สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ยักขสังยุต อาฬวกสูตรที่ ๑๒

พึงทราบวินิจฉัยในอาฬวกสูตรที่ ๑๒ ต่อไปนี้ :-

บทว่า อาฬวิยํ ได้แก่ ที่อยู่นั้น เขาเรียกแว่นแคว้นบ้าง เมืองบ้าง ชื่อว่าเมืองอาฬวี. สถานที่อยู่นั้นแล ตั้งอยู่ในที่ประมาณหนึ่งคาวุตไม่ไกลเมือง. พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในสถานที่นั้น เข้าไปอาศัยเมืองนั้น ท่านกล่าวว่า ประทับอยู่ในแว่นแคว้นอาฬวี.

ก็ในบทว่า อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน นี้มีอนุบุพพีกถาต่อไปนี้

ได้ยินว่า อาฬวกราชาทรงทิ้งเครื่องใช้สำหรับนักฟ้อนรำไว้หลายอย่าง เสด็จไปล่าเนื้อ ในวันที่ ๗ เพื่อปราบโจร เพื่อป้องกัน พระราชาผู้เป็นศัตรูกัน และเพื่อกระทำความพยายาม ทำกติกากับกองพลในวันหนึ่งว่า เนื้อหนีไปข้างผู้ใด เนื้อนั้นเป็นภาระของผู้นั้นเท่านั้น.

ครั้งนั้น เนื้อหนีไปข้างพระราชานั้นแล. พระราชาทรงถึงพร้อมด้วยเชาว์ ทรงธนูดำเนินตามเนื้อนั้นไปสิ้นสามโยชน์. ส่วนเนื้อทรายมีกำลังวิ่งได้เพียงสามโยชน์เท่านั้น. ครั้งนั้น ท้าวเธอทรงฆ่าเนื้อนั้นที่หมดฝีเท้า เข้าไปสู่แหล่งน้ำยืนอยู่ ตัดออกเป็นสองท่อน แม้ไม่ต้องการด้วยเนื้อแต่หาบมาเพื่อได้พ้นความผิดว่า พระราชาไม่สามารถจับเนื้อได้ ดังนี้ ทรงเห็นต้นไทรใหญ่มีใบหนาไม่ไกลเมืองแล้ว จึงเสด็จไปถึงโคนต้นไทรนั้น เพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อย.

ณ ต้นไทรนั้น อาฬวกยักษ์ได้ที่อยู่จากสำนักมหาราช กินสัตว์ที่เข้าไปยังโอกาสอันร่มเงาของต้นไม้นั้นถูกต้องแล้ว ในเวลาเที่ยง. ท้าวเธอทรงเห็นยักษ์นั้น เข้ามาเพื่อจะกิน. พระราชาได้ทรงทำกติกากับยักษ์นั้นว่า ท่านปล่อยเราเถิด เราจักส่งมนุษย์และถาดสำรับมาแก่ท่านทุกๆ วัน.

ยักษ์ทูลว่า พระองค์มัวเมาด้วยเครื่องราชูปโภค จักทรงระลึกไม่ได้ แต่ข้าพระองค์ไม่ได้เพื่อจะกินสัตว์ที่ไม่เข้าไปถึงที่อยู่ และที่ไม่ได้รับอนุญาต ข้าพระองค์นั้น พึงเสื่อมจากความเจริญดังนี้ จึงไม่ปล่อย. พระราชาตรัสว่า วันใด เราไม่ส่งไป วันนั้น ท่านไปเรือนของเรา จับเรากินเถิด. ยักษ์จึงอนุญาตปล่อยพระองค์. แล้วพระองค์ได้เสด็จมุ่งตรงพระนคร.

กองพลตั้งค่ายอยู่ริมทาง เห็นพระราชาแล้วทูลอยู่ว่า ข้าแต่มหาราช พระองค์ทรงเหน็ดเหนื่อย เพราะพระองค์มีภัยมาถึงหรือ ดังนี้ ลุกขึ้นต้อนรับ. พระราชาทรงเล่าความเป็นไปนั้น เสด็จไปยังพระนคร เสวยพระกระยาหารเช้า แล้วเรียกผู้รักษาพระนครมา ทรงบอกเรื่องนั้น.

ผู้รักษาพระนครทูลว่า ข้าแต่พระองค์ พระองค์กำหนดเวลาหรือเปล่า.

พระราชาตรัสว่า พนาย เราไม่กำหนดไว้.

ผู้รักษาพระนคร. ข้าแต่พระองค์ พระองค์ทรงทำไม่ถูก เพราะพวกอมนุษย์ย่อมได้เพียงการกำหนดไว้เท่านั้น เมื่อไม่กำหนดไว้ ชนบทจักถูกเบียดเบียน ข้าแต่พระองค์ จงยกไว้เถิด พระองค์ได้ทรงกระทำอย่างนี้ แม้ก็จริง ถึงอย่างนั้น พระองค์จงทรงมีความขวนขวายน้อยเสวยรัชสุขสมบัติเถิด ข้าพระองค์จักทำสิ่งที่ควร ทำในข้อนี้.

เขาลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ยืนอยู่ที่ประตูเรือนจำกล่าวว่า ผู้ใดต้องการมีชีวิต ผู้นั้นจงออกไปเถิด หมายเอาเหล่าชนที่ถูกประหาร ผู้ใดออกไปก่อนเขาก็นำผู้นั้นไปเรือนให้อาบน้ำให้บริโภค ส่งไปด้วยคำว่า ท่านจงให้ถาดสำรับนี้แก่ยักษ์เถิด.

ยักษ์นิรมิตอัตภาพอันกลัวแล้วเคี้ยวกินผู้พอเข้าไปโคนไม้นั้นนั่นแหละ เหมือนเหง้ามันฉะนั้น.

ได้ยินว่า ด้วยอานุภาพของยักษ์สรีระทั้งสิ้นมีผมเป็นต้นของพวกมนุษย์ เป็นเหมือนก้อนเนยใส. พวกคนที่เขาใช้ให้ถือภัตไปให้แก่ยักษ์ เห็นยักษ์นั้นแล้วกลัวแล้ว จึงบอกแก่มิตรว่า พระราชาจับพวกโจรให้ยักษ์จำเดิมแต่นั้น ดังนี้. พวกมนุษย์เลิกทำโจรกรรม.

สมัยต่อมา เรือนจำว่าง เพราะโจรใหม่ไม่มี และเพราะโจรเก่าหมด.

ครั้งนั้น ผู้รักษาพระนครทูลพระราชาแล้ว. พระราชาจึงให้คนเอาทรัพย์ส่วนพระองค์ไปทิ้งไว้ที่ถนนในเมืองด้วยดำริว่า ถ้ากระไร ใครๆ พึงถือเอาด้วยความโลภ ใครๆ ไม่แตะต้องทรัพย์นั้นแม้ด้วยเท้า. ท้าวเธอ เมื่อไม่ได้โจรจึงตรัสบอกแก่อำมาตย์ทั้งหลาย.

พวกอำมาตย์ทูลว่า พวกข้าพระองค์จะส่งคนแก่ไปทีละคนตามลำดับตระกูล แม้ตามปกติ คนแก่นั้นใกล้จะตายอยู่แล้ว.

พระราชาตรัสห้ามว่า คนทั้งหลายจักทำการก่อกวนว่า พระราชาส่งพ่อของเรา ส่งปู่ของเราไป ท่านทั้งหลายอย่าชอบใจข้อนั้นเลย.

พวกอำมาตย์ทูลว่า ข้าแต่พระองค์ ถ้าอย่างนั้น พวกข้าพระองค์จะส่งเด็กที่ยังนอนแบเบาะไป ก็เด็กที่เป็นอย่างนั้น ยังไม่มีความรักว่า แม่ของเรา พ่อของเราดังนี้.

พระราชาทรงอนุญาตแล้ว. พวกอำมาตย์ก็ได้ทำอย่างนั้นแล.

มารดาของเด็กในเมืองอุ้มเอาพวกเด็กไปและหญิงมีครรภ์หนีไป เลี้ยงเด็กให้เจริญเติบโตในชนบทอื่นแล้วนำมา. ด้วยอาการอย่างนี้แล ล่วงไปแล้วได้ ๑๒ ปี.

ต่อมาวันหนึ่ง พวกอำมาตย์ค้นหาทั่วพระนครแล้ว ก็ไม่ได้เด็กแม้แต่คนเดียว จึงทูลพระราชาว่า ข้าแต่พระองค์ เด็กในพระนครไม่มีเลย นอกจากอาฬวกกุมารโอรสของพระองค์ภายในบุรี.

พระราชาตรัสว่า เรารักบุตรฉันใด คนอยู่ในโลกทั้งหมดก็ฉันนั้นเหมือนกัน สิ่งที่น่ารักยิ่งกว่าตนไม่มีเลย ท่านจงไป จงให้บุตรแม้นั้น แล้วรักษาชีวิตของเราเถิด.

สมัยนั้น มารดาของอาฬวกกุมารให้บุตรอาบน้ำแล้วตบแต่งทำเป็นเทริดสองชั้น นั่งให้บุตรนอนบนตักอยู่.

ราชบุรุษไปแล้วในที่นั้นตามรับสั่งของพระราชา จับเอาบุตรนั้นกับแม่นมของมารดาผู้ร่ำไห้ และของพระเทวีหนึ่งหมื่นหกพัน หลีกไปว่า พรุ่งนี้จักเป็นภิกษาของยักษ์. วันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเข้ามหากรุณาสมาบัติในมหาคันธกุฎีเชตวันวิหาร เมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทรงเห็นอุปนิสัยของอาฬวกกุมารบรรลุอนาคามิผล ของยักษ์บรรลุโสดาปัตติผล และสัตว์ ๘๔,๐๐๐ ได้ดวงตาเห็นธรรมในที่สุดแห่งเทศนา ดังนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว เสวยพระกระยาหารก่อน ครั้นเสร็จเรียบร้อยแล้ว เมื่อวันอุโบสถแห่งกาฬปักข์เป็นไปอยู่ เมื่อดวงอาทิตย์ตก พระองค์เดียวไม่มีเพื่อนสอง ทรงบาตรและจีวร เสด็จจากกรุงสาวัตถีไป ๓๐ โยชน์ด้วยพระบาททีเดียว เสด็จเข้าไปที่อยู่ของยักษ์นั้น.

