นิทเทสวาร

จกฺขุ จกฺขายตนนฺติ: ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ จกฺขุ น จกฺขายตนํ จกฺขายตนํ จกฺขุ เจว จกฺขายตนญฺจ ฯ จกฺขายตนํ จกฺขูติ: อามนฺตา ฯ โสตํ โสตายตนนฺติ: ทิพฺพโสตํ ตณฺหาโสตํ โสตํ น โสตายตนํ โสตายตนํ โสตญฺเจว โสตายตนญฺจ ฯ โสตายตนํ โสตนฺติ: อามนฺตา ฯ ฆานํ ฆานายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ ฆานายตนํ ฆานนฺติ: อามนฺตา ฯ ชิวฺหา ชิวฺหายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ ชิวฺหายตนํ ชิวฺหาติ: อามนฺตา ฯ กาโย กายายตนนฺติ: กายายตนํ ฐเปตฺวา อวเสโส กาโย กาโย น กายายตนํ กายายตนํ กาโย เจว กายายตนญฺจ ฯ กายายตนํ กาโยติ: อามนฺตา ฯ รูปํ รูปายตนนฺติ: รูปายตนํ ฐเปตฺวา อวเสสํ รูปํ รูปํ น รูปายตนํ รูปายตนํ รูปญฺเจว รูปายตนญฺจ ฯ รูปายตนํ รูปนฺติ: อามนฺตา ฯ สทฺโท สทฺทายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ สทฺทายตนํ สทฺโทติ: อามนฺตา ฯ คนฺโธ คนฺธายตนนฺติ: สีลคนฺโธ สมาธิคนฺโธ ปญฺญาคนฺโธ คนฺโธ น คนฺธายตนํ คนฺธายตนํ คนฺโธ เจว คนฺธายตนญฺจ ฯ คนฺธายตนํ คนฺโธติ: อามนฺตา ฯ รโส รสายตนนฺติ: อตฺถรโส ธมฺมรโส วิมุตฺติรโส รโส น รสายตนํ รสายตนํ รโส เจว รสายตนญฺจ ฯ รสายตนํ รโสติ: อามนฺตา ฯ โผฏฺฐพฺโพ โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ โผฏฺฐพฺพายตนํ โผฏฺฐพฺโพติ: อามนฺตา ฯ มโน มนายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ มนายตนํ มโนติ: อามนฺตา ฯ ธมฺโม ธมฺมายตนนฺติ: ธมฺมายตนํ ฐเปตฺวา อวเสโส ธมฺโม ธมฺโม น ธมฺมายตนํ ธมฺมายตนํ ธมฺโม เจว ธมฺมายตนญฺจ ฯ ธมฺมายตนํ ธมฺโมติ: อามนฺตา ฯ

จักขุคือจักขายตนะหรือ? ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เรียกว่าจักขุ แต่ไม่ใช่จักขายตนะ จักขายตนะเป็นจักขุด้วยเป็นจักขายตนะด้วย. จักขายตนะคือจักขุหรือ? ถูกแล้ว. โสตะคือโสตายตนะหรือ? ทิพพโสตะ ตัณหาโสตะ เรียกว่าโสตะ แต่ไม่ใช่โสตายตนะ โสตายตนะเป็นโสตะด้วย เป็นโสตายตนะด้วย. โสตายตนะคือโสตะหรือ? ถูกแล้ว. ฆานะคือฆานายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ฆานายตนะคือฆานะหรือ? ถูกแล้ว. ชิวหาคือชิวหายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ชิวหายตนะคือชิวหาหรือ? ถูกแล้ว. กายคือกายายตนะหรือ? ยกเว้นกายายตนะเสียแล้ว กายที่เหลือนอกนั้น เรียกว่ากาย แต่ไม่ใช่กายายตนะกายายตนะเป็นกายด้วย เป็นกายายตนะด้วย. กายายตนะคือกายหรือ? ถูกแล้ว. รูปคือรูปายตนะหรือ? ยกเว้นรูปายตนะเสียแล้ว รูปที่เหลือนอกนั้น เรียกว่ารูป แต่ไม่ใช่รูปายตนะ รูปายตนะเป็นรูปด้วย เป็นรูปายตนะด้วย. รูปายตนะคือรูปหรือ? ถูกแล้ว. สัททะคือสัททายตนะหรือ? ถูกแล้ว. สัททายตนะคือสัททะหรือ? ถูกแล้ว. คันธะคือคันธายตนะหรือ? สีลคันธะ (กลิ่นศีล) สมาธิคันธะ (กลิ่นสมาธิ) ปัญญาคันธะ (กลิ่นปัญญา) เรียกว่าคันธะ แต่ไม่ใช่คันธายตนะ คันธายตนะ เป็นคันธะด้วย เป็นคันธายตนะด้วย. คันธายตนะคือคันธะหรือ? ถูกแล้ว. รสะคือรสายตนะหรือ? อรรถรส ธรรมรส วิมุติรส เรียกว่ารสะ แต่ไม่ใช่รสายตนะ รสายตนะเป็นรสะด้วยเป็นรสายตนะด้วย. รสายตนะคือรสะหรือ? ถูกแล้ว. โผฏฐัพพะคือโผฏฐัพพายตนะหรือ? ถูกแล้ว. โผฏฐัพพายตนะคือโผฏฐัพพะหรือ? ถูกแล้ว. มโนคือมนายตนะหรือ? ถูกแล้ว. มนายตนะคือมโนหรือ? ถูกแล้ว. ธัมมะคือธัมมายตนะหรือ? ยกเว้นธัมมายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือนอกนั้น เรียกว่าธัมมะ แต่ไม่ใช่ธัมมายตนะธัมมายตนะ เป็นธัมมะด้วย เป็นธัมมายตนะด้วย. ธัมมายตนะคือธัมมะหรือ? ถูกแล้ว.

