ปัจจยวาร

อัชฌัตติกธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย เหมือนกับปฏิจจวาร. พาหิรธรรม อาศัยพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นพาหิรธรรม ขันธ์ ๒ ฯลฯ ในปฏิสนธิขณะ พึงทำทั้ง ๒ นัย จนถึงมหาภูตรูปที่เป็นอัชฌัตติกธรรม ขันธ์ทั้งหลาย ที่เป็นพาหิรธรรม อาศัยหทัยวัตถุ. อัชฌัตติกธรรม อาศัยพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ จิต อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพาหิรธรรม จิต อาศัยหทัยวัตถุ ในปฏิสนธิขณะ พึงทำทั้ง ๒ นัย. อัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม อาศัยพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นพาหิรธรรม ขันธ์ ๒ ฯลฯ จิต และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย อาศัยหทัยวัตถุ ในปฏิสนธิขณะ พึงทำทั้ง ๒ นัย. อัชฌัตติกธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือในปฏิสนธิขณะ อัชฌัตติกกฏัตตารูป อาศัยจิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย. พาหิรธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นพาหิรธรรม และจิต จิตต- *สมุฏฐานรูป อาศัยจิตและมหาภูตรูปทั้งหลาย ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพาหิรธรรม อาศัยจิตและ หทัยวัตถุ ในปฏิสนธิขณะ พึงทำทั้ง ๓ นัย. อัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๒ และอัชฌัตติก และพาหิรกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่ เป็นพาหิรธรรม และจิต ขันธ์ ๒ ฯลฯ.

อชฺฌตฺติกํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: ตีณิ ปฏิจฺจสทิสา ฯ พาหิรํ ธมฺมํ ปจฺจยา พาหิโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: พาหิรํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ เทฺว ขนฺเธ ... ปฏิสนฺธิกฺขเณ เทฺวปิ กาตพฺพา ยาว อชฺฌตฺติกา มหาภูตา วตฺถุํ ปจฺจยา พาหิรา ขนฺธา ฯ พาหิรํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: พาหิเร ขนฺเธ ปจฺจยา จิตฺตํ วตฺถุํ ปจฺจยา จิตฺตํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ เทฺวปิ กาตพฺพา ฯ พาหิรํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก จ พาหิโร จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: พาหิรํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ เทฺว ขนฺเธ ... วตฺถุํ ปจฺจยา จิตฺตํ สมฺปยุตฺตกา จ ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ เทฺวปิ กาตพฺพา ฯ {๒๖๖.๑} อชฺฌตฺติกญฺจ พาหิรญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: ปฏิสนฺธิกฺขเณ จิตฺตญฺจ สมฺปยุตฺตเก จ ขนฺเธ ปจฺจยา อชฺฌตฺติกํ กฏตฺตารูปํ ฯ อชฺฌตฺติกญฺจ พาหิรญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา พาหิโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: พาหิรํ เอกํ ขนฺธญฺจ จิตฺตญฺจ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ จิตฺตญฺจ มหาภูเต จ ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ จิตฺตญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา พาหิรา ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตีณิปิ กาตพฺพา ฯ อชฺฌตฺติกญฺจ พาหิรญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก จ พาหิโร จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: ปฏิสนฺธิกฺขเณ พาหิรํ เอกํ ขนฺธญฺจ จิตฺตญฺจ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา อชฺฌตฺติกญฺจ พาหิรญฺจ กฏตฺตารูปํ เทฺว ขนฺเธ ... ฯ

อัชฌัตติกธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย คือ จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ กายายตนะ ฯลฯ. พาหิรธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย คือ ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ และจักขุวิญญาณ กายายตนะ ฯลฯ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย อาศัยจิต ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ อัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย คือ จักขุวิญญาณ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย อาศัยจักขายตนะ กายายตนะ ฯลฯ. พาหิรธรรม อาศัยพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นพาหิรธรรม ขันธ์ ๒ ฯลฯ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพาหิรธรรม อาศัยหทัยวัตถุ. อัชฌัตติกธรรม อาศัยพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย คือ จิตอาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพาหิรธรรม จิตอาศัยหทัยวัตถุ ในปฏิสนธิขณะ พึงทำทั้ง ๒ นัย. อัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม อาศัยพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย คือ จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย อาศัยหทัยวัตถุ ในปฏิสนธิขณะ มี ๑ นัย. อัชฌัตติกธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย คือ จักขุวิญญาณ อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ และจักขายตนะ ที่ สหรคตด้วยกายวิญญาณ ฯลฯ พาหิรธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ อาศัย ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ และจักขายตนะ และจักขุ วิญญาณ ขันธ์ ๒ ฯลฯ ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณ ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นพาหิรธรรม และจิตขันธ์ ๒ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพาหิรธรรม อาศัยจิตและหทัยวัตถุ ในปฏิสนธิขณะ พึงทำทั้ง ๒ นัย อัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม และพาหิรธรรม เกิดขึ้น เพราะ อารัมมณปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ และจักขุวิญญาณ อาศัยขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ และ จักขายตนะ ขันธ์ ๒ ฯลฯ.

อชฺฌตฺติกํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: จกฺขายตนํ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณํ กายายตนํ ... ฯ อชฺฌตฺติกํ ธมฺมํ ปจฺจยา พาหิโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: จกฺขายตนญฺจ จกฺขุวิญฺญาณญฺจ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณสหคตา ขนฺธา กายายตนญฺจ ... จิตฺตํ ปจฺจยา สมฺปยุตฺตกา ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ฯเปฯ อชฺฌตฺติกํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก จ พาหิโร จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อารมฺมณปจฺจยา: จกฺขายตนํ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณํ สมฺปยุตฺตกา จ ขนฺธา กายายตนํ ... ฯ พาหิรํ ธมฺมํ ปจฺจยา พาหิโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: พาหิรํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา เทฺว ขนฺเธ ... ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุํ ปจฺจยา พาหิรา ขนฺธา ฯ {๒๖๗.๑} พาหิรํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: พาหิเร ขนฺเธ ปจฺจยา จิตฺตํ วตฺถุํ ปจฺจยา จิตฺตํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ เทฺวปิ กาตพฺพา ฯ พาหิรํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก จ พาหิโร จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อารมฺมณปจฺจยา: วตฺถุํ ปจฺจยา จิตฺตํ สมฺปยุตฺตกา จ ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ เอกํ ฯ อชฺฌตฺติกญฺจ พาหิรญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: จกฺขุวิญฺญาณสหคเต ขนฺเธ จ จกฺขายตนญฺจ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณํ กายวิญฺญาณสหคเต ... ฯ {๒๖๗.๒} อชฺฌตฺติกญฺจ พาหิรญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา พาหิโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: จกฺขุวิญฺญาณสหคตํ เอกํ ขนฺธญฺจ จกฺขายตนญฺจ จกฺขุวิญฺญาณญฺจ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา เทฺว ขนฺเธ ... กายวิญฺญาณสหคตํ ... พาหิรํ เอกํ ขนฺธญฺจ จิตฺตญฺจ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา เทฺว ขนฺเธ ... จิตฺตญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา พาหิรา ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ เทฺวปิ กาตพฺพา ฯ อชฺฌตฺติกญฺจ พาหิรญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก จ พาหิโร จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อารมฺมณปจฺจยา: จกฺขุวิญฺญาณสหคตํ เอกํ ขนฺธญฺจ จกฺขายตนญฺจ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา จกฺขุวิญฺญาณญฺจ เทฺว ขนฺเธ ... ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙ ในอารัมมณปัจจัย มี " ๙ ในอธิปติปัจจัย มี " ๕ ในอนันตรปัจจัย มี " ๙ ในสมนันตรปัจจัย มี " ๙ ในสหชาตปัจจัย มี " ๙ ในอัญญมัญญปัจจัย มี " ๙ ในนิสสยปัจจัย มี " ๙ ในอุปนิสสยปัจจัย มี " ๙ ในปุเรชาตปัจจัย มี " ๙ ในอาเสวนปัจจัย มี " ๙ ในกัมมปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยทั้งปวง มี " ๙ ในอวิคตปัจจัย มี " ๙.

เหตุยา นว อารมฺมเณ นว อธิปติยา ปญฺจ อนนฺตเร นว สมนนฺตเร นว สหชาเต นว อญฺญมญฺเญ นว นิสฺสเย นว อุปนิสฺสเย นว ปุเรชาเต นว อาเสวเน นว กมฺเม นว สพฺพตฺถ นว อวิคเต นว ฯ

อัชฌัตติกธรรม อาศัยอัชฌัตติกธรรม เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัย คือ ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ อัชฌัตติกกฏัตตารูป อาศัยจิต จักขุวิญญาณ อาศัย จักขายตนะ ฯลฯ พึงทำหัวข้อปัจจัยแม้ทั้ง ๙ อย่างนี้ พึงบวกปัญจวิญญาณ เข้าไปด้วยมี ๓ นัย เหมือน กับ โมหะ.

อชฺฌตฺติกํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา: อเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ จิตฺตํ ปจฺจยา อชฺฌตฺติกํ กฏตฺตารูปํ จกฺขายตนํ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณํ ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ เอวํ นวปิ ปญฺหา กาตพฺพา ปญฺจวิญฺญาณมฺปิ ปเวเสตพฺพํ ตีณิ เยว โมโห ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่สมนันตรปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อัญญมัญญปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อุปนิสสยปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปุเรชาตปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปัจฉาชาตปัจจัย มีวาระ ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวนปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย มี " ๓ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิปากปัจจัย มี " ๕ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อาหารปัจจัย มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อินทริยปัจจัย มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่ฌานปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่มัคคปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่สัมปยุตตปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิปปยุตตปัจจัย มี " ๕ ในปัจจัยที่ไม่ใช่นัตถิปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย มี " ๙. การนับทั้งสอง นอกจากนี้ก็ดี นิสสยวารก็ดี พึงกระทำอย่างนี้.

นเหตุยา นว นอารมฺมเณ นว นอธิปติยา นว นอนนฺตเร นว นสมนนฺตเร นว นอญฺญมญฺเญ นว นอุปนิสฺสเย นว นปุเรชาเต นว นปจฺฉาชาเต นว นอาเสวเน นว นกมฺเม ตีณิ นวิปาเก ปญฺจ นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน นว นมคฺเค นว นสมฺปยุตฺเต นว นวิปฺปยุตฺเต ปญฺจ โนนตฺถิยา นว โนวิคเต นว ฯ เอวํ อิตเร เทฺว คณนาปิ นิสฺสยวาโรปิ กาตพฺพา ฯ