ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค ๑. ญาณกถา ผลญาณนิทเทส

[๑๔๘-๑๕๑] พึงทราบวินิจฉัยในผลญาณนิทเทสดังต่อไปนี้.

บทว่า ตํปโยคปฺปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา - เป็นคุณชาติระงับปโยคะที่ออกนั้น.

ความว่า เพราะความที่ปโยคะที่ออกทั้งภายในและภายนอกนั้นเป็นคุณชาติระงับแล้ว.

จริงอยู่ มรรคชื่อว่าย่อมทำปโยคะที่ออกจากทั้งสอง ทั้งภายในและภายนอก ด้วยการละกิเลสในขณะของตน. การระงับอันเป็นปโยคะที่ออกจากทั้งสอง ทั้งภายในและภายนอก แห่งมรรคเป็นอันชื่อว่าสงบแล้ว เพราะละกิเลสได้ในขณะแห่งผล.

บทว่า อุปฺปชฺชติ - ย่อมเกิดขึ้น.

ความว่า ญาณย่อมเกิดขึ้นครั้งเดียวหรือ ๒ ครั้งในลำดับแห่งมรรค. แต่เกิดขึ้นหลายครั้งในกาลแห่งผลสมาบัติ ย่อมเกิดแก่ผู้ออกจากนิโรธ ๒ ครั้ง, ญาณแม้ทั้งหมดย่อมเกิดขึ้น เพราะเป็นคุณชาติระงับปโยคะที่ออกนั้น.

บทว่า มคฺคสฺเสตํ ผลํ - การระงับปโยคะนั้นเป็นผลของมรรค คือ ท่านเพ่งถึงผลจึงทำให้เป็นนปุงสกลิงค์.

แม้ในขณะแห่งสกทาคามิมรรคเป็นต้น ก็พึงทราบการประกอบการออกด้วยอำนาจองค์แห่งมรรคองค์หนึ่งๆ นั่นแหละ.