กุสลัตติกวิปากัตติกนกุสลัตติกนวิปากัตติกะ

ธรรมที่ไม่ใช่วิปากธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยวิปากธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยวิปากธัมมธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยวิปากธัมมธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่อกุศลอาศัยวิปากธัมมธรรม ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย ธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยวิปากธัมมธรรม ที่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยวิปากธัมมธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่อกุศลอาศัยวิปากธัมมธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่เนววิปากนวิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยเนววิปากนวิปาก-*ธัมมธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่เนววิปากนวิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยเนววิปากนวิปากธัมมธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่เนววิปากนวิปากธัมมธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่เนววิปากนวิปาก-*ธัมมธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยเนววิปากนวิปากธัมมธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓กุสลัตติกอุปาทินนุปาทานิยัตติกะนกุสลัตติกนอุปาทาทินนุปาทานิยัตติกะ

ธรรมที่ไม่ใช่อุปาทินนุปาทานิยธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอุปาทินนุปาทานิยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อุปาทินนุปาทานิยธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอุปาทินนุปาทานิยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อุปาทินนุปาทานิยธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อุปาทินนุปาทานิย-*ธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอุปาทินนุปาทานิยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อุปาทินนุปาทานิยธรรม ที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อนุปาทินนุปาทา-*นิยธรรมที่ไม่ใช่กุศล โดยอารัมมณปัจจัย อนุปาทินนุปาทานิยธรรม ที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อนุปาทินนุปาทานิยธรรมที่ไม่ใช่อกุศล โดยอารัมมณปัจจัย อนุปาทินนุปาทานิยธรรม ที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อนุปาทินนุปาทานิยธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อนุปาทินนุปาทานิยธรรมที่ไม่ใช่อกุศล โดยอารัมมณปัจจัย ในอกุศลธรรม มี ๓ นัย ในอัพยากฤต อนุปาทินนุปาทานิยธรรม มี ๓ นัย เหมือนกัน ฯลฯ

ธรรมที่ไม่ใช่อนุปาทินนุปาทานิยธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอนุปาทินนุปาทานิย-*ธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย ธรรมที่ไม่ใช่อนุปาทินนุปาทานิยธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอนุปาทินนุปาทานิยธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖นกุสลัตติกนสังกิลิฏฐสังกิเลสิกัตติกะกุสลัตติกสังกิลิฏฐสังกิเลสิกัตติกะ

ธรรมที่ไม่ใช่สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยสังกิลิฏฐสังกิเลสิก- *ธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอสังกิลิฏฐสังกิเล- *สิกธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยอสังกิลิฏฐ-*สังกิเลสิกธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสังกิ-*เลสิกธรรม ที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล และธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสังกิ-*เลสิกธรรม ที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสังกิ-*เลสิกธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอสังกิลิฏฐสังกิ-*เลสิกธรรม ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย ธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นเหตุให้เกิดวิบากเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นเหตุให้เกิดวิบากเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลและที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นเหตุให้เกิดวิบากเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นเหตุให้เกิดวิบากเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นเหตุให้เกิดวิบากเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลและที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นเหตุให้เกิดวิบากเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๓) (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิยึดถือและเป็นอารมณ์ของอุปาทานอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งกรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิยึดถือและเป็นอารมณ์ของอุปาทานเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่ใช่กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิยึดถือและเป็นอารมณ์ของอุปาทานอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งกรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิยึดถือและเป็นอารมณ์ของอุปาทานเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลและที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่ใช่กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิยึดถือและเป็นอารมณ์ของอุปาทานอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งกรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิยึดถือและเป็นอารมณ์ของอุปาทานเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ สหชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งมิใช่กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลสอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งกิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลสเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งมิใช่กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลสอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งกิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลสเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------