึ่งไป

สู่ครอบครัวหนึ่ง ถูกความหนาวความร้อนเบียดเบียน เที่ยว

ขอทานอยู่ถึง ๗ ปี.

ต่อมาภายหลัง ข้าพเจ้าได้พบพระปฏาจาราเถรี

ภิกษุณีผู้ได้ข้าวน้ำอยู่เป็นปกติ จึงเข้าไปบอก ขอบรรพชา

ไม่มีเรือน.

ท่านพระปฏาจาราเถรีนั้นกรุณาข้าพเจ้า ให้ข้าพเจ้า

ได้บรรพชา ต่อนั้นก็สั่งสอนข้าพเจ้า ประกอบข้าพเจ้าไว้

ในประโยชน์อย่างยิ่ง.

ข้าพเจ้าฟังคำของท่านแล้ว ได้กระทำตามที่ท่าน

สอน โอวาทของพระแม่เจ้าไม่เป็นโมฆะ เปล่าประโยชน์

ข้าพเจ้ามีวิชชา ๓ ไม่มีอาสวะ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทุคฺคตา ได้แก่ ยากจน.

บทว่า ปุเร ได้แก่ ก่อนแต่บวช.

จริงอยู่ เวลาบวชแล้ว นับตั้งแต่นั้นมา บุคคลในพระศาสนานี้ ใครๆ ไม่ควรพูดว่าเป็นคนมั่งมีหรือยากจน แต่พระเถรีนี้มั่งมีด้วยคุณทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น พระเถรีจึงว่า ทุคฺคตาหํ ปุเร อาสึ.

ในบทว่า วิธวา สามีเขาเรียกว่า ธว ชื่อว่า วิธวา เพราะไม่มีสามีนั้น.

อธิบายว่า สามีตาย [หม้าย].

บทว่า อปุตฺติกา ได้แก่ เว้นจากบุตร.

บทว่า วินา มิตฺเตหิ ญาตีหิ ได้แก่ เสื่อมคือปราศจากมิตรและพวกพ้อง.

บทว่า ภตฺตโจฬสฺส นาธิคํ ความว่า ไม่พบความบริบูรณ์แห่งอาหารและผ้า.

อธิบายว่า ข้าพเจ้าไม่ได้เพียงอาหารและเครื่องปกปิด [ผ้า] คือก้อนข้าว และชิ้นผ้าเก่าๆ อย่างเดียวเท่านั้น.

ด้วยเหตุนั้น พระเถรีจึงกล่าวว่า ปตฺตํ ทณฺฑญฺจ คณฺหิตฺวา เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปตฺตํ ได้แก่ ภาชนะดิน.

บทว่า ทณฺฑํ ได้แก่ ท่อนไม้ใช้กันโคและสุนัขเป็นต้น.

บทว่า กุลา กุลํ ได้แก่ จากสกุลไปสู่สกุล.

บทว่า สีตุณฺเหน จ ฑยฺหนฺติ ได้แก่ ถูกความหนาวและความร้อนเบียดเบียน เพราะไม่มีเรือนที่อยู่.

ด้วยบทว่า ภิกฺขุนึ พระเถรีกล่าวหมายถึงพระปฏาจาราเถรี.

บทว่า ปุน ได้แก่ ภายหลัง คือต่อมาอีก ๗ ปี.

บทว่า ปรมตฺเถ ได้แก่ ประโยชน์อย่างยิ่งคือสูงสุด ได้แก่ปฏิปทาที่ให้ถึงพระนิพพาน และพระนิพพาน.

บทว่า นิโยชยิ ได้แก่ บอกกรรมฐาน ประกอบข้าพเจ้าไว้.

คำที่เหลือมีนัยอันกล่าวแล้ว.

จบอรรถกถาจันทาเถรีคาถาที่ ๑๒ จบอรรถกถาปัญจกนิบาต -----------------------------------------------------