๔. อุทยชาดก

พระนางผู้ทรงพระภูษาสะอาด มีพระเพลาแนบสนิท มีพระวรกายงามหาที่ตำหนิมิได้ เสด็จขึ้นสู่ปราสาท ประทับนั่งอยู่พระองค์เดียว พระนางผู้มีพระเนตรงามเพียงดังเนตรกินนรี หม่อมฉันขออนุญาตพระนาง ขอให้เราได้อยู่ร่วมกันสองคนสักคืนหนึ่งนี้ (ลำดับนั้น พระราชธิดาได้ตรัสว่า)

เมืองนี้มีคูในระหว่างอยู่รายรอบ มีป้อมปราการและซุ้มประตูอันมั่นคง มีทหารถือดาบเฝ้าระวังรักษา ยากที่ใครๆ จะเข้ามาได้

อนึ่ง แม้ทหารหนุ่มๆ ก็ไม่มีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรหนอ ท่านจึงต้องการพบข้าพเจ้า {ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๒๗ หน้า : ๓๖๐} พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก [๑๑. เอกาทสกนิบาต] ๔. อุทยชาดก (๔๕๘) (ท้าวสักกะจึงตรัสว่า)

พระนางผู้เลอโฉม หม่อมฉันเป็นเทพบุตรได้มา ณ ตำหนักของพระนาง ขอพระนางพึงพอพระทัยหม่อมฉันเถิด หม่อมฉันขอถวายถาดทองคำซึ่งมีเหรียญทองคำเต็มถาดแด่พระนาง (พระราชธิดาสดับพระดำรัสนั้นแล้วจึงตรัสว่า)

จะเป็นเทวดา ยักษ์ หรือมนุษย์ก็ตาม คนอื่นหม่อมฉันไม่ปรารถนา นอกจากพระเจ้าอุทัย เทพบุตรผู้มีอานุภาพมาก ขอพระองค์เสด็จไปเสียเถิด และเสด็จไปแล้ว อย่าได้เสด็จกลับมาอีกเลย (ท้าวสักกะตรัสว่า)

พระนางผู้ประกอบด้วยความหมดจด พระนางอย่าให้ความยินดีในเมถุน ที่บรรดาสัตว์ผู้บริโภคกามถือว่าเป็นความยินดีชั้นเยี่ยม ซึ่งเป็นเหตุให้เหล่าสัตว์ประพฤติลุ่มๆ ดอนๆ ไปเลย หม่อมฉันขอถวายถาดเงินซึ่งเต็มไปด้วยทองคำแด่พระนาง (พระราชธิดาตรัสว่า)

ธรรมดาชาย เมื่อจะให้หญิงยินยอม ย่อมเอาทรัพย์มาประมูลหญิงที่ตนพอใจ แต่สำหรับพระองค์ตรงกันข้าม มีสภาพเหนือกว่าเห็นได้ชัด มีทรัพย์น้อยกว่ามาหา (ท้าวสักกะได้ตรัสว่า)

พระนางผู้มีพระวรกายงดงาม ธรรมดาอายุและผิวพรรณของหมู่มนุษย์ ในมนุษยโลกย่อมทรุดโทรมไป เพราะเหตุนั้น แม้ทรัพย์ก็ลดลงตามฉวีวรรณของพระนาง เพราะวันนี้พระนางทรงชรากว่าเมื่อวาน {ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๒๗ หน้า : ๓๖๑} พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก [๑๑. เอกาทสกนิบาต] ๔. อุทยชาดก (๔๕๘)

พระราชบุตรีผู้ทรงยศ หม่อมฉันพิเคราะห์เห็นอย่างนี้ว่า เมื่อวันคืนล่วงไป ฉวีวรรณของพระนางก็ทรุดโทรมไป

พระราชบุตรีผู้มีปรีชา ด้วยวัยนี้แหละ พระองค์ควรประพฤติพรหมจรรย์ พระองค์จะมีพระฉวีวรรณงดงามยิ่งขึ้น (พระราชธิดาตรัสว่า)

พวกเทพไม่แก่ชราเหมือนมนุษย์หรือ ในร่างกายของพวกเทพไม่มีรอยเหี่ยวย่นหรือ เทพบุตรผู้ทรงอานุภาพมาก หม่อมฉันขอทูลถามพระองค์ ร่างกายของหมู่เทพเป็นอย่างไรหนอ (ท้าวสักกะตรัสว่า)