น จกฺขุ น จกฺขายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น จกฺขายตนํ น จกฺขูติ: ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ น จกฺขายตนํ จกฺขุ จกฺขุญฺจ จกฺขายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ จกฺขายตนํ ฯ น โสตํ น โสตายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น โสตายตนํ น โสตนฺติ: ทิพฺพโสตํ ตณฺหาโสตํ น โสตายตนํ โสตํ โสตญฺจ โสตายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว โสตํ น จ โสตายตนํ ฯ น ฆานํ น ฆานายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น ฆานายตนํ น ฆานนฺติ: อามนฺตา ฯ น ชิวฺหา น ชิวฺหายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น ชิวฺหายตนํ น ชิวฺหาติ: อามนฺตา ฯ น กาโย น กายายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น กายายตนํ น กาโยติ: กายายตนํ ฐเปตฺวา อวเสโส กาโย น กายายตนํ กาโย กายญฺจ กายายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสโส น เจว กาโย น จ กายายตนํ ฯ น รูปํ น รูปายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น รูปายตนํ น รูปนฺติ: รูปายตนํ ฐเปตฺวา อวเสสํ รูปํ น รูปายตนํ รูปํ รูปญฺจ รูปายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ น เจว รูปํ น จ รูปายตนํ ฯ {๒๘๙.๑} น สทฺโท น สทฺทายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น สทฺทายตนํ น สทฺโทติ: อามนฺตา ฯ น คนฺโธ น คนฺธายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น คนฺธายตนํ น คนฺโธติ: สีลคนฺโธ สมาธิคนฺโธ ปญฺญาคนฺโธ น คนฺธายตนํ คนฺโธ คนฺธญฺจ คนฺธายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว คนฺโธ น จ คนฺธายตนํ ฯ น รโส น รสายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น รสายตนํ น รโสติ: อตฺถรโส ธมฺมรโส วิมุตฺติรโส น รสายตนํ รโส รสญฺจ รสายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว รโส น จ รสายตนํ ฯ น โผฏฺฐพฺโพ น โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น โผฏฺฐพฺพายตนํ น โผฏฺฐพฺโพติ: อามนฺตา ฯ น มโน น มนายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น มนายตนํ น มโนติ: อามนฺตา ฯ น ธมฺโม น ธมฺมายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น ธมฺมายตนํ น ธมฺโมติ: ธมฺมายตนํ ฐเปตฺวา อวเสโส ธมฺโม น ธมฺมายตนํ ธมฺโม ธมฺมญฺจ ธมฺมายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสโส น เจว ธมฺโม น จ ธมฺมายตนํ ฯ ---------

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่จักขายตนะ ไม่ใช่จักขุหรือ? ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ ไม่ใช่จักขายตนะ เป็นแต่จักขุ ยกเว้นจักขุ และจักขายตนะเสียแล้ว จักขุที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่จักขุและ ไม่ใช่จักขายตนะ. ไม่ใช่โสตะ ไม่ใช่โสตายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่โสตายตนะ ไม่ใช่โสตะหรือ? ทิพพโสตะ ตัณหาโสตะ ไม่ใช่โสตายตนะ เป็นแต่โสตะ ยกเว้นโสตะและโสตายตนะเสียแล้ว โสตะที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่โสตะ และไม่ใช่โสตายตนะ. ไม่ใช่ฆานะ ไม่ใช่ฆานายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่ฆานายตนะ ไม่ใช่ฆานะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่ชิวหา ไม่ใช่ชิวหายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่ชิวหายตนะ ไม่ใช่ชิวหาหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่กาย ไม่ใช่กายายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่กายายตนะ ไม่ใช่กายหรือ? ยกเว้นกายายตนะเสียแล้ว กายที่เหลือไม่ใช่กายายตนะ เป็นแต่กาย ยกเว้นกายและกายายตนะเสียแล้ว กายที่เหลือไม่ใช่กาย และไม่ใช่กายายตนะ. ไม่ใช่รูป ไม่ใช่รูปายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่รูปายตนะ ไม่ใช่รูปหรือ? ยกเว้นรูปายตนะเสียแล้ว รูปที่เหลือไม่ใช่รูปายตนะ เป็นแต่รูป ยกเว้นรูปและรูปายตนะเสียแล้ว รูปที่เหลือไม่ใช่รูป และไม่ใช่รูปายตนะ. ไม่ใช่สัททะ ไม่ใช่สัททายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่สัททายตนะ ไม่ใช่สัททะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่คันธะ ไม่ใช่คันธายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่คันธายตนะ ไม่ใช่คันธะหรือ? สีลคันธะ สมาธิคันธะ ปัญญาคันธะ ไม่ใช่คันธายตนะ เป็นแต่คันธะ ยกเว้นคันธะและคันธายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือไม่ใช่คันธะ และไม่ใช่คันธายตนะ. ไม่ใช่รสะ ไม่ใช่รสายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่รสายตนะ ไม่ใช่รสะหรือ? อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส ไม่ใช่รสายตนะ เป็นแต่รสะ ยกเว้นรสะ และรสายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือไม่ใช่รสะ และไม่ใช่รสายตนะ. ไม่ใช่โผฏฐัพพะ ไม่ใช่โผฏฐัพพายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่โผฏฐัพพายตนะ ไม่ใช่โผฏฐัพพะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่มโน ไม่ใช่มนายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่มนายตนะ ไม่ใช่มโนหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่ธัมมะ ไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่ธัมมายตนะ ไม่ใช่ธัมมะหรือ? ยกเว้นธัมมายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือไม่ใช่ธัมมายตนะ เป็นแต่ธัมมะ ยกเว้นธัมมะและธัมมายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือไม่ใช่ธัมมะ และไม่ใช่ธัมมายตนะ. ปทโสธนมูลจักกวาร

