ปฏิจจวาร

อาสวญฺเจวอาสวสมฺปยุตฺตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อาสโวเจวอาสวสมฺปยุตฺโตจ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: กามาสวํ ปฏิจฺจ ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ภวาสวํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสโว จกฺกํ ทิฏฺฐาสวํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสโว ฯ อาสวญฺเจวอาสวสมฺปยุตฺตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อาสวสมฺปยุตฺโตเจวโนจอาสโว ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: อาสเว ปฏิจฺจ สมฺปยุตฺตกา ขนฺธา ฯ อาสวญฺเจวอาสวสมฺปยุตฺตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อาสโวเจวอาสวสมฺปยุตฺโตจ อาสวสมฺปยุตฺโตเจวโนจอาสโว จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: อาสวสมฺปยุตฺตํ กามาสวํ ปฏิจฺจ ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว สมฺปยุตฺตกา จ ขนฺธา สพฺพํ จกฺกํ ฯ {๔๐๕.๑} อาสวสมฺปยุตฺตญฺเจวโนจอาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อาสวสมฺปยุตฺโตเจวโนจอาสโว ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: อาสวสมฺปยุตฺตญฺเจวโนจอาสวํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา เทฺว ขนฺเธ ... ฯ อาสวสมฺปยุตฺตญฺเจวโนจอาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อาสโวเจวอาสวสมฺปยุตฺโตจ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: อาสวสมฺปยุตฺเตเจวโนจอาสเว ขนฺเธ ปฏิจฺจ อาสวา ฯ อาสวสมฺปยุตฺตญฺเจวโนจอาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อาสโวเจวอาสว- สมฺปยุตฺโตจ อาสวสมฺปยุตฺโตเจวโนจอาสโว จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: อาสวสมฺปยุตฺตญฺเจวโนจอาสวํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา อาสวา จ เทฺว ขนฺเธ ... ฯ {๔๐๕.๒} อาสวญฺเจวอาสวสมฺปยุตฺตญฺจ อาสวสมฺปยุตฺตญฺเจว- โนจอาสวญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อาสโวเจวอาสวสมฺปยุตฺโตจ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: กามาสวญฺจ สมฺปยุตฺตเก จ ขนฺเธ ปฏิจฺจ ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว สพฺพํ จกฺกํ ฯ อาสวญฺเจวอาสวสมฺปยุตฺตญฺจ อาสวสมฺปยุตฺตญฺเจวโนจอาสวญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อาสวสมฺปยุตฺโตเจวโนจอาสโว ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: อาสวสมฺปยุตฺตญฺเจวโนจอาสวํ เอกํ ขนฺธญฺจ อาสเว จ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา เทฺว ขนฺเธ ... ฯ {๔๐๕.๓} อาสวญฺเจวอาสวสมฺปยุตฺตญฺจ อาสวสมฺปยุตฺตญฺเจว- โนจอาสวญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อาสโวเจวอาสวสมฺปยุตฺโตจ อาสวสมฺปยุตฺโตเจวโนจอาสโว จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: อาสวสมฺปยุตฺตญฺเจวโนจอาสวํ เอกํ ขนฺธญฺจ กามาสวญฺจ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว เทฺว ขนฺเธ ... จกฺกํ ฯ เอวํ สพฺเพ ปจฺจยา กาตพฺพา ฯ

ธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ อาศัยกามาสวะพึงผูกจักรนัย อวิชชาสวะ อาศัยภวาสวะ พึงผูกจักรนัย อวิชชาสวะ อาศัยทิฏฐาสวะ ธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม อาศัยธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย อาศัยอาสวธรรมทั้งหลาย ธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรม และอาสวสัมปยุตตธรรม และธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม อาศัยธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย อาศัยอาสวสัมปยุตตกามาสวธรรมทั้งหลาย พึงผูกจักรนัย ธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม อาศัยธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม ขันธ์ ๒ ฯลฯ ธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ อาสวธรรมทั้งหลาย อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม ธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม และธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม อาศัยธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และอาสวธรรมทั้งหลาย อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาสว-*สัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม ขันธ์ ๒ ฯลฯ ธรรมที่เป็นอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม และธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ อาศัยกามาสวะ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย พึงผูกจักรนัยทั้งหมด ธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม อาศัยธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม และธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม และอาสวธรรมทั้งหลาย ขันธ์ ๒ ฯลฯ ธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรม และอาสวสัมปยุตตธรรม และธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม อาศัยธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม และธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาสว-*สัมปยุตตธรรมแต่ไม่ใช่อาสวธรรม และกามาสวะ ขันธ์ ๒ ฯลฯ พึงผูกจักรนัย ทุกปัจจัยพึงกระทำอย่างนี้

เหตุยา นว อารมฺมเณ นว อธิปติยา นว สพฺพตฺถ นว ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ กมฺเม นว วิปากํ นตฺถิ อาหาเร นว อวิคเต นว ฯ