พวกเทพไม่แก่ชราเหมือนมนุษย์ ในร่างกายของพวกเทพก็ไม่มีรอยเหี่ยวย่น พวกเทพเหล่านั้นมีวรรณะอันเป็นทิพย์ และโภคะอันไพบูลย์ยิ่งขึ้นไปทุกวัน (พระราชธิดาตรัสว่า)

หมู่ชนมิใช่น้อยในโลกนี้กลัวอะไรหนอ ทางอะไรที่ท่านกล่าวไว้โดยลัทธิมิใช่น้อย เทพบุตรผู้ทรงอานุภาพมาก หม่อมฉันขอทูลถามพระองค์ บุคคลดำรงอยู่ในทางไหนจึงไม่ต้องกลัวปรโลก (ท้าวสักกะตรัสว่า)

บุคคลตั้งวาจาและใจไว้โดยชอบ ไม่กระทำบาปด้วยกาย เมื่อครอบครองเรือนก็มีข้าวและน้ำมาก เป็นผู้มีศรัทธา อ่อนโยน รู้จักแบ่งปันกันกิน รู้ความประสงค์ของผู้ขอ เป็นผู้สงเคราะห์ พูดผูกใจเพื่อน มีวาจาอ่อนหวาน ดำรงอยู่ในทางนี้ ย่อมไม่กลัวปรโลก {ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๒๗ หน้า : ๓๖๒} พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก [๑๑. เอกาทสกนิบาต] ๔. อุทยชาดก (๔๕๘) (พระราชธิดาตรัสว่า)

เทพบุตร พระองค์ย่อมพร่ำสอนหม่อมฉันเหมือนแม่เหมือนพ่อ หม่อมฉัน ขอทูลถามพระองค์ผู้มีวรรณงดงาม พระองค์ผู้มีพระวรกายงดงามเป็นใครกันหนอ (ท้าวสักกะตรัสว่า)

พระนางผู้เลอโฉม หม่อมฉันคือพระเจ้าอุทัย มาที่นี้เพราะมีสัญญากันไว้ หม่อมฉันบอกพระองค์แล้วก็จะไปละ หม่อมฉันพ้นสัญญากับพระองค์แล้ว (พระราชธิดาตรัสว่า)

ถ้าพระองค์เป็นพระเจ้าอุทัยจริง เสด็จมาที่นี้เพราะมีสัญญากันไว้ ขอเดชะพระราชบุตร ขอพระองค์จงพร่ำสอนหม่อมฉัน ตราบเท่าที่จะได้มาพบกันอีกครั้งหนึ่ง (พระโพธิสัตว์เมื่อจะทรงสอน จึงตรัสว่า)

วัยย่อมผ่านไปอย่างรวดเร็ว ขณะเวลาก็เหมือนกัน ไม่หยุดอยู่กับที่ สัตว์ทั้งหลายย่อมตายแน่นอน สรีระร่างกายไม่ยั่งยืน ย่อมจะทรุดโทรมไป แม่อุทัยภัทรา เธอจงอย่าประมาท ประพฤติธรรมเถิด

แผ่นดินทั้งสิ้นเต็มไปด้วยทรัพย์ พึงเป็นของพระราชาผู้เดียวเท่านั้น ไม่พึงตกอยู่ในอำนาจของผู้อื่น บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ก็ย่อมจะละทิ้งทรัพย์แม้นั้นไป แม่อุทัยภัทรา เธอจงอย่าประมาท ประพฤติธรรมเถิด

มารดา บิดา พี่น้องทั้งหลาย แม้ภรรยาสินไถ่ก็ดี แม้ชนเหล่านั้นก็จะต้องพลัดพรากจากกันและกันไป แม่อุทัยภัทรา เธอจงอย่าประมาท ประพฤติธรรมเถิด {ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๒๗ หน้า : ๓๖๓} พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก [๑๑. เอกาทสกนิบาต] ๕. ปานียชาดก (๔๕๙)

แม่อุทัยภัทรา เธอรู้ว่าร่างกายเป็นอาหารของสัตว์อื่น รู้ว่าสุคติและทุคติในสังสารวัฏเป็นสภาพที่อยู่อันต่ำต้อยแล้ว จงอย่าประมาท ประพฤติธรรมเถิด (พระราชธิดาเลื่อมใสแล้วเมื่อจะทรงชมเชย จึงตรัสคาถาสุดท้ายว่า)

เทพบุตรนี้ตรัสดีแล้ว ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายน้อย และชีวิตนั้นลำบาก อยู่ได้นิดหน่อย ประกอบไปด้วยทุกข์ หม่อมฉันนั้นจะละทิ้งเมืองสุรุนธนะแคว้นกาสีไปบวชคนเดียว อุทยชาดกที่ ๔ จบ