จกฺขุ จกฺขายตนนฺติ: ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ จกฺขุ น จกฺขายตนํ จกฺขายตนํ จกฺขุ เจว จกฺขายตนญฺจ ฯ อายตนา โสตายตนนฺติ: โสตายตนํ อายตนญฺเจว โสตายตนญฺจ อวเสสา อายตนา อายตนา น โสตายตนํ ฯ จกฺขุ จกฺขายตนนฺติ: ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ จกฺขุ น จกฺขายตนํ จกฺขายตนํ จกฺขุ เจว จกฺขายตนญฺจ ฯ อายตนา ฆานายตนนฺติ: ฯเปฯ อายตนา ธมฺมายตนนฺติ: ธมฺมายตนํ อายตนญฺเจว ธมฺมายตนญฺจ อวเสสา อายตนา อายตนา น ธมฺมายตนํ ฯ โสตํ ฯเปฯ ฆานํ ฯเปฯ ธมฺโม ธมฺมายตนนฺติ: ธมฺมายตนํ ฐเปตฺวา อวเสโส ธมฺโม ธมฺโม น ธมฺมายตนํ ธมฺมายตนํ ธมฺโม เจว ธมฺมายตนญฺจ ฯ อายตนา จกฺขายตนนฺติ จกฺขายตนํ อายตนญฺเจว จกฺขายตนญฺจ อวเสสา อายตนา อายตนา น จกฺขายตนํ ฯ ธมฺโม ธมฺมายตนนฺติ: ธมฺมายตนํ ฐเปตฺวา อวเสโส ธมฺโม น ธมฺมายตนํ ธมฺมายตนํ ธมฺโม เจว ธมฺมายตนญฺจ ฯ อายตนา โสตายตนนฺติ: ฯเปฯ อายตนา มนายตนนฺติ: มนายตนํ อายตนญฺเจว มนายตนญฺจ อวเสสา อายตนา อายตนา น มนายตนํ ฯ (เอเกกปทมูลกํ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ อสมฺโมหนฺเตน) ฯ

จักขุคือจักขายตนะหรือ? ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เรียกว่าจักขุ แต่ไม่ใช่จักขายตนะ จักขายตนะ เป็นจักขุด้วยเป็นจักขายตนะด้วย. อายตนะคือโสตายตนะหรือ? โสตายตนะ เป็นอายตนะด้วย เป็นโสตายตนะด้วย อายตนะที่เหลือนอกนั้น เรียกว่าอายตนะ แต่ไม่ใช่โสตายตนะ. จักขุคือจักขายตนะหรือ? ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เรียกว่าจักขุ แต่ไม่ใช่จักขายตนะ จักขายตนะ เป็นจักขุด้วยเป็นจักขายตนะด้วย. อายตนะคือฆานายตนะหรือ? อายตนะคือธัมมายตนะหรือ? ธัมมายตนะ เป็นอายตนะด้วย เป็นธัมมายตนะด้วย อายตนะที่เหลือนอกนั้น เรียกว่าอายตนะ แต่ไม่ใช่ธัมมายตนะ. โสตะ ฯลฯ ฆานะ ฯลฯ. ธัมมะคือธัมมายตนะหรือ? ยกเว้นธัมมายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือนอกนั้น เรียกว่าธัมมะ แต่ไม่ใช่ธัมมายตนะธัมมายตนะ เป็นธัมมะด้วย เป็นธัมมายตนะด้วย. อายตนะคือจักขายตนะหรือ? จักขายตนะ เป็นอายตนะด้วย เป็นจักขายตนะด้วย อายตนะที่เหลือนอกนั้น เรียกว่าอายตนะ แต่ไม่ใช่จักขายตนะ ธัมมะคือธัมมายตนะหรือ? ยกเว้นธัมมายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่ธัมมายตนะ ธัมมายตนะ เป็นธัมมะด้วย เป็นธัมมายตนะด้วย. อายตนะคือโสตายตนะหรือ ฯลฯ? อายตนะคือมนายตนะหรือ? มนายตนะเป็นอายตนะด้วย เป็นมนายตนะด้วย อายตนะที่เหลือนอกนั้น เรียกว่าอายตนะ แต่ไม่ใช่มนายตนะ (ผู้มีปัญญาพึงผูกจักรนัยมีบทหนึ่งๆ เป็นมูล).

น จกฺขุ น จกฺขายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ นายตนา น โสตายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น จกฺขุ น จกฺขายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ นายตนา น ฆานายตนนฺติ: อามนฺตา ฯเปฯ นายตนา น ธมฺมายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น โสตํ น โสตายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ นายตนา น จกฺขายตนํ ฯเปฯ นายตนา น ธมฺมายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น ฆานํ น ฆานายตนํ ฯเปฯ น ธมฺโม น ธมฺมายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ นายตนา น จกฺขายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น ธมฺโม น ธมฺมายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ นายตนา น โสตายตนํ ฯเปฯ นายตนา น มนายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ (จกฺกํ พนฺธนฺเตน สพฺพตฺถ อามนฺตาติ กาตพฺพํ) ฯ ---------

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่โสตายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่ฆานายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่โสตะ ไม่ใช่โสตายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่จักขายตนะหรือ? ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่ฆานะ ไม่ใช่ฆานายตนะหรือ? ไม่ใช่ธัมมะ ไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่จักขายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่ธัมมะ ไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่โสตายตนะหรือ? ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่มนายตนะหรือ? ถูกแล้ว (เมื่อผูกจักรนัย พึงเติมคำว่า อามันตา (ถูกแล้ว) ทุกบท). สุทธายตนวาร

จกฺขุ อายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ อายตนา จกฺขายตนนฺติ: จกฺขายตนํ อายตนญฺเจว จกฺขายตนญฺจ อวเสสา อายตนา อายตนา น จกฺขายตนํ ฯ โสตํ อายตนนฺติ: อามนฺตา ฯเปฯ ฆานํ .. ชิวฺหา .. กาโย .. รูปํ .. สทฺโท .. คนฺโธ .. รโส .. โผฏฺฐพฺโพ .. มโน .. ฯ ธมฺโม อายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ อายตนา ธมฺมายตนนฺติ: ธมฺมายตนํ อายตนญฺเจว ธมฺมายตนญฺจ อวเสสา อายตนา อายตนา น ธมฺมายตนํ ฯ

จักขุ คืออายตนะหรือ? อายตนะคือจักขายตนะหรือ? จักขายตนะ เป็นอายตนะด้วย เป็นจักขายตนะด้วย อายตนะที่เหลือนอกนั้น เรียกว่าอายตนะ แต่ไม่ใช่จักขายตนะ. โสตะ คืออายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ฯลฯ ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... รูป ... เสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... มนะ ... ธัมมะ คืออายตนะหรือ? ถูกแล้ว. อายตนะ คือธัมมายตนะหรือ? ธัมมายตนะ เป็นอายตนะด้วย เป็นธัมมายตนะด้วย อายตนะที่เหลือ นอกนั้น เรียกว่าอายตนะ แต่ไม่ใช่ธัมมายตนะ.