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับในที่อยู่ของอาฬวกยักษ์.

ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับที่โคนต้นไทร หรือในที่อยู่ของอาฬวกยักษ์.

ตอบว่า ในที่อยู่. เปรียบเหมือนพวกยักษ์ย่อมเห็นที่อยู่ของตนฉันใด แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเสด็จไป ณ ที่นั้น ประทับยืนอยู่ใกล้ประตูที่อยู่.

ในกาลนั้น อาฬวกยักษ์ได้ไปสู่ยักขสมาคมในป่าหิมวันต์. ต่อมา ยักษ์มีนามว่า คัทรภะ ผู้รักษาประตูของอาฬวกยักษ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถวายบังคมแล้ว กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาในเวลาวิกาลหรือ.

ภ. ใช่ คัทรภะ เรามาเวลาวิกาล ถ้าท่านไม่หนักใจ เราพึงอยู่ในที่อยู่ของอาฬวกยักษ์คืนหนึ่ง.

ค. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่หนักใจพระเจ้าข้า อนึ่ง ยักษ์นั้นหยาบคายร้ายกาจ ไม่ทำการอภิวาทเป็นต้นแม้แก่มารดาบิดา เขาก็ไม่ชอบใจการอยู่ในที่นี้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

ภ. คัทรภะ เรารู้ที่อยู่ของอาฬวกยักษ์นั้น และอันตรายบางอย่างจักไม่มีแก่เรา ถ้าท่านไม่หนักใจ เราพึงพักอยู่คืนเดียว.

คัทรภะยักษ์ได้กราบทูลคำนั้นกะพระผู้มีพระภาคเจ้า แม้ครั้งที่สองว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬวกยักษ์เช่นกระเบื้องร้อนจัด ไม่รู้จักว่ามารดาบิดา ว่าสมณพราหมณ์ หรือว่าธรรม ย่อมทำจิตของบุคคลผู้มาแล้วในที่นี้ ให้ฟุ้งซ่านบ้าง ฉีกหัวใจบ้าง จับที่เท้าบ้าง เหวี่ยงไปสมุทรฝั่งโน้น หรือจักรวาลข้างโน้น.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแม้ครั้งที่สองว่า คัทรภะ เรารู้ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราพึงพักอยู่คืนเดียว.

ค. ทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่หนักใจพระเจ้าข้า. อนึ่ง ยักษ์นั้นจักพึงฆ่าข้าพระองค์ผู้ไม่บอกขออนุญาตเสียจากชีวิตก็ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะบอกแก่ยักษ์นั้น.

ภ. คัทรภะ ขอท่านบอกได้ตามสบาย.

ค. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ขอพระองค์จงรู้เถิด ดังนี้ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า มุ่งหน้าต่อหิมวันต์หลีกไป. แม้ประตูที่อยู่ได้เปิดช่องถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าเองทีเดียว.

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปภายในที่อยู่ อาฬวกยักษ์นั่งแล้ว ในวันมงคลเป็นต้น ที่กำหนดไว้แล้ว ณ บัลลังก์ใด เสวยสิริอยู่ ประทับนั่งแล้วบนบัลลังก์นั้น ซึ่งสำเร็จด้วยทิพยรัตนะเปล่งรัศมีทอง.

หญิงทั้งหลายของยักษ์เห็นรัศมีทอง มาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่งแวดล้อม.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสปกิณณกธรรมกถาแก่หญิงเหล่านั้น โดยนัยเป็นต้นว่า ในกาลก่อน พวกท่านถวายทาน สมาทานศีล บูชาผู้ควรบูชา จึงได้สมบัตินี้ แม้ในบัดนี้ ขอพวกท่านจงทำอย่างนั้นแล อย่าเป็นผู้มีอิสสาและมัจฉริยะกันและกันเลย.

หญิงเหล่านั้นฟังเสียงกึกก้องอันไพเราะของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ให้สาธุการพันหนึ่ง จึงนั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า.

แม้คัทรภะยักษ์ไปป่าหิมวันต์ บอกแก่อาฬวกยักษ์นั้นว่า ขอเดชะ ข้าแต่ท่านนิรทุกข์ ท่านพึงทราบ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งแล้วในวิมานของท่าน. อาฬวกยักษ์นั้นทำสัญญาแก่คัทรภะยักษ์ว่า ท่านนิ่งเสียเถิด เราไปแล้วจักทำสิ่งที่ควรทำ.

นัยว่า ยักษ์นั้นเกิดความอายในบริษัท เพราะฉะนั้น จึงได้ทำอย่างนั้น ด้วยคิดว่า ใครๆ อย่าได้ยินในท่ามกลางบริษัท.

ในกาลนั้น สาตาคิริยักษ์และเหมวตายักษ์คิดว่า เราถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าในพระเชตวันแล้วจักไปสมาคมยักษ์ พร้อมกับบริวารไปทางอากาศด้วยยานต่างๆ กัน. ก็ในอากาศทุกแห่งไม่มีทางสำหรับพวกยักษ์เลย. ทางกับทางจดกันถึงวิมานที่ลอยอยู่ในอากาศ. ส่วนวิมานของอาฬวกยักษ์ตั้งอยู่บนพื้นดินมีผู้รักษา ล้อมด้วยกำแพงมีซุ้มประตูจัดไว้ดีแล้วสูงสามโยชน์ เช่นหีบดินคาดด้วยข่ายโลหะข้างบน เบื้องบนวิมานนั้นมีทางเดิน.

ยักษ์เหล่านั้นมาถึงประเทศนั้นแล้วไม่สามารถจะไปได้. ก็ในส่วนเบื้องบนโอกาสที่พระพุทธเจ้าประทับนั่งแล้ว จนถึงภวัคคพรหม ใครๆ ไม่สามารถจะไปได้. ยักษ์เหล่านั้นรำพึงว่า นี้อะไร เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จึงลงมาถวายบังคม เหมือนก้อนดินที่เขาซัดไปในอากาศแล้วตกลง ฟังธรรม ทำประทักษิณกราบทูลว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า พวกข้าพระองค์จะไปยักขสมาคม เมื่อสรรเสริญวัตถุสามคือพระรัตนตรัยแล้ว ได้ไปยังยักขสมาคม.

อาฬวกยักษ์เห็นยักษ์เหล่านั้นถอยไป ได้ทำโอกาสว่า ขอท่านทั้งหลายจงนั่งที่นี้. ยักษ์เหล่านั้นประกาศแก่อาฬวกยักษ์ว่า อาฬวกะ ลาภของท่าน พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในที่อยู่ของท่าน ขอท่านผู้มีอายุจงเข้าไปนั่งใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด.

พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในที่อยู่อย่างนี้ มิใช่ประทับอยู่ที่โคนต้นไทร ซึ่งเป็นสถานที่อยู่ของอาฬวกยักษ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับในที่อยู่ของอาฬวกยักษ์ ณ เมืองอาฬวี.

ครั้งนั้นแล อาฬวกยักษ์ ฯลฯ ได้กล่าวคำนั้นว่า ท่านจงออกไปสมณะ.

ถามว่า ก็เพราะเหตุไร อาฬวกยักษ์นี้ จึงได้กล่าวคำนั้น.

ตอบว่า เพราะประสงค์จะให้สมณะโกรธ.

ในข้อนั้น พึงทราบความสัมพันธ์ จำเดิมแต่ต้นไปอย่างนี้ ก็เพราะคนไม่มีศรัทธาจะพูดเรื่องศรัทธา พูดยาก. เหมือนคนทุศีลเป็นต้นจะพูดเรื่องศีลเป็นต้น พูดยาก ฉะนั้น อาฬวกยักษ์นี้ฟังการสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าจากสำนักของยักษ์เหล่านั้นแล้ว เป็นผู้มีใจดังตะฏะตะฏะอยู่เพราะโกรธภายใน เหมือนก้อนเกลือที่ใส่ในไฟ จึงพูดว่า ใครเล่าเป็นพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ซึ่งเข้าไปยังที่อยู่ของเรา.

ยักษ์เหล่านั้นกล่าวว่า ท่านผู้มีอายุไม่รู้จักพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้เป็นศาสดาของพวกเรา เมื่อกล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า ผู้อยู่ในภพดุสิตตรวจดูมหาวิโลก ๕ ครั้ง จนถึงยังธรรมจักรให้เป็นไป กล่าวถึงบุรพนิมิต ๓๒ ประการในปฏิสนธิเป็นต้นแล้ว จึงกล่าวว่า ผู้มีอายุ ท่านไม่ได้เห็นอัศจรรย์ แม้เหล่านี้.

อาฬวกยักษ์นั้นแม้เห็นแล้ว ก็พูดว่าไม่เห็น ด้วยอำนาจความโกรธ.

ยักษ์ทั้งหลายกล่าวว่า อาฬวกะผู้มีอายุ ท่านพึงเห็นหรือไม่เห็นก็ตาม ประโยชน์อะไรด้วยท่านจะเห็นหรือไม่เห็น ท่านจักทำอะไรพระศาสดาของพวกเราได้ ท่านเปรียบพระศาสดานั้น ปรากฏเหมือนลูกโคเกิดในวันนั้น ในที่ใกล้โคใหญ่ที่ทรงกำลัง เหมือนลูกช้างรุ่น ในที่ใกล้ช้างซับมัน โดยส่วนสาม เหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ ในที่ใกล้พญาเนื้อ มีคองามด้วยขนห้อยมีแสงพราวแพรว เหมือนลูกกาปีกขาด ในที่ใกล้พญาครุฑมีร่างใหญ่ ๑๕๐ โยชน์ ท่านจงไป จงทำกิจซึ่งท่านควรทำเถิด.