ในเหตุปัจจัย มีหัวข้อปัจจัย ๙ ในอารัมมณปัจจัย มี " ๙ ในอธิปติปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยทั้งปวง มี " ๙ ฯลฯ ในกัมมปัจจัย มี " ๙ ในวิปากปัจจัย ไม่มี ในอาหารปัจจัย มีหัวข้อปัจจัย ๙ ในอวิคตปัจจัย มี " ๙

อาสวญฺเจวอาสวสมฺปยุตฺตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อาสโวเจว- อาสวสมฺปยุตฺโตจ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา: นเหตุมูลกํ นตฺถิ ฯ นปุเรชาตปจฺจยา: นปจฺฉาชาตปจฺจยา: ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ

ธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่เป็นทั้งอาสวธรรมและอาสวสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอธิปติปัจจัยนเหตุมูลกะ ไม่มี ฯลฯ ไม่ใช่เพราะปุเรชาตปัจจัย ฯลฯ ไม่ใช่เพราะปัจฉาชาตปัจจัย ฯลฯ

นอธิปติยา นว นปุเรชาเต นว นปจฺฉาชาเต นว นอาเสวเน นว นกมฺเม ตีณิ นวิปาเก นว นวิปฺปยุตฺเต นว ฯ เอวํ อิตเร เทฺว คณนาปิ สหชาตวาโรปิ ปจฺจยวาโรปิ นิสฺสยวาโรปิ สํสฏฺฐวาโรปิ สมฺปยุตฺตวาโรปิ ปริปุณฺณา ปฏิจฺจสทิสา ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย มีหัวข้อปัจจัย ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปุเรชาตปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปัจฉาชาตปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวนปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย มี " ๓ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิปากปัจจัย มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิปปยุตตปัจจัย มี " ๙ แม้การนับทั้งสองอย่างนอกนี้ก็ดี สหชาตวารก็ดี ปัจจยวารก็ดี นิสสย-*วารก็ดี สังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี พึงกระทำให้บริบูรณ์อย่างนี้ เหมือนกับ ปฏิจจวาร

สภาวธรรมที่เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะอาศัยกามาสวะเกิดขึ้น (พึงผูกเป็นจักกนัย) อวิชชาสวะอาศัยภวาสวะเกิดขึ้น (พึงผูกเป็นจักกนัย) อวิชชาสวะอาศัยทิฏฐาสวะเกิดขึ้น (๑) สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ สัมปยุตตขันธ์อาศัยอาสวะเกิดขึ้น (๒) สภาวธรรมที่เป็นอาสวะสัมปยุตด้วยอาสวะและที่สัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ อาศัยสภาวธรรมที่เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยได้แก่ ทิฏฐาสวะอวิชชาสวะและสัมปยุตตขันธ์อาศัยกามาสวะที่สัมปยุตด้วยอาสวะเกิดขึ้น (พึงผูกเป็นจักกนัยทั้งหมด) (๓)

สภาวธรรมที่เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอาสวะสัมปยุตด้วยอาสวะและที่สัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะอาศัยกามาสวะและสัมปยุตตขันธ์เกิดขึ้น(พึงผูกเป็นจักกนัยทั้งหมด) (๑) สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอาสวะสัมปยุตด้วยอาสวะและที่สัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยได้แก่ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่สัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะและอาศัยอาสวะเกิดขึ้น ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ (๒) สภาวธรรมที่เป็นอาสวะสัมปยุตด้วยอาสวะและที่สัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอาสวะสัมปยุตด้วยอาสวะและที่สัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๓ ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะอาศัยขันธ์ ๑ ที่สัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะและอาศัยกามาสวะเกิดขึ้น ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ (๓) (พึงผูกเป็นจักกนัย พึงเพิ่มปัจจัยทั้งหมดอย่างนี้) ๑. ปัจจยานุโลม ๒. สังขยาวาร สุทธนัย

สภาวธรรมที่เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะเกิดขึ้นเพราะนอธิปติปัจจัย (บทที่มีนเหตุปัจจัยเป็นมูลไม่มี) เพราะนปุเรชาตปัจจัย เพราะนปัจฉาชาตปัจจัย (ย่อ)๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร สุทธนัย

นอธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ นปุเรชาตปัจจัย มี ๙ วาระ นปัจฉาชาตปัจจัย มี ๙ วาระ นอาเสวนปัจจัย มี ๙ วาระ นกัมมปัจจัย มี ๓ วาระ นวิปากปัจจัย มี ๙ วาระ นวิปปยุตตปัจจัย มี ๙ วาระ (การนับ ๒ อย่างนอกนี้ สหชาตวาร ปัจจยวาร นิสสยวาร และสังสัฏฐวารบริบูรณ์แล้วอย่างนี้ เหมือนกับปฏิจจวาร)

อรรถกถาที่มีมาก่อนหน้านี้ :- อรรถกถา มหาปัฏฐานปกรณ์ ภาค ๓ โลกิยทุกะ ปฏิจจวาร