น จกฺขุ นายตนนฺติ: จกฺขุํ ฐเปตฺวา อวเสสา อายตนา น จกฺขุ อายตนา จกฺขุญฺจ อายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ อายตนา ฯ นายตนา น จกฺขายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น โสตํ นายตนนฺติ: โสตํ ฐเปตฺวา ฯเปฯ ฆานํ ฐเปตฺวา ชิวฺหํ ฐเปตฺวา ฯเปฯ น จ อายตนา ฯ น กาโย นายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ นายตนา น กายายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น รูปํ นายตนนฺติ: รูปํ ฐเปตฺวา ฯเปฯ สทฺทํ ฐเปตฺวา คนฺธํ ฐเปตฺวา รสํ ฐเปตฺวา โผฏฺฐพฺพํ ฐเปตฺวา ฯเปฯ น จ อายตนา ฯ น มโน นายตนนฺติ: มนํ ฐเปตฺวา อวเสสา อายตนา น มโน อายตนา มนญฺจ อายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว มโน น จ อายตนา ฯ นายตนา น มนายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น ธมฺโม นายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ นายตนา น ธมฺมายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ ---------

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่อายตนะหรือ? ยกเว้นจักขุเสียแล้ว อายตนะที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่จักขุ เป็นแต่อายตนะ ยกเว้นจักขุและอายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่จักขุ และไม่ใช่อายตนะ. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่จักขายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่โสตะ ไม่ใช่อายตนะหรือ? ยกเว้นโสตะเสียแล้ว ฯลฯ ยกเว้นฆานะเสียแล้ว ยกเว้นชิวหาเสียแล้ว ฯลฯ และไม่ใช่อายตนะ. ไม่ใช่กาย ไม่ใช่อายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่กายายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่รูป ไม่ใช่อายตนะหรือ? ยกเว้นรูปเสียแล้ว ฯลฯ ยกเว้นเสียงเสียแล้ว ยกเว้นกลิ่นเสียแล้ว ยกเว้นรสเสียแล้วยกเว้นโผฏฐัพพะเสียแล้ว ฯลฯ และไม่ใช่อายตนะ. ไม่ใช่มนะ ไม่ใช่อายตนะหรือ? ยกเว้นมนะเสียแล้ว อายตนะที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่มนะ เป็นแต่อายตนะ ยกเว้นมนะและอายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่มนะ และไม่ใช่อายตนะ. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่มนายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่ธัมมะ ไม่ใช่อายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ? ถูกแล้ว. สุทธายตนมูลจักกวาร

จกฺขุ อายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ อายตนา โสตายตนนฺติ: โสตายตนํ อายตนญฺเจว โสตายตนญฺจ อวเสสา อายตนา อายตนา น โสตายตนํ ฯ จกฺขุ อายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ อายตนา ฆานายตนํ ฯเปฯ อายตนา ธมฺมายตนนฺติ: ธมฺมายตนํ อายตนญฺเจว ธมฺมายตนญฺจ อวเสสา อายตนา อายตนา น ธมฺมายตนํ ฯ โสตํ อายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ อายตนา จกฺขายตนนฺติ: ฯเปฯ น จกฺขายตนํ ฯเปฯ อายตนา ธมฺมายตนนฺติ: ฯเปฯ น ธมฺมายตนํ ฆานํ ชิวฺหา ฯเปฯ ธมฺโม อายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ อายตนา จกฺขายตนํ ฯเปฯ อายตนา มนายตนนฺติ: มนายตนํ อายตนญฺเจว มนายตนญฺจ อวเสสา อายตนา อายตนา น มนายตนํ ฯ (จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ) ฯ

จักขุ คืออายตนะหรือ? ถูกแล้ว. อายตนะคือโสตายตนะหรือ? โสตายตนะเป็นอายตนะด้วย เป็นโสตายตนะด้วย อายตนะที่เหลือนอกนั้น เรียกว่าอายตนะ แต่ไม่ใช่โสตายตนะ. จักขุ คืออายตนะหรือ? ถูกแล้ว. อายตนะ คือฆานายตนะหรือ? อายตนะ คือธัมมายตนะหรือ? ธัมมายตนะเป็นอายตนะด้วย เป็นธัมมายตนะด้วย อายตนะที่เหลือนอกนั้น เรียกว่าอายตนะ แต่ไม่ใช่ธัมมายตนะ. โสตะ คืออายตนะหรือ? ถูกแล้ว. อายตนะ คือจักขายตนะหรือ ฯลฯ ไม่ใช่จักขายตนะ. อายตนะคือธัมมายตนะหรือ ฯลฯ ไม่ใช่ธัมมายตนะ. ฆานะ ชิวหา ฯลฯ. ธัมมะคืออายตนะหรือ? ถูกแล้ว. อายตนะคือจักขายตนะหรือ? อายตนะคือมนายตนะหรือ? มนายตนะเป็นอายตนะด้วย เป็นมนายตนะด้วย อายตนะที่เหลือนอกนั้น เรียกว่าอายตนะแต่ไม่ใช่มนายตนะ (พึงผูกจักรนัย).

