๓. คิญชกาวสถสูตร

พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระตำหนักที่สร้างด้วยอิฐ ใกล้ หมู่บ้านของพระญาติ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ดูกร- *ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระพุทธเจ้าข้า ดังนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัญญาบังเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุ ทิฐิบังเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุ วิตกบังเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุ ฯ

เอกํ สมยํ ภควา ญาติเก วิหรติ คิญฺชกาวสเถ ฯ ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ ภิกฺขโวติ ฯ ภทนฺเตติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ ฯ ภควา เอตทโวจ ธาตุํ ภิกฺขเว ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สญฺญา อุปฺปชฺชติ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ วิตกฺโกติ ฯ

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระกัจจานะได้ ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิฐิที่ว่า พระสัมมาสัมพุทธะ ในบุคคลที่มิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ดังนี้ ย่อมปรากฏเพราะอาศัยอะไร ฯ

เอวํ วุตฺเต อายสฺมา กจฺจาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ยายํ ภนฺเต ทิฏฺฐิ อสมฺมาสมฺพุทฺเธสุ สมฺมาสมฺพุทฺธาติ อยํ นุ โข ภนฺเต ทิฏฺฐิ กึ ปฏิจฺจ ปญฺญายตีติ ฯ

พ. ดูกรกัจจานะ ธาตุคืออวิชชานี้ เป็นธาตุใหญ่แล ดูกร กัจจานะ สัญญาที่เลว ทิฐิที่เลว วิตกที่เลว เจตนาที่เลว ความปรารถนาที่เลว ความตั้งใจที่เลว บุคคลที่เลว วาจาที่เลว บังเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุที่เลว บุคคลที่เลวนั้น ย่อมบอก ย่อมแสดง ย่อมบัญญัติ ย่อมแต่งตั้ง ย่อมเปิดเผย ย่อมจำแนก ย่อมทำให้ตื้น ซึ่งธรรมที่เลว เรากล่าวว่า อุปบัติของบุคคลที่เลวนั้น ย่อมเลว ดูกรกัจจานะ สัญญาที่ปานกลาง ทิฐิที่ปานกลาง วิตกที่ปานกลาง เจตนาที่ปานกลาง ความปรารถนาที่ปานกลาง ความตั้งใจที่ปานกลาง บุคคลที่ ปานกลาง วาจาที่ปานกลาง บังเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุที่ปานกลาง บุคคลที่ปานกลาง นั้น ย่อมบอก ย่อมแสดง ย่อมบัญญัติ ย่อมแต่งตั้ง ย่อมเปิดเผย ย่อม จำแนก ย่อมทำให้ตื้น ซึ่งธรรมที่ปานกลาง เรากล่าวว่า อุปบัติของบุคคลที่ปาน กลางนั้น เป็นปานกลาง ดูกรกัจจานะ สัญญาที่ประณีต ทิฐิที่ประณีต วิตก ที่ประณีต เจตนาที่ประณีต ความปรารถนาที่ประณีต ความตั้งใจที่ประณีต บุคคลที่ประณีต วาจาที่ประณีต บังเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุที่ประณีต บุคคลที่ ประณีตนั้น ย่อมบอก ย่อมแสดง ย่อมบัญญัติ ย่อมแต่งตั้ง ย่อมเปิดเผย ย่อมจำแนก ย่อมทำให้ตื้น ซึ่งธรรมที่ประณีต เรากล่าวว่า อุปบัติของบุคคลที่ ประณีตนั้น ย่อมประณีต ฯ จบสูตรที่ ๓

มหตี โข เอสา กจฺจาน ธาตุ ยทิทํ อวิชฺชาธาตุ ฯ หีนํ กจฺจาน ธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ หีนา สญฺญา หีนา ทิฏฺฐิ หีโน วิตกฺโก หีนา เจตนา หีนา ปตฺถนา หีนา ปณิธิ หีโน ปุคฺคโล หีนา วาจา หีนํ อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานีกโรติ หีนา ตสฺส อุปปตฺตีติ วทามิ ฯ มชฺฌิมํ กจฺจาน ธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ มชฺฌิมา สญฺญา มชฺฌิมา ทิฏฺฐิ มชฺฌิโม วิตกฺโก มชฺฌิมา เจตนา มชฺฌิมา ปตฺถนา มชฺฌิมา ปณิธิ มชฺฌิโม ปุคฺคโล มชฺฌิมา วาจา มชฺฌิมํ อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานีกโรติ มชฺฌิมา ตสฺส อุปปตฺตีติ วทามิ ฯ ปณีตํ กจฺจาน ธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ปณีตา สญฺญา ปณีตา ทิฏฺฐิ ปณีโต วิตกฺโก ปณีตา เจตนา ปณีตา ปตฺถนา ปณีตา ปณิธิ ปณีโต ปุคฺคโล ปณีตา วาจา ปณีตํ อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานีกโรติ ปณีตา ตสฺส อุปปตฺตีติ วทามีติ ฯ ตติยํ ฯ