เมื่อพวกยักษ์กล่าวอย่างนี้ อาฬวกยักษ์โกรธ ลุกขึ้นกระทืบเท้าซ้ายบนแผ่นมโนศิลา กล่าวว่า วันนี้ พวกเจ้าจะได้เห็นกัน พระศาสดาของพวกเจ้ามีอานุภาพมาก หรือว่าเรามีอานุภาพมากดังนี้ แล้วยกเท้าขวาเหยียบยอดภูเขาไกรลาสประมาณ ๖๐ โยชน์. เพราะฉะนั้น ก้อนเหล็กกระจายออกสะเก็ดกระเด็น เหมือนทุบด้วยค้อนเหล็ก เขายืนบนภูเขานั้น ประกาศว่า เราเป็นอาฬวกยักษ์. เสียงกระจายไปทั่วชมพูทวีป.

ได้ยินว่า คนในชมพูทวีปได้ยิน เสียง ๔ อย่างทั่วกันคือ

เสนาบดียักษ์ชื่อปุณณกะ ชนะการพนันของพระเจ้าธนัญชัยโกรัพยะ ปรบมือประกาศว่า เราชนะแล้ว.

ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพ เมื่อศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ เสื่อมลง จึงให้วิศวกรรมเทพบุตรเป็นสุนัขประกาศว่า เราจะกัดภิกษุชั่ว ภิกษุณีชั่ว อุบาสก อุบาสิกา และอธรรมวาทีบุคคลทั้งปวง.

เมื่อพระนครถูกพระราชา ๗ พระองค์เข้าไปปิดแล้ว เพราะมีนางปภาวดีเป็นเหตุ ในกุสชาดก พระมหาบุรุษยกนางปภาวดีขึ้นคอช้างกับตน ออกไปจากพระนครประกาศว่า เราเป็นสีหัสสรกุสมหาราช.

อาฬวกยักษ์ยืนบนยอดเขาไกรลาส. ความจริง ในคราวนั้นอาฬวกยักษ์ได้เป็นเช่นกันบุคคลยืนประกาศที่ประตูในสกลชมพูทวีป. อนึ่ง ป่าหิมพานต์กว้างสามพันโยชน์ หวั่นไหวแล้วด้วยอานุภาพของยักษ์.

ยักษ์นั้นบันดาลให้ลมบ้าหมู เกิดขึ้นด้วยคิดว่า เราจักให้สมณะหนีไปด้วยลมบ้าหมูนั้นแล. ลมเหล่านั้นต่างด้วยลมตะวันออกเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว ทำลายยอดภูเขาได้ประมาณกึ่งโยชน์ หนึ่งโยชน์ สองโยชน์ สามโยชน์ ถอนกอต้นไม้ในป่าเป็นต้น ทั้งรากพัดไปยังอาฬวีนคร ทำลายโรงช้างเก่าให้เป็นผุยผง. กระเบื้องมุงหมุนลอยไปในอากาศ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอธิษฐานว่า อันตรายจงอย่ามีแก่ใครๆ เลย.

ลมเหล่านั้นถึงพระทศพล ไม่อาจแล้วเพื่อจะให้แม้แต่เพียงชายจีวรไหวได้ แต่นั้น บันดาลให้ฝนใหญ่ตกด้วยคิดว่า เราจะให้น้ำท่วมสมณะตาย. เมฆตั้งขึ้นเบื้องบนยังฝนให้ตก ฝนร้อยห่า พันห่าเป็นต้นด้วยอานุภาพของยักษ์นั้น. แผ่นดินเป็นช่องด้วยกำลังสายฝน. ห้วงน้ำใหญ่หลากมาบนต้นไม้ในป่าเป็นต้น ไม่อาจเพื่อจะให้แม้เพียงหยาดน้ำเปียกที่จีวรพระทศพลได้ แต่นั้น บันดาลให้ฝนแผ่นหินตก ยอดภูเขาใหญ่ๆ มีควันลุกโพลงลอยมาทางอากาศถึงพระทศพล กลายเป็นกลุ่มดอกไม้ทิพย์. แต่นั้น บันดาลให้ฝนเครื่องประหารตก. ศัสตรามีดาบ หอก ลูกธนูเป็นต้น ที่มีคมข้างเดียว มีคมสองข้างมีควันลุกโพลงลอยมาทางอากาศถึงพระทศพล กลายเป็นดอกไม้ทิพย์. แต่นั้น บันดาลให้ฝนถ่านเพลิงตก. ถ่านเพลิงมีสีคล้ายดอกทองกวาว ลอยมาทางอากาศกระจายเป็นดอกไม้ทิพย์ใกล้พระบาทพระทศพล. แต่นั้น บันดาลให้ฝนเถ้ารึงตก. เถ้ารึงร้อนจัดลอยมาทางอากาศตกลงเป็นผงจันทน์ ใกล้พระบาทพระทศพล. แต่นั้น บันดาลให้ฝนทรายตก. ทรายละเอียดมาก มีควันลุกโพลงลอยมาทางอากาศ ตกลงเป็นดอกไม้ทิพย์ใกล้พระบาทพระทศพล. แต่นั้น บันดาลให้ฝนเปือกตมตก, ฝนเปือกตมนั้น มีควันลุกโพลงลอยมาทางอากาศตกลงเป็นของหอมทิพย์ใกล้พระบาทพระทศพล. แต่นั้น บันดาลให้ความมืดตั้งขึ้นด้วยคิดว่า เราจักให้สมณะ กลัวแล้วหนีไป. ความมืดนั้นเช่นกับความมืดประกอบด้วยองค์สีถึงพระทศพลก็หายไป เหมือนถูกแสงสว่างดวงอาทิตย์กำจัดฉะนั้น.

ยักษ์ เมื่อไม่สามารถให้พระผู้มีพระภาคเจ้าหนีได้ด้วยลมบ้าหมู ฝนใหญ่ ฝนแผ่นหิน ฝนเครื่องประหาร ฝนถ่านเพลิง ฝนเถ้ารึง ฝนทราย ฝนเปือกตมและด้วยความมืดรวม ๙ อย่างเหล่านี้ เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยตนเอง ด้วยเสนามีองค์สี่ เกลื่อนกล่นด้วยพวกผีมีรูปหลายอย่าง เพื่อประหารมีอย่างต่างๆ กัน.

พวกผีเหล่านั้นทำอาการแปลกประหลาดหลายประการแล้ว กล่าวว่า พวกเจ้าจงรับ จงฆ่าเสียเถิด ประหนึ่งว่า ต่างพากันมาอยู่เบื้องบนพระผู้มีพระภาคเจ้า. แต่ก็ไม่สามารถเข้าไปติดพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ เหมือนแมลงวันเกาะแท่งโลหะที่กำลังเป่าฉะนั้น. แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ มารกลับแล้วในเวลามาที่โพธิมัณฑ์เท่านั้นฉันใด พวกผีไม่กล้าฉันนั้น ได้กระทำความยุ่งเหยิงอยู่ประมาณครึ่งคืน.

อาฬวกยักษ์ เมื่อไม่อาจให้พระผู้มีพระภาคเจ้าหวั่นไหวได้ แม้ด้วยการแสดงสิ่งที่น่ากลัวหลายประการประมาณครึ่งคืน ด้วยอาการอย่างนี้ แล้วจึงคิดว่า ถ้ากระไร เราพึงปล่อยทุสสาวุธ อันใครๆ ทำให้แพ้ไม่ได้ดังนี้.

นัยว่า อาวุธ ๔ อย่าง คือ

วชิราวุธของท้าวสักกะ ๑

คทาวุธของท้าวเวสวัณ ๑

นัยนาวุธของพญายม ๑

ทุสสาวุธของอาฬวกยักษ์ ๑

เป็นอาวุธประเสริฐในโลก.

ก็ถ้าท้าวสักกะโกรธ พึงประหารวชิราวุธบนยอดภูเขาสิเนรุ พึงแทงทะลุลงไปภายใต้ได้ตลอด ๑๖๘,๐๐๐ โยชน์. คทาวุธอันท้าวเวสวัณปล่อยไปในเวลาโกรธ ตีศีรษะของยักษ์หลายพันให้ตกลงแล้ว กลับมาตั้งอยู่ยังเงื้อมมืออีก ด้วยเหตุเพียงพญายมโกรธ มองดูด้วยนัยนาวุธ พวกกุมภัณฑ์หลายพัน ล้มพินาศไป เหมือนหญ้าบนกระเบื้องร้อน.

ถ้าอาฬวกยักษ์โกรธ พึงปล่อยทุสสาวุธไปในอากาศ ฝนไม่ตกตลอด ๑๒ ปี ถ้าปล่อยไปในแผ่นดิน รุกขชาติมีต้นไม้และหญ้าทั้งหมดเป็นต้น เหี่ยวแห้งแล้ว จะไม่งอกขึ้นอีกในระหว่าง ๑๒ ปี. ถ้าปล่อยไปในสมุทร น้ำจะแห้งหมด เหมือนหยาดน้ำบนกระเบื้องร้อน. ถ้าปล่อยไปที่ภูเขาแม้เช่นสิเนรุ ภูเขาพึงกระจายออกเป็นชิ้นใหญ่ชิ้นน้อย. อาฬวกยักษ์นั้นปล่อยทุสสาวุธมีอานุภาพมากอย่างนี้ทำให้เป็นผ้าคลุมจับไว้แล้ว.

โดยมากเทวดาในหมื่นโลกธาตุ รีบประชุมกันว่า วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรมานอาฬวกยักษ์ พวกเราจักฟังธรรมในที่นั้น. เทวดาแม้ประสงค์จะชมยุทธวิธี ประชุมกันแล้ว อากาศแม้ทั้งสิ้น ได้เต็มแล้วด้วยเทวดาอย่างนี้.