น จกฺขุ นายตนนฺติ: จกฺขุํ ฐเปตฺวา อวเสสา อายตนา น จกฺขุ อายตนา จกฺขุญฺจ อายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ อายตนา ฯ นายตนา น โสตายตนนฺติ: อามนฺตา ฯเปฯ น จกฺขุ นายตนนฺติ: จกฺขุํ ฐเปตฺวา อวเสสา อายตนา น จกฺขุ อายตนา จกฺขุญฺจ อายตนญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ อายตนา ฯ นายตนา น ฆานายตนํ ฯเปฯ นายตนา น ธมฺมายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น โสตํ นายตนนฺติ: โสตํ ฐเปตฺวา ฯเปฯ ฆานํ ฐเปตฺวา ชิวฺหํ ฐเปตฺวา ฯเปฯ น จ อายตนา ฯ น กาโย นายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ นายตนา น จกฺขายตนนฺติ: อามนฺตา ฯเปฯ นายตนา น ธมฺมายตนนฺติ: อามนฺตา ฯเปฯ น ธมฺโม นายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ นายตนา น จกฺขายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ น ธมฺโม นายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ นายตนา น โสตายตนนฺติ: อามนฺตา ฯเปฯ นายตนา น มนายตนนฺติ: อามนฺตา ฯ (จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ) ฯ ปณฺณตฺติวาโร ฯ --------

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่อายตนะหรือ? ยกเว้นจักขุเสียแล้ว อายตนะที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่จักขุ เป็นแต่อายตนะ ยกเว้นจักขุและอายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่จักขุ และไม่ใช่อายตนะ. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่โสตายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่อายตนะหรือ? ยกเว้นจักขุเสียแล้ว อายตนะที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่จักขุ เป็นแต่อายตนะ ยกเว้นจักขุและอายตนะเสียแล้ว ธรรมที่เหลือนอกนั้น ไม่ใช่จักขุ และไม่ใช่อายตนะ. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่ฆานายตนะหรือ? ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่โสตะ ไม่ใช่อายตนะหรือ? ยกเว้นโสตะเสียแล้ว ฯลฯ ยกเว้นฆานะเสียแล้ว ยกเว้นชิวหาเสียแล้ว ฯลฯ และไม่ใช่อายตนะ. ไม่ใช่กาย ไม่ใช่อายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่จักขายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่ธัมมะ ไม่ใช่อายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่จักขายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่ธัมมะ ไม่ใช่อายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่โสตายตนะหรือ? ถูกแล้ว. ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่มนายตนะหรือ? ถูกแล้ว. (พึงผูกจักรนัย). ปัณณัตติวาร จบ.

บัดนี้ เป็นการวรรณนาอายตนยมก ที่ท่านรวบรวมไว้แม้ด้วยอำนาจอายตนะ ในธรรมมีกุศลเป็นต้นที่แสดงไว้ในมูลยมกนั่นเทียว แล้วแสดงไว้ในลำดับแห่งขันธยมก บัณฑิตพึงทราบการกำหนดบาลี ตามนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในขันธยมกนั้นนั่นแหละ.

ก็ในขันธยมกนั้น มหาวาระ ๓ อย่างคือ ปัณณัตติวาระ ปวัตติวาระ ปริญญาวาระย่อมมีฉันใด แม้ในอายตนยมกนี้ก็ย่อมมีฉันนั้น. แม้เนื้อความแห่งคำแห่งมหาวาระเหล่านั้นบัณฑิตพึงทราบตามนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในขันธยมกนั้นนั่นเอง.

ก็ในอายตนยมกนี้ ปัณณัตติวาระ ท่านกำหนดไว้แล้ว ๒ อย่างด้วยอำนาจอุทเทสและนิทเทส. วาระทั้งหลายนอกนี้ ท่านกำหนดไว้แล้วด้วยอำนาจนิทเทสนั่นเทียว. เพราะฉะนั้นในวาระเหล่านั้น บัณฑิตพึงทำบทว่า ทฺวาทสายตนานิ (อายตนะ ๑๒) ให้เป็นต้นแล้วเพียงใด พึงทราบอุทเทสวาระแห่งปัณณัติวาระว่า มนายตนํ น มโน เพียงนั้น.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทฺวาทสายตนานิ ความว่า นี้เป็นอุทเทสแห่งอายตนะทั้งหลายที่ควรถามด้วยอำนาจยมก.

บทว่า จกฺขฺวายตนํ ฯเปฯ ธมฺมายตนํ ความว่า โดยประเภทนี้เป็นการกำหนดชื่อของอายตนะเหล่านั้นนั่นเทียว. ก็ในที่นี้ท่านกล่าวอัชฌัตตรูปายตนะ (อายตนะที่เป็นรูปภายใน) ทั้งหลายไว้แล้วตามลำดับก่อน เพื่อสะดวกแก่การถามด้วยอำนาจยมก. ภายหลังจึงกล่าวพาหิรรูปายตนะ (อายตนะที่เป็นรูปภายนอก) ทั้งหลาย. ในที่สุดจึงกล่าวมนายตนะและธัมมายตนะทั้งหลาย.

นัยวาระทั้งหลาย ๔ คือ ปทโสธนวาระ ปทโสธนมูลจักกวาระ สุทธายตนวาระ สุทธายตนมูลจักกวาระ ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอายตนะทั้งหลายเหล่านี้ในที่นี้ ด้วยอำนาจแห่งขันธ์นั่นเทียวในภายหลัง. ก็ในอายตนยมกนี้ วาระหนึ่งๆ ย่อมมี ๒ อย่างนั่นเทียว ด้วยอำนาจอนุโลมและปฏิโลม. เนื้อความแห่งวาระเหล่านั้น บัณฑิตพึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในขันธยมกนั้นนั่นแหละ.

บัณฑิตพึงทราบอุทเทสวาระ แห่งปัณณัตติวาระที่ประกอบด้วยยมก ๕๗๖ อย่าง การถาม ๑,๑๕๒ อย่างและอรรถ ๒,๓๐๔ อย่างในอายตนยมกนี้ อย่างนี้คือ ก็ในอนุโลมวาระแห่งปทโสธนวาระ ในขันธยมก ยมก ๕ อย่างมีอาทิว่า รูปํ รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺโธ รูปํ ดังนี้ ย่อมมีฉันใดในอายตนยมกนี้ ยมก ๑๒ อย่างมีอาทิว่า จกฺขุํ จกฺขฺวายตนํ จกฺขฺวายตนํ จกฺขุํ ย่อมมีฉันนั้น.

