อารัมมณมูลกนัย

อารมฺมณปจฺจยา นเหตุยา นว ... นอธิปติยา นว นอนนฺตเร นว นสมนนฺตเร นว นสหชาเต นว นอญฺญมญฺเญ นว นนิสฺสเย นว นอุปนิสฺสเย นว นปุเรชาเต นว นปจฺฉาชาเต นว นอาเสวเน นว นกมฺเม นว นวิปาเก นว นอาหาเร นว นอินฺทฺริเย นว นฌาเน นว นมคฺเค นว นสมฺปยุตฺเต นว นวิปฺปยุตฺเต นว โนอตฺถิยา นว โนนตฺถิยา นว โนวิคเต นว โนอวิคเต นว ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มีวาระ ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๙ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " สหชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๙ " นิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " อัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙ " อวิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๙

อารมฺมณอธิปติอุปนิสฺสยนฺติ นเหตุยา สตฺต ... นอนนฺตเร สตฺต นสมนนฺตเร สตฺต นสหชาเต สตฺต นอญฺญมญฺเญ สตฺต นนิสฺสเย สตฺต นปุเรชาเต สตฺต นปจฺฉาชาเต สตฺต นอาเสวเน สตฺต นกมฺเม สตฺต นวิปาเก สตฺต นอาหาเร สตฺต นอินฺทฺริเย สตฺต นฌาเน สตฺต นมคฺเค สตฺต นสมฺปยุตฺเต สตฺต นวิปฺปยุตฺเต สตฺต โนอตฺถิยา สตฺต โนนตฺถิยา สตฺต โนวิคเต สตฺต โนอวิคเต สตฺต ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย ที่มีวาระ ๗ คือ อารัมมณ อธิปติ อุปนิสสยปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัย ที่มีวาระ ๗ คือ ฯลฯ " สมนันตรปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " สหชาตปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " อัญญมัญญปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " นิสสยปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปุเรชาตปัจจัย ที่มีวาระ ๗ คือ ฯลฯ " ปัจฉาชาตปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " อาเสวนปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " กัมมปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " วิปากปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " อาหารปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " อินทริยปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " ฌานปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " มัคคปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " สัมปยุตตปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " วิปปยุตตปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " อัตถิปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " นัตถิปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " วิคตปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ " อวิคตปัจจัย " ๗ คือ ฯลฯ

อารมฺมณปุเรชาตอตฺถิอวิคตนฺติ นเหตุยา ตีณิ ... นอธิปติยา ตีณิ นอนนฺตเร ตีณิ นสมนนฺตเร ตีณิ นสหชาเต ตีณิ นอญฺญมญฺเญ ตีณิ นนิสฺสเย ตีณิ นอุปนิสฺสเย ตีณิ นปจฺฉาชาเต ตีณิ นอาเสวเน ตีณิ นกมฺเม ตีณิ นวิปาเก ตีณิ นอาหาเร ตีณิ นอินฺทฺริเย ตีณิ นฌาเน ตีณิ นมคฺเค ตีณิ นสมฺปยุตฺเต ตีณิ นวิปฺปยุตฺเต ตีณิ โนนตฺถิยา ตีณิ โนวิคเต ตีณิ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย ที่มีวาระ ๓ คือ อารัมมณ ปุเรชาต อัตถิอวิคตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย ที่มีวาระ ๓ คือ ฯลฯ " อนันตรปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " สมนันตรปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " สหชาตปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " อัญญมัญญปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " นิสสยปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " อุปนิสสยปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " ปัจฉาชาตปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวนปัจจัย ที่มีวาระ ๓ คือ ฯลฯ " กัมมปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " วิปากปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " อาหารปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " อินทริยปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " ฌานปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " มัคคปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " สัมปยุตตปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " วิปปยุตตปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " นัตถิปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " วิคตปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ

อารมฺมณนิสฺสยปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตนฺติ นเหตุยา ตีณิ ... นอธิปติยา ตีณิ นอนนฺตเร ตีณิ นสมนนฺตเร ตีณิ นสหชาเต ตีณิ นอญฺญมญฺเญ ตีณิ นอุปนิสฺสเย ตีณิ นปจฺฉาชาเต ตีณิ นอาเสวเน ตีณิ นกมฺเม ตีณิ นวิปาเก ตีณิ นอาหาเร ตีณิ นอินฺทฺริเย ตีณิ นฌาเน ตีณิ นมคฺเค ตีณิ นสมฺปยุตฺเต ตีณิ โนนตฺถิยา ตีณิ โนวิคเต ตีณิ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย ที่มีวาระ ๓ คือ อารัมมณ นิสสย ปุเรชาตวิปปยุตต อัตถิ อวิคตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย ที่มีวาระ ๓ คือ ฯลฯ " อนันตรปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " สมนันตรปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " สหชาตปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " อัญญมัญญปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " อุปนิสสยปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " ปัจฉาชาตปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " อาเสวนปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " กัมมปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " วิปากปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " อาหารปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อินทริยปัจจัย ที่มีวาระ ๓ คือ ฯลฯ " ฌานปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " มัคคปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " สัมปยุตตปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " นัตถิปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ " วิคตปัจจัย " ๓ คือ ฯลฯ

อารมฺมณอธิปติอุปนิสฺสยปุเรชาตอตฺถิอวิคตนฺติ นเหตุยา เอกํ ... นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ นสหชาเต เอกํ นอญฺญมญฺเญ เอกํ นนิสฺสเย เอกํ นปจฺฉาชาเต เอกํ นอาเสวเน เอกํ นกมฺเม เอกํ นวิปาเก เอกํ นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต เอกํ นวิปฺปยุตฺเต เอกํ โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ อารัมมณ อธิปติ อุปนิสสยปุเรชาต วิปปยุตต อัตถิ อวิคตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ ฯลฯ " สมนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สหชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อัญญมัญญปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " นิสสยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปัจฉาชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาเสวนปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " กัมมปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิปากปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาหารปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อินทริยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ฌานปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " มัคคปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สัมปยุตตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิปปยุตตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " นัตถิปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิคตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ

อารมฺมณอธิปตินิสฺสยอุปนิสฺสยปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตนฺติ นเหตุยา เอกํ ... นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ นสหชาเต เอกํ นอญฺญมญฺเญ เอกํ นปจฺฉาชาเต เอกํ นอาเสวเน เอกํ นกมฺเม เอกํ นวิปาเก เอกํ นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต เอกํ โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ อารมฺมณมูลกํ นิฏฺฐิตํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ อารัมมณ อธิปติ นิสสยอุปนิสสย ปุเรชาต วิปปยุตต อัตถิ อวิคตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ ฯลฯ " สมนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สหชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อัญญมัญญปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปัจฉาชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาเสวนปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " กัมมปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิปากปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาหารปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อินทริยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ฌานปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " มัคคปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สัมปยุตตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " นัตถิปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิคตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ อารัมมณมูลกนัย จบ

พึงทราบวินิจฉัยในอนุโลมปัจจนียนัย ต่อไป

ปัจจัยใดๆ ในบรรดาปัจจัยที่มีการนับแล้ว ในอนุโลมอย่างนี้คือ เหตุยา สตฺต, อารมฺมเณ นว ในเหตุปัจจัยมี ๗ วาระ ในอารัมมณปัจจัยมี ๗ วาระ และในปัจจนียะ อย่างนี้คือ นเหตุยา ปณฺณรส, นอารมฺมเณ ปณฺณรส ในนเหตุปัจจัยมี ๑๕ วาระ,ในนอารัมมณปัจจัยมี ๑๕ วาระ ตั้งอยู่แล้วโดยอนุโลม ผู้ศึกษาพึงทราบการนับด้วยอำนาจแห่งวาระที่เหมือนกันในบรรดาวาระที่ได้แล้วในปัจจนียนัย แห่งปัจจัยนั้นๆ อันตั้งอยู่แล้วโดยความเป็นปัจจนียะ กับวาระอันได้แล้วในอนุโลมนัยแห่งปัจจัยนั้นๆ.