ครั้งนั้น อาฬวกยักษ์เที่ยวไปแล้ว จึงปล่อยวัตถาวุธไปเบื้องบนใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้า. วัตถาวุธนั้น ส่งเสียงน่ากลัวมีควันลุกโพลงในอากาศ เหมือนฟ้าแลบ ถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ตกลงใกล้พระบาทกลายเป็นท่อนผ้าเช็ดเท้า เพื่อทำลายมานะของยักษ์. อาฬวกยักษ์เห็นดังนั้น เป็นผู้หมดอำนาจ หมดความจองหอง ลดมานะอันแข็งกระด้าง เปรียบเหมือนโคเขาขาด เหมือนงูถูกถอนเขี้ยว จึงคิดว่า ทุสสาวุธของเราไม่ครอบงำสมณะ เหตุอะไรหนอ เหตุนี้ สมณะประกอบด้วยเมตตาวิหารธรรม เอาเถิด เราแค้นสมณะนั้น จะพรากเสียจากเมตตา.

ข้อนั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยสัมพันธ์ดังนี้ว่า

ครั้งนั้นแล อาฬวกยักษ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ฯลฯ ท่านจงออกไปเถิด สมณะ

ในข้อนั้น มีอธิบายดังนี้ว่า

เพราะท่านไม่ได้รับอนุญาตเรา เข้าไปยังที่อยู่ของเราแล้ว ยังนั่งในท่ามกลางเรือนสนมเหมือนเจ้าของเรือน ข้อนี้คือการบริโภคสิ่งที่เขาไม่ได้ให้และการคลุกคลีกับหญิง ไม่ควรแก่สมณะ ฉะนั้น ถ้าท่านตั้งอยู่ในสมณธรรม ขอท่านจงออกไปเถิดสมณะ. ส่วนอาจารย์บางคนกล่าวว่า อนึ่ง อาฬวกยักษ์นี้แลกล่าวคำหยาบอื่นเหล่านั้นแล้ว จึงได้กล่าวคำนี้อย่างนี้.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ว่า เพราะอาฬวกยักษ์เป็นผู้กระด้าง ใครไม่อาจแนะนำด้วยความกระด้างตอบได้ เพราะว่า เขาเมื่อใครทำความกระด้างตอบ ก็กลับเป็นผู้กระด้างขึ้นกว่า เหมือนคนราดน้ำดีที่จมูกของสุนัขดุร้าย สุนัขนั้นพึงดุร้ายขึ้นโดยประมาณยิ่งฉะนั้น. ส่วนอาฬวกยักษ์อาจแนะนำได้ด้วยความอ่อนโยนดังนี้ ทรงรับคำเป็นที่รักของอาฬวกยักษ์นั้น ด้วยพระดำรัสเป็นที่รักว่า ดีละ ผู้มีอายุ แล้วจึงเสด็จออกไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จออกไป ด้วยพระดำรัสว่า ดีละ ผู้มีอายุ.

แต่นั้น อาฬวกยักษ์เป็นผู้มีจิตอ่อนด้วยคิดว่า สมณะนี้หนอว่าง่าย พูดคำเดียวก็ออกไป. เราพึงครอบงำสมณะผู้อยู่สบาย ให้ออกไปชื่ออย่างนี้โดยไม่ใช่เหตุด้วยการรบ ตลอดคืนดังนี้ จึงคิดอีกว่า เราไม่อาจรู้ได้แม้บัดนี้ สมณะออกไปเพราะเป็นผู้ว่าง่ายหรือ หรือว่าโกรธออกไป เอาเถิด เราจักทดลองดู.

ลำดับนั้น จึงกล่าวว่า ท่านจงเข้าไปหาเถิด สมณะ.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสคำเป็นที่รักแก่อาฬกยักษ์ ผู้มีจิตอ่อนด้วยเข้าใจว่าเป็นผู้ว่าง่ายอีก เพื่อทำการกำหนดจิต จึงตรัสว่า ดีละ ผู้มีอายุ ก็เสด็จเข้าไป.

อาฬวกยักษ์ทดลองความเป็นผู้ว่าง่ายนั้นแลบ่อยๆ จึงกล่าวครั้งที่สอง ครั้งที่สามว่า ท่านจงออกมา ท่านจงเข้าไปดังนี้.

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทำตามนั้น.

ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่พึงทำตามปกติ จิตของยักษ์กระด้างจะกลับกระด้างขึ้นกว่า ไม่พึงเป็นภาชนะแห่งธรรมกถา. เพราะฉะนั้น บุตรน้อยย่อมปรารถนาสิ่งใด มารดาให้หรือกระทำสิ่งนั้นแล้ว จึงปลอบบุตรน้อยผู้ร้องไห้อยู่ ให้ยินยอมได้ชื่อฉันใด ยักษ์นั้นกล่าวสิ่งใด พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทำสิ่งนั้น เพื่อปลอบให้ยักษ์ผู้ร้องไห้อยู่ด้วยการร้องไห้คือกิเลส ยินยอมฉันนั้น.

อนึ่ง แม่นมให้สิ่งของอย่างใดอย่างหนึ่งกอดจูบทารก ผู้ไม่ดื่มน้ำนมแล้วให้ดื่มฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้น โอบรัดไว้ด้วยสรรหาถ้อยคำที่กล่าวแล้วแก่ยักษ์นั้น เพื่อให้ยักษ์ได้ดื่มน้ำนมคือโลกุตรธรรม จึงได้ทรงกระทำแล้ว. อนึ่ง บุรุษประสงค์จะบรรจุของอร่อย ๔ อย่างให้เต็มในน้ำเต้า ย่อมชำระภายในน้ำเต้านั้นให้สะอาดฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะบรรจุของอร่อย ๔ อย่าง คือโลกุตรธรรมให้เต็มในจิตของยักษ์ฉันนั้น ได้ทรงกระทำการออกและการเข้าจนถึงสามครั้ง ก็เพื่อให้มละคือความโกรธภายในของยักษ์นั้นหมดจด.

ครั้งนั้น อาฬวกยักษ์ให้เกิดจิตลามกขึ้นว่า สมณะนี้ว่าง่าย เราสั่งว่าท่านจงออก ก็ออก. สั่งว่าท่านจงเข้าก็เข้า ถ้ากระไร เราให้สมณะนี้ลำบากตลอดคืนยังรุ่งอย่างนี้แล้ว พึงจับที่เท้าเหวี่ยงไปที่ฝั่งแม่น้ำคงคาดังนี้ จึงกล่าวครั้งที่ ๔ ว่า ท่านจงออก สมณะ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบข้อนั้นแล้ว จึงตรัสว่า น ขฺวาหนฺตํ. เมื่อยักษ์นั้นกล่าวอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า ยักษ์แสวงหากรณียกิจที่ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น จักสำคัญปัญหาที่ควรถาม ข้อนั้นจักเป็นมุขธรรมกถา จึงตรัสว่า น ขฺวาหนฺตํ.

ศัพท์ว่า น ในบทนั้น ลงในอรรถว่า ปฏิเสธ.

ศัพท์ว่า โข ลงในอรรถว่า อวธารณะ.

บทว่า อหํ คือ แสดงตน.

บทว่า ตํ คือ คำที่เป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นแล พึงเห็นความในข้อนี้ อย่างนี้ว่า เพราะท่านคิดอย่างนี้ ฉะนั้น ผู้มีอายุ เราจักไม่ออกเด็ดขาด สิ่งใดท่านควรทำ ท่านจงทำสิ่งนั้นเถิด.

แต่นั้น เพราะอาฬวกยักษ์ได้ถามปัญหาพวกดาบสและปริพาชกผู้มีฤทธิ์มาสู่วิมานของตน ในเวลาไปโดยทางอากาศ แม้ในกาลก่อนด้วยการคิดอย่างนี้ว่า วิมานทอง หรือวิมานเงิน หรือวิมานแก้วมณีอย่างใดอย่างหนึ่งมีอยู่ อย่างไรหนอ เอาเถิด พวกเราจะดูวิมานนั้นดังนี้ เมื่อตอบไม่ได้ จึงเบียดเบียนด้วยทำจิตให้ฟุ้งซ่านเป็นต้น ฉะนั้น จึงสำคัญอยู่ว่า เราจักเบียดเบียนแม้พระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ปญฺหํ ตํ ดังนี้.

ถามว่า ก็ปัญหา ยักษ์นั้นเรียนมาแต่ไหน.

ตอบว่า ได้ยินว่า มารดาบิดาของเขาเข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ เรียนได้ปัญหา ๘ ข้อพร้อมด้วยคำเฉลย. ท่านเหล่านั้นให้อาฬวกยักษ์เรียนไว้แล้วในเวลาหนุ่ม. เขาลืมคำเฉลยหมดโดยกาลล่วงไป. ต่อแต่นั้นคิดว่า แม้ปัญหาเหล่านี้จงอย่าพินาศเสียดังนี้ จึงให้เขียนลงบนแผ่นทองด้วยชาด เสร็จแล้วก็เก็บไว้ในวิมาน.

ปัญหาเหล่านั้นล้วนเป็นปัญหาของพระพุทธเจ้า เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้น.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฟังปัญหานั้น เพราะอันตรายแห่งลาภที่สละเพื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ดี อันตรายชีวิตก็ดี การกำจัดพระสัพพัญญุตญาณและรัศมีวาหนึ่งก็ดี ใครๆ ไม่อาจทำได้ ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงพุทธานุภาพอันไม่ทั่วไปนั้นในโลก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เราไม่เห็นใครเลยในโลกพร้อมทั้งเทวโลก.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความคิดเบียดเบียนของอาฬวกยักษ์นั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อให้เขาเกิดความอุตสาหะในการถามปัญหา จึงตรัสว่าเอาเถิด ท่านผู้มีอายุ เชิญถามปัญหาตามที่ท่านจำนงเถิด.

เนื้อความแห่งปัญหานั้นว่า

ถ้าท่านจำนง เชิญท่านถามเถิด ในการตอบปัญหาไม่เป็นเรื่องหนักสำหรับเรา.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปวารณาพระสัพพัญญูปวารณาไม่ทั่วไปกับพระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวกและมหาสาวกว่า เชิญถามตามที่ท่านจำนงเถิด เราจักตอบปัญหานั้นทั้งหมดแก่ท่าน เมื่อพระสัพพัญญูปวารณาอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปวารณาแล้วอย่างนี้.

ลำดับนั้น อาฬวกยักษ์กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถา.

บทว่า กึสูธ วิตฺตํ ความว่า อะไร เป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจในโลกนี้.

