โคตรภูญาณนิทเทส

กถํ พหิทฺธาวุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญา โคตฺรภูญาณํ ฯ อุปฺปาทํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู ปวตฺตํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู นิมิตฺตํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู อายุหนํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู ปฏิสนฺธึ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู คตึ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู นิพฺพตฺตึ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู อุปปตฺตึ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู ชาตึ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู ชรํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู พฺยาธึ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู มรณํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู โสกํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู ปริเทวํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู อุปายาสํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู พหิทฺธาสงฺขารนิมิตฺตํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ฯเปฯ นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู อุปฺปาทํ อภิภุยฺยิตฺวา อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรนภู ปวตฺตํ อภิภุยฺยิตฺวา อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู นิมิตฺตํ อภิภุยฺยิตฺวา อนิมิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ฯเปฯ พหิทฺธาสงฺขารนิมิตฺตํ อภิภุยฺยิตฺวา นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ฯ

ปัญญาในการออกและหลีกไปจากสังขารนิมิตภายนอกเป็นโคตร- *ภูญาณอย่างไร ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าครอบงำความเกิดขึ้น ครอบงำความ เป็นไป ครอบงำนิมิต ครอบงำกรรมเครื่องประมวลมา ครอบงำปฏิสนธิ ครอบงำคติ ครอบงำความบังเกิด ครอบงำอุบัติ ครอบงำชาติ ครอบงำชรา ครอบงำพยาธิ ครอบงำมรณะ ครอบงำความเศร้าโศก ครอบงำความรำพัน ครอบงำความคับแค้นใจ ครอบงำสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่าโคตรภู เพราะ อรรถว่า แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น ฯลฯ แล่นไปสู่นิพพานอัน เป็นที่ดับ ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า ครอบงำความเกิดขึ้นแล้ว แล่นไปสู่ นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น ครอบงำความเป็นไปแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอัน ไม่มีความเป็นไป ฯลฯ ครอบงำสังขารนิมิตภายนอกแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอัน เป็นที่ดับ ฯ

อุปฺปาทา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู ปวตฺตา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู นิมิตฺตา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู อายุหนา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู ปฏิสนฺธิยา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู คติยา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู นิพฺพตฺติยา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู อุปปตฺติยา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู ชาติยา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู ชราย วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู พฺยาธิมฺหา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู มรณา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู โสกา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู ปริเทวา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู อุปายาสา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู พหิทฺธาสงฺขารนิมิตฺตา วุฏฺฐาตีติ โคตฺรภู อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ฯเปฯ นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู อุปฺปาทา วุฏฺฐิตฺวา อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ปวตฺตา วุฏฺฐิตฺวา อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู นิมิตฺตา วุฏฺฐิตฺวา อนิมิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู อายุหนา วุฏฺฐิตฺวา อนายุหนํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ปฏิสนฺธิยา วุฏฺฐิตฺวา อปฺปฏิสนฺธึ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู คติยา วุฏฺฐิตฺวา อคตึ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู นิพฺพตฺติยา วุฏฺฐิตฺวา อนิพฺพตฺตึ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู อุปปตฺติยา วุฏฺฐิตฺวา อนุปปตฺตึ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ชาติยา วุฏฺฐิตฺวา อชาตึ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ชราย วุฏฺฐิตฺวา อชรํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู พฺยาธิมฺหา วุฏฺฐิตฺวา อพฺยาธึ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู มรณา วุฏฺฐิตฺวา อมตํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู โสกา วุฏฺฐิตฺวา อโสกํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ปริเทวา วุฏฺฐิตฺวา อปริเทวํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู อุปายาสา วุฏฺฐิตฺวา อนุปายาสํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู พหิทฺธาสงฺขารนิมิตฺตา วุฏฺฐิตฺวา นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู อุปฺปาทา วิวฏฺฏตีติ โคตฺรภู ปวตฺตา วิวฏฺฏตีติ โคตฺรภู ฯเปฯ พหิทฺธาสงฺขารนิมิตฺตา วิวฏฺฏตีติ โคตฺรภู อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ฯเปฯ นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู อุปฺปาทา วิวฏฺฏิตฺวา อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ปวตฺตา วิวฏฺฏิตฺวา อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ฯเปฯ พหิทฺธาสงฺขารนิมิตฺตา วิวฏฺฏิตฺวา นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ โคตฺรภู ฯ

ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า ออกจากความเกิดขึ้น ออกจากความเป็นไป ... ออกจากสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเป็นไป ฯลฯ แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า ออกจากความ เกิดขึ้นแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น ออกจากความเป็นไปแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเป็นไป ออกจากสังขารนิมิตภายนอกแล้ว แล่น ไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า หลีกออกจากความเกิดขึ้น หลีกออกจากความเป็นไป ฯลฯ หลีกออกจากสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มี ความเป็นไป ฯลฯ แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า หลีกออกจากความเกิดขึ้นแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น ออกจาก ความเป็นไปแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเป็นไป ฯลฯ หลีกออกจาก สังขารนิมิตภายนอกแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ ฯ

กติ โคตฺรภูธมฺมา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ กติ โคตฺรภูธมฺมา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ ฯ อฏฺฐ โคตฺรภูธมฺมา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ ทส โคตฺรภูธมฺมา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ ฯ

โคตรภูธรรมเท่าไร ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสมถะ โคตร- *ภูธรรมเท่าไร ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา โคตรภูธรรม ๘ ย่อมเกิดขึ้น ด้วยอำนาจแห่งสมถะ โคตรภูธรรม ๑๐ ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา ฯ

กตเม อฏฺฐ โคตฺรภูธมฺมา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ ฯ ปฐมชฺฌานํ ปฏิลาภตฺถาย นีวรเณ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู ทุติยชฺฌานํ ปฏิลาภตฺถาย วิตกฺกวิจาเร อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู ตติยชฺฌานํ ปฏิลาภตฺถาย ปีตึ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู จตุตฺถชฺฌานํ ปฏิลาภตฺถาย สุขทุกฺเข อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ ปฏิลาภตฺถาย รูปสญฺญํ ปฏิฆสญฺญํ นานตฺตสญฺญํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ ปฏิลาภตฺถาย อากาสานญฺจายตนสญฺญํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู อากิญฺจญฺญายตน- สมาปตฺตึ ปฏิลาภตฺถาย วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ปฏิลาภตฺถาย อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู อิเม อฏฺฐ โคตฺรภูธมฺมา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ ฯ

โคตรภูธรรม ๘ เป็นไฉน ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสมถะ ฯ ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า ครอบงำนิวรณ์เพื่อได้ปฐมฌาน ๑ ครอบงำ วิตกและวิจารเพื่อได้ทุติยฌาน ๑ ครอบงำปีติเพื่อได้ตติยฌาน ๑ ครอบงำสุข และทุกข์เพื่อได้จตุตถฌาน ๑ ครอบงำ รูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญา เพื่อได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ ๑ ครอบงำอากาสานัญจายตนสัญญาเพื่อได้ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ ๑ ครอบงำวิญญาณัญจายตนสัญญาเพื่อได้อากิญจัญญายตน- *สมาบัติ ๑ ครอบงำอากิญจัญญายตนสัญญาเพื่อได้เนวสัญญานาสัญญายตน- *สมาบัติ ๑ โคตรภูธรรม ๘ นี้ ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสมถะ ฯ

กตเม ทส โคตฺรภูธมฺมา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ ฯ โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิลาภตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายุหนํ ปฏิสนฺธึ คตึ นิพฺพตฺตึ อุปปตฺตึ ชาตึ ชรํ พฺยาธึ มรณํ โสกํ ปริเทวํ อุปายาสํ พหิทฺธาสงฺขารนิมิตฺตํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู โสตาปตฺติผลสมาปตฺตตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายุหนํ ปฏิสนฺธึ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู สกทาคามิมคฺคํ ปฏิลาภตฺถาย ฯเปฯ สกทาคามิผลสมาปตฺตตฺถาย อนาคามิมคฺคํ ปฏิลาภตฺถาย อนาคามิผลสมาปตฺตตฺถาย อรหตฺตมคฺคํ ปฏิลาภตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายุหนํ ปฏิสนฺธึ คตึ นิพฺพตฺตึ อุปปตฺตึ ชาตึ ชรํ พฺยาธึ มรณํ โสกํ ปริเทวํ อุปายาสํ พหิทฺธาสงฺขารนิมิตฺตํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู อรหตฺตผลสมาปตฺตตฺถาย สุญฺญตวิหารสมาปตฺตตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายุหนํ ปฏิสนฺธึ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภู อิเม ทส โคตฺรภูธมฺมา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ ฯ