จริงอยู่ ในอนุโลมนัย วาระ ๗ ได้แล้วในคำว่า เหตุยา สตฺต ในเหตุปัจจัยมี ๗ วาระ ในปัจจนียะ วาระ ๑๕ ในอารัมมณปัจจัยได้แล้วในคำว่า นอารมฺมเณ ปณฺณรส ในนอารัมมณปัจจัยมี ๑๕ วาระ

บรรดาวาะ ๑๕ ที่ท่านกล่าวไว้ในนอารัมมณปัจจัย วาระ ๗ เหล่านี้คือ กุสโล กุสลสฺส อพฺยากตสฺส กุสลาพยากตสฺส, อกุสโล อกุสลสฺส อพฺยากตสฺส อกุสลาพยากตสฺส อพฺยากโต อพฺยากตสฺส(๗ วาระคือ กุ - กุ, กุ - อัพ, กุ - กุ.อัพ, อกุ - อกุ, อกุ - อัพ, อกุ - อกุ.อัพ และอัพ - อัพ) เหมือนกันกับวาระ ๗ ที่ท่านกล่าวไว้ในเหตุปัจจัย.

คำว่า เหตุปจฺจยา นอารมฺมเฌ สตฺต เพราะเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัยมี ๗ วาระ ท่านกล่าวหมายเอาวาระ ๗ เหล่านั้น. แม้ในคำว่า นอธิปติยา สตฺต ในนอธิปติปัจจัย มี ๗ วาระ เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในนสหชาตปัจจัย ย่อมไม่ได้วาระ แม้สักอย่างหนึ่ง เพราะเหตุปัจจัยที่ไม่เกิดพร้อมกันไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่แต่งโยชนาด้วยสหชาตปัจจัยนั้น.

วาระ ๓ มีกุศลเป็นต้น ย่อมได้แก่รูปาพยากตะในนอัญญมัญญปัจจัย.

คำว่า ตีณิ ท่านหมายเอาวาระ ๓ เหล่านั้น ในนสัมปยุตตปัจจัยก็เหมือนกัน ส่วนในนวิปปยุตตปัจจัย ผู้ศึกษาพึงทราบวาระ ๓ ด้วยอำนาจแห่งอรูปธรรม คือกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ.

นนิสสยะ โนอัตถิ โนอวิคตปัจจัย ย่อมมีไม่ได้ เหมือนสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้นท่านจึงไม่แต่งโยชนาเชื่อมกับปัจจัยเหล่านั้น. ในข้อนี้มีการกำหนด ๒ อย่าง คือ สตฺต = ๗ ตีณิ = ๓ ด้วยประการฉะนี้. ผู้ศึกษาพึงลดจำนวนแห่งปัจจัยที่นับได้มากกว่ากับปัจจัยที่นับได้น้อยกว่า ด้วยอำนาจแห่งข้อกำหนดเหล่านั้น แล้วถึงทราบการนับในปัจจัยฆฏนา ทั้งหลายต่อไป.

พึงทราบวินิจฉัยในฆฏนานั้นต่อไป คำว่า เหตุ สหชาต นิสฺสย อตฺถิ อวิคตนฺติ นอารมฺมเณ สตฺต ความว่า ผู้ศึกษาพึงทราบว่า ในนอารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระ โดยนัยนี้ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม เพราะปัจจัย ๕ คือเหตุ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ อวิคตปัจจัย. กุศลเหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยเหตุ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ อวิคตะและนอารัมมณปัจจัย.

แม้ในคำว่า นาธิปติยา สตฺต เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน.