บทว่า วิตฺตํ แปลว่า ทรัพย์. ก็ทรัพย์นั้น ย่อมกระทำความปลื้มใจกล่าวคือปีติ เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ทรัพย์เครื่องปลื้มใจ.

บทว่า สุจิณฺณํ แปลว่า ทำไว้ดีแล้ว.

บทว่า สุขํ ได้แก่ ความยินดีทางกายและทางจิต.

บทว่า อาวหาติ ได้แก่ ย่อมนำมา คือย่อมมา คือย่อมให้ ได้แก่เอิบอิ่ม.

บทว่า หเว เป็นนิบาตลงในอรรถว่า มั่นคง.

บทว่า สาทุตรํ ได้แก่ ดียิ่ง.

พระบาลีว่า สาธุตรํ ดังนี้ก็มี.

บทว่า รสานํ ได้แก่ ธรรม.

ด้วยประการไร คืออย่างไร. ชีวิตของผู้เป็นอยู่อย่างไร ชื่อว่า กถํชีวึชีวิตํ. ก็เรียกสานุนาสิก เพื่อสะดวกแก่การประพันธ์คาถา.

อีกอย่างหนึ่ง พระบาลีว่า กถํชีวีชีวิตํ ความว่า ความเป็นอยู่อย่างไรแห่งความเป็นอยู่ของบุคคลนั้น.

อาฬวกยักษ์จึงทูลถามปัญหา ๔ ข้อเหล่านี้ ด้วยคาถานี้อย่างนี้ว่า

อะไรเป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจอันประเสริฐของคนในโลกนี้

อะไรที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำความสุขมาให้

อะไรเป็นรสอันเลิศกว่ารสทั้งหลาย

นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวชีวิตของผู้เป็นอยู่อย่างไรว่า ประเสริฐสุด.

ลำดับนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงวิสัชนา ตามนัยที่พระกัสสปทศพลทรงวิสัชนาแก่เขา จึงตรัสคาถานี้ว่า สทฺธีธ วิตฺตํ เป็นต้น.

พึงทราบคำว่า ทรัพย์เครื่องปลื้มใจในคาถานั้น ทรัพย์เครื่องปลื้มใจมีเงินทองเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งความสุขในการใช้สอย ย่อมป้องกันความทุกข์ที่เกิดจากความหิวกระหายเป็นต้น ย่อมระงับความยากจน ย่อมเป็นเหตุให้ได้แก้วมีมุกดาเป็นต้น และย่อมนำมาซึ่งความสืบต่อแห่งโลกฉันใด แม้ศรัทธาทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตระ ย่อมนำมาซึ่งวิบากสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตรตามที่เกิดขึ้น ย่อมป้องกันทุกข์มีชาติและชราเป็นต้นของผู้ปฏิบัติตามหน้าที่ศรัทธา ย่อมระงับความยากจนแห่งคุณ และเป็นเหตุให้ได้แก้วมีสติสัมโพชฌงค์เป็นต้นฉันนั้น.

ศรัทธา ท่านกล่าวว่าเป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจ เพราะจัดว่าย่อมนำมาซึ่งความสืบต่อแห่งโลก ตามพระพุทธพจน์ว่า

ผู้มีศรัทธาถึงพร้อมด้วยศีล เอิบอิ่มด้วยยศ

และโภคะไปสู่ถิ่นใดๆ เขาบูชาในถิ่นนั้นๆ.

ก็เพราะทรัพย์เครื่องปลื้มใจคือศรัทธานี้ เป็นเครื่องติดตามไป ไม่ทั่วไปแก่คนอื่น เป็นเหตุแห่งสมบัติทั้งปวง เป็นเค้ามูลแห่งทรัพย์เครื่องปลื้มใจ มีเงินและทองเป็นต้นที่เป็นโลกิยะ.

จริงอยู่ ผู้มีศรัทธา ทำบุญมีทานเป็นต้น ย่อมได้ทรัพย์เครื่องปลื้มใจ. ส่วนผู้ไม่มีศรัทธา ก็มีจิตใจเพียงเพื่อสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์เท่านั้น เพราะฉะนั้น ทรัพย์เครื่องปลื้มใจคือศรัทธา ท่านจึงกล่าวว่าประเสริฐ.

บทว่า ปุริสสฺส คือ แสดงข้อกำหนดอย่างอุกฤษฏ์. เพราะฉะนั้น ทรัพย์เครื่องปลื้มใจคือศรัทธา แม้ของหญิงเป็นต้น ก็พึงทราบว่าประเสริฐ ไม่ใช่ของบุรุษฝ่ายเดียวเท่านั้น.

บทว่า ธมฺโม คือ กุศลธรรม ๑๐ หรือธรรมมีทานและศีลเป็นต้น.

บทว่า สุจิณฺโณ ได้แก่ กระทำดีแล้ว คือประพฤติดีแล้ว.

บทว่า สุขมาวหาติ ความว่า นำมาซึ่งความสุขของมนุษย์เช่นความสุขของโสณเศรษฐีบุตร และพระรัฐบาลเป็นต้น ซึ่งความสุขทิพย์ เช่นความสุขของท้าวสักกะเป็นต้น และนิพพานสุข เช่นความสุขของพระมหาปทุมเป็นต้นในปริโยสาน.

สัจจะศัพท์นี้ ในบทว่า สจฺจํ ย่อมปรากฏในหลายอรรถ กล่าวคือปรากฏในวาจาสัจจะ ในบทเป็นต้นว่า พึงกล่าวคำสัจ ไม่พึงโกรธดังนี้.

ปรากฏในวิรัติสัจจะ ในบทเป็นต้นว่า สมณพราหมณ์ตั้งอยู่ในความสัจดังนี้.

ปรากฏในทิฏฐิสัจจะ ในบทเป็นต้นว่า เพราะเหตุไร คนทั้งหลายจึงกล่าวสัจจะต่างๆ กัน ผู้ตั้งอยู่ในความดี ย่อมขัดแย้งกันดังนี้.

ปรากฏในพราหมณสัจจะ ในบทว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พราหมณสัจจะมี ๔ อย่างนี้.

ปรากฏในปรมัตถสัจจะ ในบทเป็นต้นว่า ก็สัจจะมีอย่างเดียว ไม่มีที่ ๒ ดังนี้.

ปรากฏในอริยสัจจะ ในบทเป็นต้นว่า สัจจะ ๔ มีกุศลเท่าไร.

____________________________

ขุ. ธ. เล่ม ๒๕/ข้อ ๒๗

ขุ. ชา. เล่ม ๒๘/ข้อ ๓๕๘

ขุ. สุ. เล่ม ๒๕/ข้อ ๔๑๙

องฺ. จตุกฺก. เล่ม ๒๑/ข้อ ๑๘๕

ขุ. สุ. เล่ม ๒๕/ข้อ ๔๑๙

ขุ. ปฏิ. เล่ม ๓๑/ข้อ ๕๕๑

แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาวาจาสัจจะ ทำปรมัตถสัจจะให้เป็นนิพพาน และทำวิรัติสัจจะให้เป็นภายใน. สมณพราหมณ์ย่อมยังน้ำเป็นต้น ให้เป็นไปในอำนาจด้วยอานุภาพแห่งสัจจะใด ย่อมข้ามฝั่งแห่งชาติชราและมรณะได้.

เหมือนสัจจะ (นั้น) ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

เขากั้นน้ำด้วยคำสัจ บัณฑิตย่อมกำจัดแม้พิษได้ด้วยสัจจะ

ฝนฟ้าคะนองตกลงด้วยสัจจะ สมณพราหมณ์ ผู้ตั้งอยู่ใน

สัจจะย่อมปรารถนาความสงบ รสอย่างใดอย่างหนึ่งเหล่า

นี้มีอยู่ในแผ่นดิน สัจจะดีกว่ารสเหล่านั้น สมณพราหมณ์

ผู้ตั้งอยู่ในสัจจะ ย่อมข้ามฝั่งแห่งชาติชราและมรณะได้.

____________________________

ขุ. ชา. เล่ม ๒๘/ข้อ ๓๕๘

บทว่า สาธุตรํ ความว่า ดีกว่า ไพเราะกว่า ประณีตกว่า.

บทว่า รสานํ ความว่า รสเหล่านี้ใดมีลักษณะซึมซาบ โดยนัยเป็นต้นว่า รสที่เกิดจากราก รสที่เกิดจากต้น.

ธรรมมีการอยู่ด้วยกำจัดกิเลส เว้นโทษ และพยัญชนะที่เหลือเป็นต้นเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ท่านเรียกว่า ธรรมรส โดยนัยเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตรสผลไม้ทั้งปวง.

พระโคดมผู้เจริญ มีรูปไม่เป็นรส

ดูก่อนพราหมณ์ รสแห่งรูป รสแห่งเสียงเหล่าใดแล

ไม่เป็นอาบัติในเพราะรสแห่งรส.

ธรรมวินัยนี้ มีรสอย่างเดียวกัน มีวิมุตติเป็นรส. พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้มีส่วนแห่งอรรถรส แห่งธรรมรส แห่งรสเหล่านั้น. คำสัจนั่นแลดีกว่า คือความสัจเท่านั้น ดีกว่า. หรือว่า บทว่า สาธุตรํ แปลว่า ประเสริฐกว่า ยิ่งกว่า.

จริงอยู่ รสแห่งรากเป็นต้น ย่อมยังร่างกายให้เติบโต ชื่อว่านำมาซึ่งความสุขอันประกอบด้วยสังกิเลส. รสแห่งสัจจะคือรสแห่งวิรัติสัจจะและวาจาสัจจะ ย่อมเพิ่มพูนจิตด้วยสมถะและวิปัสสนาเป็นต้น ชื่อว่านำมาซึ่งความสุขอันไม่ประกอบด้วยสังกิเลส. วิมุตติรส ชื่อว่าดี เพราะมีรสคือปรมัตถสัจจะอบรมแล้ว. อรรถรสและธรรมรสก็เหมือนกัน เพราะอาศัยอรรถและธรรมที่เป็นอุบายบรรลุวิมุตติรสนั้น ย่อมเป็นไป.