โคตรภูธรรม ๑๐ เป็นไฉน ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา ฯ ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า ครอบงำความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต กรรมเครื่องประมวลมา ปฏิสนธิ คติ ความบังเกิด อุบัติ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ความเศร้าโศก ความร่ำไร ความคับแค้นใจ สังขารนิมิตภายนอก เพื่อได้โสดาปัตติมรรค ๑ ครอบงำความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต กรรม เครื่องประมวลมา ปฏิสนธิ เพื่อโสดาปัตติผลสมาบัติ ๑ ฯลฯ เพื่อได้สกทาคามิ- *มรรค ๑ เพื่อสกทาคามิผลสมาบัติ ๑ เพื่อได้อนาคามิมรรค ๑ เพื่ออนาคามิผล- *สมาบัติ ๑ ครอบงำความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต กรรมเครื่องประมวลมา ปฏิสนธิ คติ ความบังเกิด อุบัติ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ความเศร้าโศก ความร่ำไร ความคับแค้นใจ สังขารนิมิตภายนอก เพื่อได้อรหัตมรรค ๑ ครอบงำ ความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต กรรมเครื่องประมวลมา ปฏิสนธิ เพื่ออรหัตผล- *สมาบัติ ๑ เพื่อสุญญตวิหารสมาบัติ ๑ และเพื่อสมาบัติ ๑ โคตรภูธรรม ๑๐ นี้ ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา ฯ

กติ โคตฺรภูธมฺมา กุสลา กติ อกุสลา กติ อพฺยากตา ฯ ปณฺณรส โคตฺรภูธมฺมา กุสลา ตโย โคตฺรภูธมฺมา อพฺยากตา นตฺถิ โคตฺรภูธมฺมา อกุสลา ฯ

โคตรภูธรรมเป็นกุศลเท่าไร เป็นอกุศลเท่าไร เป็นอัพยากฤต เท่าไร โคตรภูธรรมเป็นกุศล ๑๕ เป็นอัพยากฤต ๓ เป็นอกุศลไม่มี ฯ

สามิสญฺจ นิรามิสํ ปณิหิตญฺจ อปฺปณิหิตํ สญฺญุตฺตญฺจ วิสญฺญุตฺตํ วุฏฺฐิตญฺจ อวุฏฺฐิตํ อฏฺฐ สมาธิสฺส ปจฺจยา ทส ญาณสฺส โคจรา อฏฺฐารส โคตฺรภูธมฺมา ติณฺณํ วิโมกฺขาน ปจฺจยา อิเม อฏฺฐารสาการา ปญฺญายสฺส ปริจฺจิตา กุสโล วิวฏฺเฏ วุฏฺฐาเน นานาทิฏฺฐีสุ น กมฺปตีติ ฯ ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา เตน วุจฺจติ พหิทฺธาวุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญา โคตฺรภุญาณํ ฯ

โคตรภูญาณ ๘ คือ โคตรภูญาณที่มีอามิส ๑ ไม่มี อามิส ๑ มีที่ตั้ง ๑ ไม่มีที่ตั้ง ๑ เป็นสุญญตะ ๑ เป็น วุฏฐิตะ ๑ เป็นอวุฏฐิตะ ๑ เป็นปัจจัยแห่งสมาธิ โคตรภู- ญาณ ๑๐ เป็นโคจรแห่งวิปัสสนาญาณ โคตรภูธรรม ๑๘ เป็นปัจจัยแห่งวิโมกข์ ๓ โคตรภูธรรมมีอาการ ๑๘ นี้ พระโยคาวจรอบรมแล้วด้วยปัญญา พระโยคาวจรเป็นผู้ฉลาด ในโคตรภูญาณ อันเป็นเครื่องหลีกไปและในโคตรภูญาณ อันเป็นเครื่องออกไป ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะทิฐิต่างๆ ฉะนี้แล ฯ ชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในการออกไป และหลีกไปจากสังขารนิมิต ภายนอก เป็นโคตรภูญาณ ฯ