แม้ในปฏิโลมวาระ ก็มียมก ๑๒ อย่าง มีอาทิว่า น จกฺขํ น จกฺขฺวายตนํ น จกฺขฺวายตนํ น จกฺขุํ. แต่ในอนุโลมวาระนี้แห่งปทโสธนมูลจักกวาระมียมก ๑๓๒ อย่าง เพราะทำมูลแห่งอายตนะหนึ่งๆ ให้เป็น ๑๑ อย่างๆ แม้ในปฏิโลมวาระ ก็มี ๑๓๒ อย่างนั่นเทียว. ในอนุโลมวาระ แม้แห่งสุทธายตนวาระ มียมก ๑๒ อย่าง ในปฏิโลมวาระ ก็มี ๑๒ อย่าง. ในอนุโลมแห่งสุทธายตนมูลจักกวาระ มียมก ๑๓๒ อย่าง เพราะทำมูลแห่งอายตนะหนึ่งๆ ให้เป็น ๑๑ อย่างๆ. แม้ในปฏิโลมวาระก็มี ๑๓๒ อย่างเหมือนกัน.

ก็ในนิทเทสวาระแห่งอายตนยมกนั้น บัณฑิตพึงทราบเนื้อความตามนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในปัณณัติวาระนิทเทสแห่งขันธยมกในภายหลังนั่นเทียว. ในวาระอื่นย่อมมีความแปลกกัน.

ในอายตนยมกนั้น พึงทราบความแปลกกันดังต่อไปนี้.

บทว่า ทิพฺพจกฺขุ ได้แก่ ทุติยวิซชาญาณ.

บทว่า ปญฺญาจกฺขุ ได้แก่ ตติยวิชชาญาณ.

บทว่า ทิพฺพโสต ได้แก่ ทุติยอภิญญาญาณ.

ตัณหาเทียว ชื่อว่า ตัณหาโสตะ.

คำมีอาทิว่า นามกาย รูปกาย หัตถิกาย อัสสกาย ชื่อว่า อวเสโส กาโย กายที่เหลือ.

สองบทว่า อวเสสํ รูปํ ได้แก่ ภูตรูปอุปาทายรูปนั่นเทียว และปิยรูปสาตรูปที่เหลือจากรูปายตนะ.

คำว่า สีลคนฺโธ เป็นชื่อของธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้นนั่นเทียว เพราะอรรถว่าฟุ้งไป แม้คำว่า อตฺถรโส เป็นต้น ก็เป็นชื่อของธรรมทั้งหลายมีอรรถเป็นต้น เพราะอรรถว่าไพเราะดี.

สองบทว่า อวเสโส ธมฺโม ได้แก่ ประเภทมิใช่หนึ่งแห่งธรรมมีปริยัติธรรมเป็นต้น นี้เป็นความแปลกกันในอายตนยมกนี้.

ก็ในอายตนยมกนี้ ในอันตรวาระ ๓ อย่างมีอุปปาทวาระเป็นต้น แห่งปวัตติวาระ มีประเภทแห่งกาล ๖ อย่างในประเภทแห่งกาลหนึ่งๆ นั่นเทียว. บรรดาประเภทแห่งกาลเหล่านั้น วาระทั้งหลายมีปุคคลวาระเป็นต้น ย่อมมีในกาลหนึ่งๆ. วาระเหล่านั้นแม้ทั้งหมดย่อมมี ๒ อย่างเทียว ด้วยอำนาจอนุโลมนัยและปฏิโลมนัย.

ในวาระเหล่านั้น ในปัจจุบันกาล ในอนุโลมนัยแห่งปุคคลวาระ ยมก ๑๐ อย่าง ย่อมมีด้วยการถือเอาแล้วไม่ถือเอาอีก คือมูลแห่งรูปขันธ์ในขันธยมก ๔มูลแห่งเวทนาขันธ์ ๓ มูลแห่งสัญญาขันธ์ ๒ มูลแห่งสังขารขันธ์ ๑ ฉันใด มูลแห่งจักขุอายตนะ ๑๑ อย่าง ก็ย่อมมีฉันนั้นอย่างนี้คือ จักขุอายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด โสตายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น

ก็หรือว่า โสตายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุอายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น จักขุอายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น

ก็หรือว่า ธัมมายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุอายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.

โดยนัยมีอาทิว่า ยสฺส โสตายตนํ อุปฺปชฺชติ ตสฺส ฆานายตนํ อุปฺปชฺชติ จึงมียมก ๖๖ อย่าง ด้วยการถือเอาแล้วไม่ถือเอาอีกคือมูลแห่งโสตายตนะ ๑๐ มูลแห่งฆานายตนะ ๙ มูลแห่งชิวหายตนะ ๘ มูลแห่งกายายตนะ ๗ มูลแห่งรูปายตนะ ๖ มูลแห่งสัททายตนะ ๕มูลแห่งคันธายตนะ ๔ มูลแห่งรสายตนะ ๓ มูลแห่งโผฏฐัพพายตนะ ๒ มูลแห่งมนายตนะ ๑ ในอายตนะ ๑๑ อย่าง อันเป็นมูลแห่งจักขุอายตนะนั้นจักขุอายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด อายตนะ ๕ อย่างเหล่านี้นั่นเทียวคือ โสตายตนะ ฆานายตนะ รูปายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น อันท่านวิสัชนาแล้ว.

ในอายตนะเหล่านั้น อายตนะแรกควรวิสัชนาก่อน อายตนะแรกนั้นท่านวิสัชนาแล้ว.

อายตนะ ๒ เป็นการวิสัชนาเช่นเดียวกับอายตนะแรกแม้ก็จริง ถึงอย่างนั้น อายตนะที่ ๒ ท่านก็วิสัชนาแล้วเพื่อห้ามความสงสัยว่าฆานายตนะ ไม่เป็นไรแล้ว โดยส่วนเดียวในที่ปวัตติกาลของจักขุโสตายตนะ อายตนะอย่างหนึ่ง พึงวิสัชนาอย่างไรหนอแล. ยมก ๓ อย่างกับรูปายตนะ มนายตนะและธัมมายตนะ ชื่อว่าท่านวิสัชนาแล้ว เพราะวิสัชนาไม่เหมือนกัน. ในอายตนะที่เหลือ ยมก ๒ อย่างกับชิวหายตนะและกายายตนะ เป็นการวิสัชนาเช่นเดียวกับอายตนะ ๒ อย่างเบื้องต้น.