ก็ในบทว่า ปญฺญาชีวึ นี้ พึงทราบความอย่างนี้ว่า

ในบรรดาผู้มีจักษุบอดข้างเดียวและมีจักษุสองข้าง บุคคลผู้มีจักษุสองข้างนี้นั้นที่เป็นคฤหัสถ์ บำเพ็ญข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์ มีการขยันทำการงานถึงสรณะแจกทานสมาทานศีลและรักษาอุโบสถเป็นต้น หรือเป็นบรรพชิตบำเพ็ญข้อปฏิบัติของบรรพชิต กล่าวคือศีลที่ไม่ให้เดือดร้อน ต่างด้วยจิตตวิสุทธิที่ยิ่งกว่านั้นเป็นต้น ด้วยปัญญาเป็นอยู่ ท่านกล่าวชีวิตของผู้เป็นอยู่ด้วยปัญญานั้น คือ ท่านกล่าวชีวิตที่เป็นอยู่ด้วยปัญญานั้นว่าประเสริฐที่สุด.

ยักษ์ได้ฟังปัญหาทั้ง ๔ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาอย่างนี้แล้ว ก็พอใจ เมื่อจะถามปัญหาที่ยังเหลืออีก ๔ ข้อ จึงกล่าวคาถาว่า กถํสุ ตรติ โอฆํ ดังนี้ (คนจะข้ามโอฆะได้อย่างไร) เป็นต้น.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงวิสัชนาโดยนัยก่อนจึงตรัสคาถาว่า สทฺธาย ตรติ เป็นต้น (คนจะข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา).

ในข้อนั้นผู้ใดข้ามโอฆะ ๔ อย่างได้ ผู้นั้นย่อมข้ามห้วงสงสารก็ได้ ล่วงพ้นวัฏฏทุกข์ก็ได้ ย่อมหมดจดจากมลทินคือกิเลสก็ได้ ก็จริง แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้ไม่มีศรัทธา เมื่อไม่เชื่อก็แล่นไปสู่ที่ข้ามโอฆะไม่ได้. ผู้ประมาทแล้วด้วยการปล่อยใจไปในกามคุณ ๕ ก็ข้ามห้วงสงสารไม่ได้ เพราะติดอยู่ในกามคุณนั้น. ผู้เกียจคร้านคลุกเคล้าด้วยอกุศลธรรม ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ผู้ไม่มีปัญญา ไม่รู้ทางบริสุทธิ์ ย่อมไม่บริสุทธิ์ เพราะฉะนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงแสดงข้อความที่เป็นปฏิปักษ์นั้น จึงตรัสคาถานี้.

ก็เมื่อตรัสคาถานี้อย่างนี้แล้ว เพราะสัทธินทรีย์เป็นปทัฏฐานแห่งโสดาปัตติยังคะ ฉะนั้น จึงทรงประกาศโสดาปัตติมรรคอันเป็นเครื่องข้ามโอฆะคือทิฏฐิ และโสดาบัน ด้วยบทนี้ว่า สทฺธาย ตรติ โอฆํ (คนข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา). ก็เพราะพระโสดาบันประกอบด้วยความไม่ประมาท กล่าวคือการกระทำที่ติดต่อกันด้วยการเจริญกุศลธรรม บำเพ็ญมรรคที่ ๒ เว้นมรรคที่จะมาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียว ย่อมข้ามห้วงสงสารอันเป็นที่ตั้งแห่งภโวฆะที่เหลือยังข้ามไม่ได้ด้วยโสดาปัตติมรรค ฉะนั้น จึงทรงประกาศสกทาคามิมรรคอันเป็นเครื่องข้ามภโวฆะและพระสกทาคามี ด้วยบทนี้ว่า อปฺปมาเทน อณฺณวํ (บุคคลย่อมข้ามอรรณพได้ด้วยความไม่ประมาท ดังนี้. และเพราะพระสกทาคามีบำเพ็ญมรรคที่ ๓ ด้วยความเพียร ย่อมล่วงกามทุกข์อันเป็นที่ตั้งแห่งกาโมฆะและกำหนดว่าเป็นกาโมฆะที่ไม่ล่วงแล้วด้วยสกทาคามิมรรค ฉะนั้น จึงทรงประกาศอนาคามิมรรคอันเป็นเครื่องข้ามกาโมฆะและพระอนาคามีด้วยบทนี้ว่า วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติ (บุคคลย่อมล่วงความทุกข์ได้ด้วยความเพียรดังนี้). แต่เพราะพระอนาคามีบำเพ็ญปัญญาแห่งมรรคที่ ๔ อันบริสุทธิ์โดยส่วนเดียว ด้วยปัญญาอันบริสุทธิ์ ปราศจากเปือกตมคือกาม ละมลทินอย่างยิ่ง กล่าวคืออวิชชาที่ยังละไม่ได้ด้วยอนาคามิมรรค ฉะนั้น จึงทรงประกาศอรหัตมรรคและความเป็นพระอรหันต์อันเป็นเครื่องข้ามอวิชชา ด้วยบทนี้ว่า ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ (บุคคลย่อมบริสุทธิ์ด้วยปัญญา) ดังนี้.

ก็แลในที่สุดแห่งคาถาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยธรรมมีพระอรหัตเป็นยอดนี้ ยักษ์ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล.

บัดนี้ ยักษ์ถือเอาบทว่า ปัญญา ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในบทนี้ว่า ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ นั้น เมื่อจะถามปัญหาที่เจือด้วยโลกุตระด้วยปฏิภาณของตน จึงทูลถามคาถา ๖ บทนี้ว่า กถํสุ ลภเต ปญฺญํ (บุคคลย่อมได้ปัญญาอย่างไรเล่า) เป็นต้น.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กถํสุ เป็นคำถามที่ไม่ยุติในที่ทั้งปวง.

จริงอยู่ ยักษ์นี้รู้อรรถมีปัญญาเป็นต้นแล้ว จึงถามยุติแห่งอรรถนั้นว่า บุคคลย่อมได้ปัญญาอย่างไร คือด้วยยุติอะไร ด้วยเหตุไร.

ในทรัพย์เป็นต้น ก็มีนัยนี้แล.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงการได้ปัญญาด้วยเหตุ ๔ อย่างแก่ยักษ์นั้น จึงตรัสคำว่า สทฺทหาโน เป็นต้น.

พึงทราบเนื้อความแห่งธรรมนั้น (ดังต่อไปนี้)

พระอรหันต์ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกของพระพุทธเจ้าถึงนิพพานด้วยธรรมอันต่างด้วยกายสุจริตเป็นต้นในเบื้องต้น และต่างด้วยโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการในเบื้องปลายอันใด บุคคลเชื่อธรรมของพระอรหันต์นั้น จึงได้ปัญญาทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตระเพื่อบรรลุพระนิพพาน.

ก็แลการได้นั้น ย่อมไม่ได้ด้วยธรรมเพียงศรัทธาเท่านั้น. ก็เพราะบุคคลเกิดศรัทธาแล้วก็เข้าไปหา เมื่อเข้าไปหาก็เข้าไปนั่งใกล้ เมื่อเข้าไปนั่งใกล้ย่อมเงี่ยหู เงี่ยหูแล้ว ย่อมฟังธรรม ฉะนั้น จำเดิมแต่เข้าไปหา จนถึงการฟังธรรม ฟังด้วยดีย่อมได้ (ปัญญา).

ท่านกล่าวไว้อย่างไร.

ท่านกล่าวไว้ว่า แม้เขาเชื่อธรรมนั้นแล้ว เข้าไปหาอาจารย์อุปัชฌาย์ตามกาลเวลา เข้าไปนั่งใกล้ไหว้ด้วยการกระทำวัตรปฏิบัติ เมื่อใดมีจิตใจยินดีในการเข้าไปนั่งใกล้ย่อมเป็นผู้ใคร่จะกล่าวอะไรๆ เมื่อนั้น เขาเงี่ยหูฟังเพราะความเป็นผู้ใคร่ฟังย่อมได้ (ปัญญา).

ก็แล แม้เมื่อเขาตั้งใจฟังอย่างนี้ ไม่ประมาทโดยไม่อยู่ปราศจากสติ เป็นผู้พิจารณาด้วยความเป็นผู้รู้คำสุภาษิตและทุพภาษิตก็ย่อมได้ (ปัญญา) เหมือนกัน. ไม่ใช่คนนอกนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า เป็นผู้ไม่ประมาท เป็นผู้พิจารณาดังนี้. เพราะเขาปฏิบัติตามข้อปฏิบัติอันเป็นไปเพื่อได้ปัญญาด้วยศรัทธา ฟังอุบายเป็นเครื่องเข้าถึงปัญญาด้วยการตั้งใจฟัง คือด้วยความเคารพ ไม่หลงลืมข้อที่รับไว้แล้วด้วยความไม่ประมาท ถือเอาไม่ยิ่งไม่หย่อนและความไม่ผิดทำให้พิสดารด้วยความเป็นผู้พิจารณา หรือเป็นผู้เงี่ยหูลงด้วยความตั้งใจฟังแล้ว ฟังธรรมอันเป็นเหตุได้ปัญญา ครั้นฟังด้วยความไม่ประมาทแล้วทรงจำธรรม ใคร่ครวญเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้แล้วด้วยความพิจารณา ทำปรมัตถสัจจะให้แจ้งโดยลำดับ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าถูกถามว่า กถํสุ ลภเต ปญฺญํ (บุคคลจะได้ปัญญาอย่างไรเล่า).

เมื่อจะทรงแสดงเหตุ ๔ อย่างนี้แก่อาฬวกยักษ์นั้น จึงตรัสคาถานี้ว่า สทฺทหาโน ฯลฯ วิจกฺขโณ ดังนี้.

บัดนี้ เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหา ๓ ข้ออื่นจากนั้น จึงตรัสคาถานี้ว่า ปฏิรูปการี เป็นต้น. ในคาถานั้น บุคคลใดไม่ทำเทศะและกาละเป็นต้นให้เสียหาย ทำการงานให้เหมาะสม คือให้เป็นอุบายที่จะได้ทรัพย์อันเป็นโลกิยะหรือโลกุตระ เหตุนั้น บุคคลนั้นจึงชื่อว่า ปฏิรูปการี (ผู้ทำการงานให้เหมาะเจาะ).

