๑

อปทานของท่านพระกุมุททายกเถระมีคำเริ่มต้นว่า หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ดังนี้.

แม้พระเถระรูปนี้ก็ได้เคยบำเพ็ญกุศลมาแล้วในพระพุทธเจ้าพระองค์ก่อนๆ ได้สั่งสมแต่บุญอันเป็นอุปนิสัยแห่งพระนิพพานไว้หลายภพ.

ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ท่านได้เกิดเป็นนกชื่อว่า กุกุตถะ อยู่ใกล้สระใหญ่อันใกล้ภูเขาหิมวันต์ ที่ได้เกิดเป็นนกก็เพราะอกุศลกรรมบางอย่าง แต่เพราะมีกุศลกรรมที่ตนทำไว้ในกาลก่อนจึงได้เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา ฉลาดในบุญและบาป มีศีล งดเว้นจากอาหารที่เนื่องด้วยชีวิตสัตว์.

____________________________

บาลีว่า กุกกุฏะ

ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ เสด็จมาทางอากาศ เสด็จจงกรมใกล้กับนกนั้น.

ลำดับนั้น นกนั้นได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว มีจิตเลื่อมใส คาบเอาดอกโกมุทมาบูชาที่บาทมูลของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับดอกโกมุทนั้นไว้ เพื่อจะให้เธอเกิดความโสมนัสใจแล้ว ทรงกระทำอนุโมทนา.

ด้วยบุญอันนั้น นกนั้นจึงได้เสวยความสุขคือสมบัติในโลกทั้งสอง คือในเทวโลกและมนุษยโลกเสร็จแล้ว.

ในพุทธุปบาทกาลนี้ เขาเกิดในตระกูลแห่งหนึ่งในกรุงสาวัตถี เจริญวัยแล้ว เป็นผู้ที่ทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก เลื่อมใสในพระรัตนตรัย ได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว ได้มีศรัทธาบวชแล้ว ไม่นานนักก็ได้เป็นพระอรหันต์ ทราบถึงบุพกรรมของตนได้โดยประจักษ์ เกิดความโสมนัสใจ เมื่อจะประกาศถึงเรื่องราวที่ตนเคยได้ประพฤติมาแล้วในกาลก่อน จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ดังนี้.

ในบทว่า ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺโน นี้ เชื่อมความว่า

ดอกปทุมสีขาวสมบูรณ์ด้วยใบบัวและดอกปทุมและอุบล สีเขียว สีแดงและสีขาว ๓ อย่าง รวมเรียกว่าดอกปทุมและดอกอุบล สระใหญ่นั้นได้ดารดาษเป็นป่าเต็มไปด้วยดอกปทุมและดอกอุบลเหล่านั้น.

บทว่า ปุณฺฑรีกสโมตฺถโฏ ความว่า ดารดาษเต็มไปด้วยดอกปุณฑริก (บัวขาว) และดอกปทุมสีแดงมากมาย.

คำที่เหลือมีเนื้อความพอจะรู้ได้โดยง่ายแล. จบอรรถกถากุมุททายกเถราปทาน จบอรรถกถาพันธุชีวกวรรคที่ ๑๖ -----------------------------------------------------

รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. พันธุชีวกเถราปทาน

๒. ตัมพปุปผิยเถราปทาน

๓. วีถิสัมมัชชกเถราปทาน

๔. กักการุปูชกเถราปทาน

๕. มันทาวรปุปผปูชกเถราปทาน

๖. กทัมพปุปผิยเถราปทาน

๗. ติณสูลกเถราปทาน

๘. นาคปุปผิยเถราปทาน

๙. ปุนนาคปุปผิยเถราปทาน

๑๐. กุมุททายกเถราปทาน

บัณฑิตกล่าวคาถาไว้ ๕๖ คาถา.. จบพันธุชีวกวรรคที่ ๑๖ -----------------------------------------------------