ในฆฏนาที่ ๒ ท่านกล่าว่า ตีณิ = ๓ ในปัจจัยที่เหลือ เว้นนสัมปยุตตปัจจัย เพราะผนวกอัญญมัญญปัจจัยเข้าไปด้วย. ส่วนในนสัมปยุตตปัจจัย ท่านกล่าว่า เอกํ = ๑ หมายถึงนามและรูปในปฏิสนธิกาล ซึ่งวิปปยุตตกันและกัน ฯ ก็ในอธิการนี้ย่อมไม่ได้อัญญมัญญปัจจัย โดยเป็นปัจจนียะ เพราะผนวกเข้าในอนุโลมฆฏนา เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า นอญฺญมญฺเญ. ปัจจัยที่เข้าได้แม้ในฆฏนาที่เหลือ ก็ย่อมไม่ได้โดยเป็นปัจจนียะเหมือนในอธิการนี้.

ในฆฏนาที่ ๓ มีวิสัชนา ๓ วาระเท่านั้น เพราะสัมปยุตตปัจจัยถูกผนวกเข้าไปด้วย.

ในฆฏนาที่ ๔ มีวิสัชนา ๓ วาระ คือกุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เพราะผนวกวิปปยุตตปัจจัยเข้าไปด้วย.

ในฆฏนาที่ ๕ เพราะมีวิบากเข้าไปด้วยในที่ทุกแห่ง จึงมีวิสัชนา ๑ วาระ คืออัพยากตะ กับอัพยากตะ. ในวิปากะและสัมปยุตตปัจจัยนอกจากนี้ก็นัยนี้เหมือนกัน.

คำว่า เหตุสหชาตนิสฺสยอินฺทริยมคฺคอตฺถิอวิคตนฺติ นอารมฺมเณ จตฺตาริ เพราะปัจจัย ๗ คือเหตุ สหชาตะ นิสสยะ อินทริยะ มัคคะ อัตถิ อวิคตะในนอารัมมณปัจจัยมี ๔ วาระ ความว่า ผู้ศึกษาพึงทราบวิสัชนา ๔ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย ด้วยอำนาจแห่งปัจจัย ๗ เหล่านั้นคือกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. แม้ในฆฏนาที่เหลือก็นัยนี้เหมือนกัน ฯ

สองบทว่า นอญฺญมญฺเญ เทฺว ในนอัญญมัญญปัจจัยมี ๒ วาระ คือกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. แม้ในวิสัชนา ๒ ข้างหน้าก็นัยนี้เหมือนกัน. ผู้ศึกษาพึงทราบวิธีนับด้วยอำนาจแห่งปัจจัยที่ได้ในฆฏนาทั้งหมด โดยอุบายนี้.

ก็ฆฏนาเหล่านี้ทั้งหมดท่านกล่าว่ามี ๔๑๕ ฆฏนา ด้วยอำนาจสหชาตฆฏนา และด้วยอำนาจปกิณณกฆฏนา ในอนุโลมปัจจนียนัยนี้ ในบรรดาฆฏนาทั้งหลายเหล่านั้น ปัจจัยแม้อย่างหนึ่งในบรรดาปัจจัยทั้งหลายที่ตั้งอยู่โดยเป็นอนุโลมในฆฏนานั้นๆ ย่อมไม่ได้โดยเป็นปัจจนียะ.

ก็ในเหตุมูลกนัยนี้ ปัจจัย ๑๙ มาแล้วโดยเป็นปัจจนียะ เพราะปัจจัย ๕ ตั้งอยู่แล้วโดยเป็นอนุโลมในฆฏนาที่ ๑ ปัจจัยที่เหลือเฉพาะที่เป็นอนุโลมมาแล้วโดยเป็นปัจจนียะ.

แม้ในปัจจัยที่เหลือก็เมื่อว่าโดยอนุโลมในอธิการนี้ บรรดาปัจจัยเป็นอันมากปัจจัยอย่างหนึ่งๆ เท่านั้น ที่มาแล้วโดยเป็นปัจจนียะ ผู้ศึกษาพึงทราบวิธีนี้ทั้งหมดตามสมควร แม้ในนัยที่มีอารัมมณปัจจัยเป็นมูลเป็นต้น เหมือนนัยที่มีเหตุปัจจัยเป็นมูล ฉะนั้น.

อนุโลมปัจจนียนัย จบ. -----------------------------------------------------