บทว่า ธุรวา คือ ไม่ทอดธุระด้วยอำนาจความเพียรทางใจ.

บทว่า อุฏฺฐาตา ความว่า ประกอบด้วยความขยันด้วยอำนาจความเพียรทางกาย มีความบากบั่นไม่ย่อหย่อนโดยนัยเป็นต้นว่า ก็ผู้ใดไม่สำคัญความเย็นและความร้อนให้ยิ่งไปกว่าหญ้า.

บทว่า วินฺทเต ธนํ ความว่า บุคคลย่อมได้โลกิยทรัพย์เหมือนลูกน้องของจุลลกเศรษฐีได้ทรัพย์ ๔ แสนโดยไม่ช้าด้วยหนูตัวเดียว และได้โลกุตรทรัพย์ เหมือนพระมหาติสสเถระผู้เฒ่า.

เขาคิดว่า เราจักอยู่ด้วยอิริยาบถ ๓ อย่างเท่านั้น ดังนี้แล้วทำวัตรปฏิบัติ ในเวลาง่วงนอนก็เอาใบไม้ชุบน้ำวางไว้บนศีรษะ ลงน้ำประมาณคอป้องกันความง่วงนอน บรรลุพระอรหัตโดยพรรษา ๑๐.

บทว่า สจฺเจน ความว่า บุคคลย่อมได้รับชื่อเสียงอย่างนี้ว่า เป็นผู้กล่าวคำสัตย์ กล่าวคำจริงด้วยวจีสัจจะบ้าง ว่าพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอริยสาวกด้วยปรมัตถสัจจะบ้าง.

บทว่า ททํ ความว่า ผู้ให้สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เขาต้องการปรารถนา ย่อมผูก ย่อมเพิ่มพูน ย่อมกระทำไมตรีได้. หรือว่าผู้ให้ของไม่ดี ก็ย่อมได้ของไม่ดี. หรือว่าสังคหวัตถุ ๔ พึงทราบว่า ท่านก็จัดเอาทานเป็นหัวหน้า. ท่านกล่าวไว้ว่า บุคคลย่อมทำไมตรีด้วยสังคหวัตถุ ๔ นั้น.

ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหา ๔ ข้อโดยนัยที่เจือโลกิยะและโลกุตระปะปนกันทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จะทรงวิสัชนาปัญหาที่ ๕ นี้ว่า กถํ เปจฺจ น โสจติ (บุคคลตายไปแล้วจะไม่เศร้าโศกอย่างไร) ด้วยอำนาจคฤหัสถ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺเสเต ดังนี้.

พึงทราบเนื้อความแห่งข้อนั้น (ดังนี้)

คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามมีศรัทธา เพราะประกอบด้วยศรัทธาที่ก่อให้เกิดกัลยาณธรรมทั้งปวง ที่ตรัสไว้ในบทนี้ว่า สทฺทหาโน อรหตํ (เชื่อธรรมของอรหันต์) เป็นผู้แสวงหาการครองเรือน หรือกามคุณทั้ง ๕ ในคำนี้ว่า สทฺธสฺส ฆรเมสิโน (ผู้ครองเรือน) มีธรรม ๔ อย่างนี้ คือสัจจะอย่างที่ตรัสไว้แล้วในบทนี้ว่า สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปติ (บุคคลย่อมได้รับชื่อเสียงด้วยคำสัตย์) ธรรมดังที่ตรัสไว้แล้วด้วยชื่อแห่งปัญญา ที่ได้ด้วยการตั้งใจฟังในบทนี้ว่า สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ (ผู้ตั้งใจฟังย่อมได้ซึ่งปัญญา) ธิติที่ตรัสไว้แล้วด้วยชื่อว่าธุระและด้วยชื่อว่าขยัน ในบทนี้ว่า ธุรวา อุฏฺฐาตา (มีธุระ ขยัน) และจาคะอย่างที่ตรัสไว้แล้วในบทนี้ว่า ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ (ผู้ให้ย่อมผูกไมตรีไว้ได้).

บทว่า ส เว เปจฺจ น โสจติ ความว่า เขาละไปสู่โลกนี้และโลกอื่น ย่อมไม่เศร้าโศก.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหาที่ ๕ อย่างนี้แล้วจะเตือนยักษ์นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิงฺฆ อญฺเญปิ (เชิญถาม) ธรรมแม้อย่างอื่น.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถแห่งคำเตือน.

บทว่า อญฺเญปิ ความว่า จงถามธรรมแม้อย่างอื่นกะสมณพราหมณ์เป็นอันมาก. หรือว่าจงถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากที่ปฏิญญาตนว่าเป็นสัพพัญญู มีปูรณกัสสปเป็นต้นแม้เหล่าอื่น. หรือว่าหากจะมีเหตุที่ได้รับชื่อเสียงยิ่งไปกว่าสัจจะอย่างที่เรากล่าวไว้แล้วในบทนี้ว่า สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปติ (บุคคลย่อมได้รับชื่อเสียงด้วยคำสัตย์). หรือว่ายังมีเหตุได้โลกิยปัญญาและโลกุตรปัญญายิ่งกว่าทมะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ด้วยอ้างถึงปัญญาว่า สุสฺสูสา

ในบทว่า สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ (ผู้ตั้งใจฟังย่อมได้ปัญญา). หรือว่าเหตุเป็นเครื่องผูกไมตรียิ่งกว่าจาคะ อย่างที่ตรัสไว้แล้วในบทนี้ว่า ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ (ผู้ให้ย่อมผูกไมตรีไว้ได้). หรือว่าเหตุที่เป็นเครื่องได้โลกิยะทรัพย์และโลกุตรทรัพย์ยิ่งกว่าขันติ กล่าวคือความเพียรที่ถึงความพากเพียร โดยอรรถว่านำของหนักหน่วงไป ตามที่ทรงอาศัยอำนาจแห่งเหตุนั้นๆ ตรัสไว้ด้วยชื่อว่า ธุระและด้วยความขยัน ในบทนี้ว่า ธุรวา อุฏฺฐาตา. หรือว่าเหตุที่ไม่เศร้าโศก เพราะละจากโลกนี้ไปสู่โลกอื่นยิ่งกว่าธรรม ๔ อย่างนี้ ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค นี้เป็นพรรณนาความพร้อมกับการเชื่อมความโดยย่อในบทนี้ว่า อิธ วิชฺชติ ดังนี้ (มีอยู่ในโลกนี้) แต่พึงแยกบทหนึ่งๆ โดยนัยที่ยกอรรถ ยกบทและพรรณนาบทแล้วทราบการพรรณนาอรรถโดยพิสดาร.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ยักษ์จะพึงถามสมณพราหมณ์อื่นด้วยความสงสัยใด เพราะเป็นผู้ละความสงสัยนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า บัดนี้ ข้าพระองค์จะพึงถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากอย่างไรเล่า ดังนี้ เมื่อจะให้คนที่ยังไม่รู้เหตุที่ไม่ถามให้รู้ จึงกล่าวว่า โยหํ อชฺช ปชานามิ โย อตฺโถ สมฺปรายิโก ดังนี้ (วันนี้เราได้รู้อยู่ว่า ประโยชน์ใดมีอยู่ในสัมปรายภพ).

ในบทเหล่านั้น บทว่า อชฺช อธิบายว่า กำหนดเวลามีในวันนี้เป็นต้น.

บทว่า ปชานามิ คือ รู้โดยประการตามที่ตรัสแล้ว.

บทว่า โย อตฺโถ ความว่า ทรงแสดงข้อปฏิบัติในปัจจุบันที่ตรัสไว้แล้วโดยนัยว่า สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ (ผู้ตั้งใจฟังย่อมได้ปัญญา) ด้วยคำมีประมาณเท่านี้. ทรงแสดงข้อปฏิบัติในโลกหน้า ซึ่งกระทำการละไปแล้ว ไม่มีความเศร้าโศก ซึ่งตรัสไว้แล้วว่า ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา (ผู้ใดมีธรรม ๔ อย่างนี้) ด้วยบทว่า สมฺปรายิโก ดังนี้.

ก็บทว่า อตฺโถ นี้เป็นชื่อของเหตุ.

จริงอยู่ ศัพท์ว่า อตฺถ นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถแห่งปาฐะ ในบททั้งหลายเป็นต้นอย่างนี้ว่า สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ (พร้อมด้วยอรรถ พร้อมด้วยพยัญชนะ).

เป็นไปในความต้องการในบทเป็นต้นว่า อตฺโถ เม คหปติ หิรญฺญสุวณฺเณน ดูก่อนคฤหบดี เราต้องการเงินและทอง.

เป็นไปในความเจริญในบทเป็นต้นว่า โหติ สีลวตํ อตฺโถ (ความเจริญย่อมมีแก่ผู้มีศีล).

เป็นไปในทรัพย์ ในบทเป็นต้นว่า พหุชโน ภชฺชเต อตฺถเหตุ (คนเป็นอันมากแตกกันเพราะทรัพย์).

เป็นไปในประโยชน์เกื้อกูล ในบทเป็นต้นว่า อุภินฺนมตฺถํ จรติ (ย่อมประพฤติประโยชน์แก่โลกทั้งสอง).

เป็นไปในเหตุในบทเป็นต้นว่า อตฺเถ ชาเต จ ปณฺฑิตํ (ก็เมื่อเหตุเกิดขึ้นย่อมต้องการบัณฑิต).

