สรณทุกเหตุทุกนสรณทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๔

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นสรณธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒ สรณทุกสเหตุกทุกนสรณทุกนสเหตุกทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยสเหตุกธรรมที่เป็น สรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยสเหตุกธรรมที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒

ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยอเหตุกธรรมที่เป็นสรณ-*ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยอเหตุกธรรมที่เป็นอรณธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒ สรณนทุกเหตุสัมปยุตตทุกนสรณทุกนเหตุสัมปยุตตทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยเหตุสัมปยุตตธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒เหมือนกับสเหตุกทุกะ สรณทุกเหตุสเหตุกทุกนสรณทุกนเหตุสเหตุกทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยธรรมที่เป็นเหตุธรรม และสเหตุกธรรมที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่เป็นเหตุธรรม และสเหตุกธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒

ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม และไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่อรณ-*ธรรม อาศัยธรรมที่เป็นสเหตุกธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุธรรม และไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่เป็นสเหตุกธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ สรณทุกเหตุเหตุสัมปยุตตทุกนสรณทุกนเหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรมอาศัยธรรมที่เป็นเหตุธรรม และเหตุสัมปยุตตธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยเหมือนกับเหตุสเหตุกทุกะ สรณทุกนเหตุสเหตุกทุกนสรณทุกนเหตุนสเหตุกทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัย ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม แต่เป็นสเหตุกธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม แต่เป็นสเหตุกธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัย ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม แต่เป็นอเหตุกธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ สรณทุกจูฬันตรทุกนสรณทุกจูฬันตรทุกะ

อัปปัจจยธรรมที่เป็นอรณธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อัปปัจจยธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม โดยอารัมมณปัจจัย อสังขตธรรมที่เป็นอรณธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อสังขตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรมโดยอารัมมณปัจจัย สนิทัสสนธรรมที่เป็นอรณธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม โดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม โดยอารัมมณปัจจัย ฯลฯ สรณทุกอาสวทุกนสรณทุกโนอาสวทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม และ ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยอาสวธรรมที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรมที่เป็นสรณธรรม ฯลฯ มี ๑ นัย สรณทุกสาสวทุกนสรณทุกนสาสวทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่สาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยสาสวธรรมที่เป็นอรณ- *ธรรม ฯลฯ ธรรมที่ไม่ใช่อนาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยอนาสวธรรมที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ในปัจจัยทั้งปวง พึงให้พิสดารโดยวิธีนี้ ฯลฯ สรณทุกสารัมมณทุกนสรณทุกนสารัมมณทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่สารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยสารัมมณธรรมที่เป็น สรณธรรม ฯลฯ ธรรมที่ไม่ใช่สารัมมณปัจจัย ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยสารัมมณธรรมที่เป็นอรณธรรม ฯลฯ ฯลฯ สรณทุกทัสสเนนปหาตัพพทุกนสรณทุกนทัสสเนนปหาตัพพทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยทัสสเนน-*ปหาตัพพธรรมที่เป็นสรณธรรม ฯลฯ มี ๑ นัย ธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม ที่เป็นอรณธรรม ฯลฯ ฯลฯ สรณทุกสอุตตรทุกนสรณทุกนสอุตตรทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่สอุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยสอุตตรธรรมที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยอนุตตรธรรมที่เป็นอรณธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย สหชาตวารก็ดี ปัญหาวารก็ดี พึงให้พิสดาร อนุโลมปัจจนียทุกทุกปัฏฐาน จบ.

สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่สัมปยุตด้วยเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งสัมปยุตด้วยเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่สัมปยุตด้วยเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งสัมปยุตด้วยเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ สหชาตปัจจัย มี ๔ วาระ อัญญมัญญปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๔ วาระ (เหมือนกับสเหตุกทุกะ)

สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่วิปปยุตจากเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (เหมือนกับเหตุสเหตุกทุกะ)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่มีปัจจัยปรุงแต่งเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งมิใช่ไม่มีปัจจัยปรุงแต่งโดยอารัมมณปัจจัย(ย่อ) อารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๑ วาระ อุปนิสสยปัจจัย มี ๑ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งปัจจัยไม่ปรุงแต่งเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งมิใช่ปัจจัยไม่ปรุงแต่งโดยอารัมมณปัจจัย (ย่อ) อารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๑ วาระ อุปนิสสยปัจจัย มี ๑ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่เป็นอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งเป็นอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่เป็นอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งเป็นอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้และที่มิใช่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่เป็นอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งเป็นอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่เป็นอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่ใช่รับรู้อารมณ์ได้อาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งรับรู้อารมณ์ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่ใช่รับรู้อารมณ์ได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งรับรู้อารมณ์ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ (ย่อ) ๑๐๐. สรณทุกะ ๘๓. ปิฏฐิทุกะ

สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติ-มรรคอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งมิใช่ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติ-มรรคอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ (ย่อ)

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------