การวิสัชนายมกนั่นเทียวกับด้วยอายตนะนั้น ย่อมไม่มีเพราะไม่เกิดขึ้นในปฏิสนธิขณะแห่งสัททายตนะ. อายตนะทั้งหลาย ท่านย่อไว้แล้ว เพื่อความเบาแห่งแบบแผนว่า ยมก ๓ อย่าง แม้กับคันธายตนะ รสายตนะและโผฏฐัพพายตนะย่อมเป็นการวิสัชนาเช่นเดียวกับอายตนะ ๒ เบื้องต้นนั่นเทียว. ในมูลแห่งโสตายตนะ อายตนะแม้อย่างหนึ่ง ไม่ขึ้นสู่พระบาลีแล้วว่า อายตนะใดอันบัณฑิตย่อมได้ อายตนะนั้นย่อมเป็นการวิสัชนาเช่นเดียวกับอายตนะทั้งหลายเบื้องต้น.

ในมูลแห่งฆานายตนะทั้งหลาย ยมกอย่างหนึ่งขึ้นสู่พระบาลีแล้วกับด้วยรูปายตนะยมก ๒-๓ อย่างขึ้นสู่พระบาลีแล้วกับด้วยมนายตนะและธัมมายตนะ. ยมกทั้งหลายที่เหลือไม่ขึ้นแล้ว (สู่พระบาลี) เพราะการวิสัชนาเช่นเดียวกันกับฆานายตนยมก. มูลแห่งชิวหายตนะและกายายตนะก็อย่างนั้น.

ในมูลแห่งรูปายตนะทั้งหลาย ยมก ๒ อย่างนั่นเทียว ท่านวิสัชนาแล้ว พร้อมกับมนายตนะและธัมมายตนะ. ยมก ๓ อย่าง พร้อมกับคันธะ รสะและโผฏฐัพพะ ย่อมเป็นการวิสัชนาเช่นเดียวกันกับด้วยรูปายตนะและมานายตนะ.

คำว่า สรูปกานํ อจิตฺตกานํ เป็นต้น ท่านกล่าวแล้วในภายหลังฉันใดนั่นเทียว แม้ในอายตนยมกนี้ก็ฉันนั้น พึงทราบการรวบรวมว่า สรูปกานํ อคนฺธกานํ อรสกานํ อโผฏฺฐพฺพกานํ ดังนี้.

ก็ความเป็นแห่งอายตนะทั้งหลายมีคันธะเป็นต้นนั่นแหละ ท่านประสงค์เอาแล้วในอายตนยมกนี้ เพราะฉะนั้น บัณฑิตพึงทราบเนื้อความในอายตนยมกนี้ ด้วยอำนาจแห่งอายตนะว่า สรูปกานํ สคนฺธายตนํ. มูลแห่งสัททายตนะทั้งหลาย ไม่ขึ้นแล้วสู่พระบาลีนั่นเทียว เพราะไม่มีเนื้อความ. อายตนะอันเป็นมูลแห่งคันธะ รสะและโผฏฐัพพะ ๔, ๓ และ ๒ อย่าง ไม่ขึ้นแล้วสู่พระบาลี เพราะวิสัชนาเช่นเดียวกันกับด้วยอายตนะทั้งหลายอันมีในหนหลัง.

ยมก ๖๖ อย่างเหล่านี้ บัณฑิตพึงทราบว่า ชื่อว่าเป็นอันท่านวิสัชนาแล้ว ด้วยการวิสัชนายมก ๒-๓ อย่างนั้นเทียวในอนุโบมนัยแห่งปุคคลวาระในปัจจุบันกาล อย่างนี้ว่า มนายตนมูลกํ วิสชฺชิตเมว ดังนี้. ยมก ๑๙๘ อย่างย่อมมีในอนุโลมนัย ในวาระทั้งสาม ในปัจจุบันกาลว่า ก็ในปุคคลวาระมี ๖๖ ฉันใด แม้ในโอกาสวาระ แม้ในปุคคโลกาสวาระก็ฉันนั้น ดังนี้. ยมก ๓๙๖ อย่าง แม้ทั้งหมดย่อมมีในปัจจุบันกาลว่าก็ในอนุโลมนัย ฉันใด แม้ในปฏิโลมนัยก็ฉันนั้น ดังนี้. การถาม ๗๙๒ อย่างและเนื้อความ ๑,๕๘๔ อย่าง พึงทราบว่ามีอยู่ในยมกทั้งหลายเหล่านั้น. ยมก ๒,๓๗๖ แม้ทั้งหมดว่า ในการแยกกาล ๕ อย่างแม้ที่เหลือ ดังนี้ ย่อมมีอย่างนั้น.

นี้เป็นการกำหนดพระบาลี ในอุปปาทวาระนี้ว่า คำถามที่ทวีคูณจากยมกนั้น อรรถที่ทวีคูณจากคำถามนั้น ยมก ๒,๑๒๘ ย่อมมีในปวัตติวาระแม้ทั้งหมดว่าแม้ในนิโรธวาระและอุปปาทะนิโรธวาระ ก็มีนัยนี้. พึงทราบการถามทวีคูณจากยมกนั้น พึงทราบเนื้อความที่ทวีคูณจากคำถามนั้น. ก็พระบาลีท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า มนายตนะและธัมมายตนะ ย่อมไม่มีความแตกต่างกันกับอายตนะหนึ่ง แต่ความสังเขปย่อมมีในวาระเบื้องบน ดังนี้แล้วจึงรวบรวมไว้ในอายตนะนั้นๆ. เพราะฉะนั้น คำใดท่านรวบรวมไว้แล้ในที่นั้นๆ คำนั้นทั้งหมดบุคคลผู้ไม่หลงลืมพึงกำหนดไว้.

ก็ในการวินิจฉัยเนื้อความ พึงทราบนัยมุขในอายตนยมกนี้ ดังต่อไปนี้.

