กถาวัตถุปกรณ์ วรรคที่ ๕ อนาคตญาณกถา

บัดนี้ ชื่อว่าเรื่องความรู้ในอนาคต.

ในปัญหานั้น ขณะอันเป็นอันตระก็ดี หมายเอาขณะจิต เป็นอนันตระก็ดี ชื่อว่าอนาคต. ในขณะทั้ง ๒ เหล่านั้น ญาณย่อมรู้อนาคตที่เป็นอนันตระมีอยู่อย่างเดียวเท่านั้น อนึ่ง ญาณอนาคตที่เป็นอนันตระมีอยู่โดยประการใด แม้ญาณที่หยั่งลงในชวนะหนึ่งของวิถีหนึ่งก็มีอยู่โดยประการนั้น.

ในปัญหานั้น ชนเหล่าใดย่อมปรารถนาญาณในอนาคตแม้ทั้งปวง ดุจลัทธิของนิกายอันธกะทั้งหลาย คำถามของสกวาทีหมายชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อท้วงด้วยคำว่า ญาณในอนาคตอันใดมีอยู่ตามลัทธิของท่าน. บุคคลย่อมรู้อนาคตที่เกิดในภายหลังแต่นั้นได้ด้วยสามารถแห่งมูลเป็นต้นหรือดังนี้ จึงกล่าวกะปรวาทีนั้นว่า อนาคตรู้ได้โดยมูล เป็นต้น.

บรรดาคำเหล่านั้น คำทั้งปวงว่า โดยมูล เป็นต้น คือโดยมูล โดยเหตุ โดยนิทาน โดยสมภพ โดยประภพ โดยสมุฏฐาน โดยอาหาร โดยอารมณ์ โดยปัจจัยและโดยสมุทัย นี้เป็นคำไวพจน์ของคำว่า การณะ คือ การณะแปลว่าเครื่องกระทำ หรือเหตุ ทั้งสิ้น.

จริงอยู่ การณะ ชื่อว่ามูล เพราะอรรถว่าย่อมทำธรรมใดให้เป็นผลของตน ธรรมที่เป็นผลนั้นในที่นั้นจึงอาศัยตั้งอยู่ได้. ชื่อว่าเหตุ เพราะอรรถว่าให้ผลธรรมนั้นเจริญและเป็นไปทั่ว. ชื่อว่านิทาน เพราะอรรถว่าเป็นแดนมอบให้ซึ่งผลธรรมนั้นๆ นั่นแหละ ราวกะการมอบให้อยู่ด้วยคำว่า เชิญเถิดท่านทั้งหลาย จึงถือเอาสิ่งนี้ ดังนี้. ชื่อว่าสมภพ เพราะอรรถว่าย่อมให้ผลธรรมเกิดพร้อมแต่เหตุนั้น. ชื่อว่าประภพ เพราะอรรถว่าเป็นแดนเกิดก่อน. ชื่อว่าสมุฏฐาน เพราะอรรถว่าผลธรรมนั้นย่อมตั้งขึ้นพร้อมในเพราะธรรมอันเป็นเหตุนั้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะอรรถว่าย่อมยังผลธรรมนั้นๆ ให้ตั้งขึ้นพร้อม. ชื่อว่าอาหาร เพราะอรรถว่าย่อมนำมาซึ่งผลธรรมนั้นๆ นั่นแหละ. ก็เหตุนั้นชื่อว่าอารมณ์ เพราะอรรถว่าไม่สละซึ่งผลธรรมนั้น. ชื่อว่าปัจจัย เพราะอรรถว่าผลธรรมนั้นอาศัยธรรมอันเป็นเหตุเป็นไป.