เหตุทุกทัสสเนนปหาตัพพทุกนเหตุทุกนทัสสเนนปหาตัพพทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยทัสสเนน- *ปหาตัพพธรรม ที่เป็นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัยเหมือนกัน เหตุทุกทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกะ นเหตุทุกนทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกะ

ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกธรรม ที่เป็นเหตุธรรม ฯลฯ มี ๓ นัย เหมือนกัน

ธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ฯลฯ เหตุทุกสรณทุกนเหตุทุกนสรณทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยสรณธรรม ที่เป็นเหตุธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยสรณธรรม ที่เป็นนเหตุธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยสรณธรรมที่เป็นเหตุธรรม และสรณธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยอรณธรรม ที่เป็นนเหตุ- *ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยอรณธรรม ที่เป็นนเหตุ-*ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม และธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยอรณธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ สเหตุกทุกเหตุทุกนสเหตุกทุกนเหตุทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม อาศัยเหตุธรรม ที่เป็น สเหตุกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม อาศัยเหตุธรรม ที่เป็นอเหตุกธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยมี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็น สเหตุกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ เหตุสัมปยุตตทุกเหตุทุกนเหตุสัมปยุตตทุกนเหตุทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรม อาศัยเหตุธรรม ที่เป็นเหตุสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นเหตุวิปปยุตต-*ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม อาศัยนเหตุธรรม ที่เป็น เหตุสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ เหตุสเหตุกทุกเหตุทุกนเหตุสเหตุกทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรม อาศัยเหตุธรรม ที่เป็น เหตุธรรมและสเหตุกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม และไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัย นเหตุธรรม ที่เป็นสเหตุธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ เหตุเหตุสัมปยุตตทุกเหตุทุกนเหตุเหตุสัมปยุตตทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม อาศัยเหตุธรรม ที่เป็นเหตุธรรมและเหตุสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุวิปปยุตตธรรม และไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นเหตุสัมปยุตตธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ อาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ อาศัยสภาว-ธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งมีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓อาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งมีเหตุต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ สหชาตปัจจัย มี ๕ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งมีเหตุมิใช่ไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งมีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ (ย่อ) ๑. เหตุทุกะ ๙๙. สรณทุกะ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่มิใช่ไม่มีเหตุซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุและที่มีเหตุซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีเหตุและที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุและที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ ๕. เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ ๑. เหตุทุกะ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและไม่วิปปยุตจากเหตุซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ สภาวธรรมที่ไม่วิปปยุตจากเหตุและมิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุและไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ (ย่อ)

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------