____________________________

วิ. มหาวิ. เล่ม ๑/ข้อ ๑ ที. มหา. เล่ม ๑๐/ข้อ ๑๖๙

ขุ. ชา. เล่ม ๒๗/ข้อ ๑๑ ขุ. ชา. เล่ม ๒๗/ข้อ ๒๐๙๐

สํ. ส. เล่ม ๑๕/ข้อ ๖๓๓ ขุ. ชา. เล่ม ๒๗/ข้อ ๙๒

ก็แลศัพท์ว่า อตฺถ ในที่นี้ เป็นไปในเหตุ. เพราะฉะนั้น เหตุแห่งการได้ปัญญาเป็นต้นที่เป็นไปในปัจจุบันอันใด และเหตุแห่งความละไปแล้วไม่มีความเศร้าโศกเป็นไปในสัมปรายภพอันใด เราย่อมรู้เหตุนั้นเองตามนัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วในวันนี้ บัดนี้ เรานั้นจะพึงถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากอย่างไรเล่า ดังนี้ พึงทราบเนื้อความโดยสังเขปในข้อนี้อย่างนี้.

ยักษ์จึงกล่าวอย่างนี้ว่า ปชานามิ โย อตฺโถ สมฺปรายิโก (เหตุใดที่มีในสัมปรายภพเรารู้) เมื่อจะแสดงความที่ญาณนั้นเป็นเค้ามูลของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงกล่าวว่า อตฺถาย วต เม พุทฺโธ (พระพุทธเจ้าเสด็จมาประทับ ณ เมืองอาฬวีเพื่อความประโยชน์แก่เรา).

ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล หรือเพื่อความเจริญ.

บทว่า ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ ความว่า ทานที่ให้ในพระพุทธเจ้าพระองค์ใดมีผลมาก เรารู้จักพระพุทธเจ้าผู้เป็นยอดทักขิไณยบุคคลพระองค์นั้น ด้วยจาคะที่ตรัสไว้ในบทว่า ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา (ผู้ใดมีธรรม ๔ อย่างนี้). แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ทรงหมายเอาพระสงฆ์จึงตรัสอย่างนี้.

ครั้นยักษ์แสดงการบรรลุประโยชน์แก่ตนด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้จะแสดงข้อปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เรานั้นจักท่องเที่ยวไป.

ในบทเหล่านั้น บทว่า คามา คามํ ความว่า จากเทวคามสู่เทวคาม จากเทวนครสู่เทวนคร.

บทว่า นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ ธมฺมทฺสฺส จ สุธมฺมตํ ความว่า ซึ่งความตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้าและซึ่งความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม โดยนัยเป็นต้นว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เองหนอ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว.

ด้วยอำนาจ จ ศัพท์ก็เป็นอันกล่าวว่า ข้าพเจ้าจักเที่ยวชมเชยแล้วๆ ซึ่งความปฏิบัติดีของพระสงฆ์ นมัสการประกาศธรรมด้วยบทเป็นต้นว่า พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า ปฏิบัติดีแล้วหนอ ดังนี้.

การสิ้นสุดแห่งคาถานี้ การแจ้งสว่างแห่งราตรี การส่งเสียงสาธุการ การนำอาฬวกกุมารมายังที่อยู่ของยักษ์ ได้มีในขณะเดียวกันด้วยประการฉะนี้.

พวกราชบุรุษได้ยินเสียงสาธุการแล้ว นึกว่า เสียงสาธุการเห็นปานนี้ ย่อมไม่บันลือลั่นแก่คนเหล่าอื่น เว้นพระพุทธเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแล้วหนอ ได้เห็นรัศมีพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่ยืนอยู่ข้างนอกเหมือนก่อน หมดความสงสัย หลบเข้าไปอยู่ข้างใน เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ในที่อยู่ของยักษ์และเห็นยักษ์ยืนประคองอัญชลีอยู่ จึงกล่าวกะยักษ์ว่า ดูก่อนมหายักษ์ พระราชกุมารนี้เขานำมาเพื่อพลีกรรมแก่ท่าน เชิญท่านจงเคี้ยวกิน หรือเชิญกินเขาหรือทำตามต้องการเถิด.

ยักษ์นั้นละอายเพราะความเป็นพระโสดาบัน และเมื่อถูกเขากล่าวอย่างนี้ต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำแปลกประหลาด จึงเอามือทั้งสองประคองพระกุมารนั้นน้อมเข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุมารนี้เขาส่งมาให้ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ขอถวายกุมารนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้อนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดรับเด็กนี้ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อประโยชน์สุขแก่เด็กนี้เถิด พระเจ้าข้า.

ก็แลยักษ์นั้นกล่าวคาถานี้ว่า

ข้าพระองค์เต็มใจยินดีถวายกุมารนี้ผู้มีลักษณะ

บุญตั้งร้อยทั่วสรรพางค์กาย มีทรวดทรงบริบูรณ์

แด่พระองค์ ขอพระองค์ผู้มีจักษุโปรดรับไว้เพื่อ

เกื้อกูลแก่ชาวโลกเถิด.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับกุมารไว้แล้ว.

ก็แล เมื่อจะทรงรับก็กล่าวคาถาหย่อนบาท เพื่อทำมงคลแก่ยักษ์และแก่กุมาร. ยักษ์ยังกุมารนั้นให้ถึงพระองค์เป็นสรณะให้บริบูรณ์ด้วยบาทที่ ๔ ถึง ๓ ครั้ง คือ

กุมารนี้จงมีอายุยืน ดูก่อนยักษ์ เธอจงเป็นผู้เจริญและ

มีความสุข จงเป็นผู้ไม่เจ็บไข้ ดำรงอยู่เพื่อเกื้อกูลแก่

ชาวโลก กุมารนี้เข้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ.

กุมารนี้จงมีอายุยืน ดูก่อนยักษ์ เธอจงเป็นผู้เจริญและ

มีความสุข จงเป็นผู้ไม่เจ็บไข้ ดำรงอยู่เพื่อเกื้อกูลแก่

ชาวโลก กุมารนี้ เข้าถึงพระธรรมเป็นสรณะ.

กุมารนี้จงมีอายุยืน ดูก่อนยักษ์ เธอจงเป็นผู้เจริญและ

มีความสุข จงเป็นผู้ไม่เจ็บไข้ ดำรงอยู่เพื่อเกื้อกูลแก่

ชาวโลก กุมารนี้เข้าถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ประทานกุมารแก่พวกราชบุรุษด้วยพระดำรัสว่า ท่านทั้งหลายจงยังกุมารนี้ให้เจริญ แล้วส่งให้เราอีก.

กุมารนั้นเกิดมีชื่อว่าหัตถกะอาฬวกะ เพราะไปสู่มือยักษ์จากมือของพวกราชบุรุษ ไปสู่พระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าจากมือยักษ์ แล้วไปสู่มือของพวกราชบุรุษจากพระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าอีก. ชาวนาและคนทำงานในป่าเป็นต้น เห็นพวกราชบุรุษนำกุมารนั้นกลับมา กลัวแล้วถามว่า ยักษ์ไม่ต้องการกุมารเพราะเป็นเด็กเกินไปหรือ. พวกราชบุรุษบอกเรื่องทั้งหมดว่า ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทำความปลอดภัยให้แล้ว ดังนี้. แต่นั้นมา ชาวนครอาฬวีทั้งหมดก็กล่าวว่า ดีแล้วๆ หันหน้าเข้าหายักษ์ด้วยเสียงอึกทึกกึกก้องเป็นอันเดียวกัน. เมื่อถึงเวลาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปภิกขาจาร แม้ยักษ์ก็ถือบาตรจีวรมาครึ่งทางจึงกลับ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวไปบิณฑบาต ทรงทำภัตกิจแล้ว ประทับนั่งบนบวรพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้ดีแล้วที่โคนไม้อันเงียบสงัดแห่งใดแห่งหนึ่งใกล้ประตูเมือง. ต่อจากนั้น พระราชาและชาวเมืองพร้อมด้วยชนหมู่ใหญ่รวมเป็นอันเดียวกันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถวายบังคมแล้ว นั่งแวดล้อมแล้วทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงทรมานยักษ์ผู้ร้ายกาจได้อย่างไร.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำการรณรงค์ของราชบุรุษเหล่านั้นให้เป็นต้นแล้ว ตรัสว่า ยักษ์ยังฝน ๙ ชนิดให้ตกอย่างนี้ ทำให้น่าสะพรึงกลัวอย่างนี้ ถามปัญหาอย่างนี้ เราวิสัชนาแก่ยักษ์นั้นอย่างนี้แล้ว จึงตรัสอาฬวกสูตรนั้น.

ในที่สุดแห่งถ้อยคำ ธรรมาภิสมัยได้มีแก่ประชาชน ๘๔,๐๐๐. แต่นั้นมา พระราชาและชาวเมืองกระทำที่อยู่ของยักษ์ในที่ใกล้ที่อยู่ของท้าวเวสวัณมหาราช เปลี่ยนเป็นเครื่องสักการะมีดอกไม้ของหอมเป็นต้น ให้เป็นเครื่องเซ่นประจำ. และเขาปล่อยกุมารนั้นผู้ถึงความเป็นวิญญูชนแล้วว่า เธออาศัยพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงได้ชีวิตจงไป เข้าไปนั่งใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์.

หัตถกะอาฬกะนั้นเข้าไปนั่งใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ไม่นาน ก็ตั้งอยู่ในอนาคามิผล เรียนพระพุทธพจน์ทั้งปวง มีอุบาสก ๕๐๐ เป็นบริวาร.

ก็แลพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศเข้าไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ยอดของอุบาสกสาวกของเราผู้สงเคราะห์ชุมชนด้วยวัตถุ ๔ คือ หัตถกะอาฬวกะ.

จบอรรถกถาอาฬวกสูตรที่ ๑๒ จบอรรถกถายักขสังยุต ด้วยประการฉะนี้. -----------------------------------------------------

รวมพระสูตรแห่งยักขสังยุต ๑๒ สูตร คือ

๑. อินทกสูตร

๒. สักกสูตร

๓. สูจิโลมสูตร

๔. มณิภัททสูตร

๕. สานุสูตร

๖. ปิยังกรสูตร

๗. ปุนัพพสุสูตร

๘. สุทัตตสูตร

๙. ปฐมสุกกาสูตร

๑๐. ทุติยสุกกาสูตร

๑๑. จีราสูตร

๑๒. อาฬวกสูตร -----------------------------------------------------