คำว่า สจกฺขุกานํ อโสตกานํ ท่านกล่าวหมายเอาโอปปาติกะผู้หูหนวกโดยกำเนิดในอบาย. ก็ผู้มีจักขุนั้น ย่อมเป็นผู้ไม่มีโสตเกิดขึ้น. เหมือนพระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวแล้วว่า อายตนะ ๑๐ อย่างอื่นอีกของใครๆ ย่อมปรากฏในอุปัตติขณะแห่งกามธาตุ. อายตนะ ๑๐ ย่อมปรากฏในอุปัตติขณะของพวกเปรตผู้โอปปาติกะ ของพวกอสูรผู้โอปปาติกะ ของพวกสัตว์ดิรัจฉานผู้โอปปาติกะ ของพวกสัตว์นรกผู้โอปปาติกะ ของพวกคนหูหนวกแต่กำเนิด.

จักขุอายตนะ รูปายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ย่อมปรากฏแก่พวกเปรตผู้โอปปาติกะ ฯลฯ แก่พวกคนหูหนวกมาแต่กำเนิด ในขณะอุบัติขึ้น.

คำว่า สจกฺขุกานํ สโสตกานํ ท่านกล่าวหมายเอาอายตนะที่บริบูรณ์ในสุคติและทุคติ. และรูปพรหมผู้โอปปาติกะก็ผู้มีจักขุเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้มีโสตเกิดขึ้น. เหมือนพระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวไว้แล้วว่า อายตนะ ๑๑ อย่างของใครๆ ย่อมปรากฏในอุปัตติขณะแห่งกามธาตุ. อายตนะ ๑๑ อย่างย่อมปรากฏแก่พวกเทวดาชั้นกามาวจร พวกมนุษย์ปฐมกัป พวกเปรตผู้โอปปาติกะ พวกอสูรผู้โอปปาติกะ พวกสัตว์ดิรัจฉานผู้โอปปาติกะ พวกสัตว์นรกผู้โอปปาติกะ พวกสัตว์มีอายตนะบริบูรณ์.

อายตนะ ๕ เหล่าไหน ย่อมปรากฏในอุปัตติขณะแห่งกามธาตุ อายตนะ ๕ เหล่านี้คือจักขุอายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ย่อมปรากฏในอุปัตติขณะแห่งรูปธาตุ.

คำว่า อฆานกานํ ท่านกล่าวหมายเอาพรหมมีพรหมปาริสัชชาเป็นต้น.

ก็ผู้มีจักขุเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้ไม่มีฆานะเกิดขึ้น. ก็โอปปาติกะผู้ไม่มีฆานะ ย่อมไม่มีในกามธาตุ ถ้าพึงมีแก่ใครๆ ไซร์ ก็พึงกล่าวได้ว่า อายตนะก็ย่อมปรากฏ ก็ผู้นอนในครรภ์ใด พึงเป็นผู้ไม่มีฆานะ ผู้นอนในครรภ์นั้น ท่านไม่ประสงค์เอาแล้วในอายตนยมกนี้ เพราะคำว่า สจกฺขุกานํ.

คำว่า สจกฺขุกานํ สฆานกานํ ท่านกล่าวหมายเอาโอปปาติกะสัตว์ผู้หูหนวกมาแต่กำเนิดบ้าง ผู้มีอายตนะบริบูรณ์บ้าง.

คำว่า สฆานกานํ อจกฺขุกานํ ท่านกล่าวหมายเอาโอปปาติกะสัตว์ผู้ตาบอดมาแต่กำเนิดบ้าง ผู้หูหนวกมาแต่กำเนิดบ้าง.

คำว่า สจกฺขุกานํ สฆานสานํ ท่านกล่าวหมายเอาโอปปาติกะสัตว์ผู้มีอายตนะบริบูรณ์นั่นเทียว.

ผู้อื่นบ้าง ผู้นอนในครรภ์บ้าง อันบัณฑิตย่อมได้นั่นเทียว ในพวกโอปปาติกะสัตว์ผู้ตาบอดมาแต่กำเนิดและหูหนวดมาแต่กำเนิด ในคำนี้ว่า สรูปกานํ อจกฺขุกานํ. แม้ผู้ไม่มีรูปกับบุคคล ๓ จำพวกมีบุคคลผู้ตาบอดมาแต่กำเนิดเป็นต้น ที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง อันบัณฑิตย่อมได้ในคำนี้ว่า สจิตฺตกานํ อจกฺขุกานํ.

แม้พวกอสัญญสัตว์กับบุคคล ๔ จำพวกที่กล่าวแล้วในบทเบื้องต้น อันบัณฑิตย่อมได้ในบทแรกนี้ว่า อจกฺขุกานํ. พวกคัพภเสยยกสัตว์ พวกอสัญญสัตว์และพวกรูปพรหมที่เหลือ อันบัณฑิตย่อมได้ในคำนี้ว่า สรูปกานํ อฆานกานํ. พวกคัพภเสยยกสัตว์และพวกรูปพรหม และอรูปพรหม อันบัณฑิตย่อมได้ในคำนี้ว่า สจิตฺตกานํ อฆานกานํ. พึงทราบบุคคลวิภาคในปุคคลวาระทั้งหมด โดยนัยนี้ว่า ก็พวกเอกโวการสัตว์และจตุโวการสัตว์เทียว อันบัณฑิตย่อมได้ในบททั้งหลายว่า อจิตฺตกานํ อรูปกานํ.

ในโอกาสวาระ คำว่า ยตฺถ จกฺขฺวายตนํ ได้แก่ ย่อมถามซึ่งโลกแห่งรูปพรหม เพราะเหตุนั้นนั่นแล ท่านจึงกล่าวว่า อามนฺตา. ก็อายตนะเหล่านั้น โดยนิยมในพื้นนั้น ย่อมเกิดในปฏิสนธิ. นี้เป็นนัยมุขในอายตนยมกนี้. พึงทราบเนื้อความในปวัตติวาระแม้ทั้งสิ้นโดยนัยมุขนี้. ปริญญาวาระพึงทราบว่า เป็นนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในขันธยมกนั่นแหละ.

อรรถกถาอายตนยมก จบ. -----------------------------------------------------