ปัจจยปัจจนียนัย

อกุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา วิจิกิจฺฉาสหคเต อุทฺธจฺจสหคเต ขนฺเธ ปจฺจยา วิจิกิจฺฉาสหคโต อุทฺธจฺจสหคโต โมโห ฯ {๒๘๓.๑} อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา อเหตุกํ วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ ฯเปฯ เทฺว ขนฺเธ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ อเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา กฏตฺตา จ รูปํ ฯเปฯ เทฺว ขนฺเธ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา กฏตฺตา จ รูปํ ขนฺเธ ปจฺจยา วตฺถุ วตฺถุํ ปจฺจยา ขนฺธา เอกํ มหาภูตํ ปจฺจยา ตโย มหาภูตา ฯเปฯ มหาภูเต ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปํ พาหิรํ ... อาหารสมุฏฺฐานํ ... อุตุสมุฏฺฐานํ ... อสญฺญสตฺตานํ เอกํ มหาภูตํ ปจฺจยา ตโย มหาภูตา ฯเปฯ มหาภูเต ปจฺจยา กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปํ จกฺขายตนํ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ กายายตนํ ปจฺจยา กายวิญฺญาณํ วตฺถุํ ปจฺจยา อเหตุกวิปากาพฺยากตา กิริยาพฺยากตา ขนฺธา ฯ {๒๘๓.๒} อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา วตฺถุํ ปจฺจยา วิจิกิจฺฉาสหคโต อุทฺธจฺจสหคโต โมโห ฯ อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา วิจิกิจฺฉาสหคเต อุทฺธจฺจสหคเต ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา วิจิกิจฺฉาสหคโต อุทฺธจฺจสหคโต โมโห ฯ

อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย คือ โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ เกิดขึ้น อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากตวิบาก อัพยากตกิริยาซึ่งเป็นอเหตุกะ เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ และกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากตวิบาก เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น หทยวัตถุอาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้นขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น ฯลฯ @ ตามนัยแห่งข้อ ๘๗ ฯ จิตตสมุฏฐานรูปและกฏัตตารูปที่เป็นอุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย เกิดขึ้น พาหิรรูปอาหาร-*สมุฏฐานรูป อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ สำหรับพวกอสัญญสัตว์ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น ฯลฯ กฏัตตารูปที่เป็นอุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ เกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัยกายาตนะเกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอเหตุกะ อัพยากตวิบาก และอัพยากต-*กิริยา ซึ่งเป็นอเหตุกะ อาศัยหทยวัตถุ เกิดขึ้น อกุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย คือ โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยหทยวัตถุ เกิดขึ้น อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมและอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่-*ไม่ใช่เหตุปัจจัย คือ โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ และหทยวัตถุ เกิดขึ้น

กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอารมฺมณปจฺจยา กุสเล ขนฺเธ ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ฯ ยถา ปฏิจฺจวาเร นอารมฺมณปจฺจยา เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ

อัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่ อารัมมณปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล เกิดขึ้น ปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย ในปัจจยวาร พึงให้พิสดารเหมือนอย่างปัจจัย ที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย ในปฏิจจวาร

กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา กุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ตีณิ ฯ อกุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา ตีณิ ฯ อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ฯเปฯ อพฺยากตํ ปริปุณฺณํ กาตพฺพํ พาหิรํ ... อาหารสมุฏฺฐานํ ... อุตุสมุฏฺฐานํ ... อสญฺญสตฺตานํ เอกํ มหาภูตํ ปจฺจยา ฯเปฯ จกฺขายตนํ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ กายายตนํ ปจฺจยา กายวิญฺญาณํ วตฺถุํ ปจฺจยา วิปากาพฺยากตา กิริยาพฺยากตา ขนฺธา ฯ อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา วตฺถุํ ปจฺจยา กุสลา ขนฺธา ฯเปฯ ยถา อนุโลเม สหชาตปจฺจยํ เอวํ คเณตพฺพํ ฯ

กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น มี ๓ นัย อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัยมี ๓ นัย อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย@ ตามนัยแห่งข้อ ๖๐ ฯ ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ พึงเพิ่มอัพยากตะให้บริบูรณ์ พาหิรรูป อาหารสมุฏฐานรูปอุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ สำหรับพวกอสัญญสัตว์ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น ฯลฯ จักขุวิญญาณอาศัยจักขายตนะ เกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัยกายายตนะ เกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลาย ที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยา อาศัยหทยวัตถุ เกิดขึ้น กุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล อาศัยหทยวัตถุ เกิดขึ้น ฯลฯ ปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย พึงนับเหมือนสหชาตปัจจัย ในอนุโลม

กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอนนฺตรปจฺจยา ... นสมนนฺตรปจฺจยา นอญฺญมญฺญปจฺจยา นอุปนิสฺสยปจฺจยา นปุเรชาตปจฺจยา ... ฯ ยถา ปฏิจฺจวาเร เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ

อัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัย เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่สมนันตรปัจจัย เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่อัญญมัญญ-*ปัจจัย เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่อุปนิสสยปัจจัย เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่ปุเรชาตปัจจัย พึงให้พิสดารเหมือนอย่างในปฏิจจวาร

กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นปจฺฉาชาตปจฺจยา ... นอาเสวนปจฺจยา จกฺขายตนํ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ นปจฺฉาชาตปจฺจยมฺปิ นอาเสวนปจฺจยมฺปิ ปริปุณฺณํ สตฺตรส ฯ ยถา อนุโลเม สหชาตปจฺจยํ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ

กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่ปัจฉาชาต- *ปัจจัย เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวนปัจจัย ฯลฯ จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ เกิดขึ้น ฯลฯ ทั้งปัจจัยที่ไม่ใช่ปัจฉาชาตปัจจัย ทั้งปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวนปัจจัย มีหัวข้อปัจจัยครบ-*๑๗ บริบูรณ์ พึงให้พิสดารเหมือนอย่างสหชาตปัจจัยในอนุโลม

กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา กุสเล ขนฺเธ ปจฺจยา กุสลา เจตนา ฯ อกุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา อกุสเล ขนฺเธ ปจฺจยา อกุสลา เจตนา ฯ อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา กิริยาพฺยากเต ขนฺเธ ปจฺจยา กิริยาพฺยากตา เจตนา พาหิรํ ... อาหารสมุฏฺฐานํ ... อุตุสมุฏฺฐานํ ... เอกํ มหาภูตํ ปจฺจยา ฯเปฯ มหาภูเต ปจฺจยา อุปาทารูปํ วตฺถุํ ปจฺจยา กิริยาพฺยากตา เจตนา ฯ {๒๘๘.๑} อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา วตฺถุํ ปจฺจยา กุสลา เจตนา ฯ อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา วตฺถุํ ปจฺจยา อกุสลา เจตนา ฯ กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา กุสเล ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา กุสลา เจตนา ฯ อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา อกุสเล ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา อกุสลา เจตนา ฯ

กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย คือ กุศลเจตนา อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล เกิดขึ้น อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย คือ กุศลเจตนา อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย คือ เจตนาที่เป็นอัพยากตกิริยา อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัพยากตกิริยา เกิดขึ้นมหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น พาหิรรูป อาหารสมุฏฐานรูป อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ อุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย เกิดขึ้น เจตนาที่เป็นอัพยากตกิริยา อาศัยหทยวัตถุ เกิดขึ้น@ ตามนัยแห่งข้อ ๖๐ ซึ่งว่าด้วยสหชาตปัจจัย ในปฏิจจวาร ฝ่ายอนุโลม กุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย คือ กุศลเจตนา อาศัยหทยวัตถุ เกิดขึ้น อกุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย คือ อกุศลเจตนา อาศัยหทยวัตถุ เกิดขึ้น กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมและอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่-*กัมมปัจจัย คือ กุศลเจตนา อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศลและหทยวัตถุ เกิดขึ้น อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมและอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย คือ อกุศลเจตนา อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศลและหทยวัตถุ เกิดขึ้น

กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นวิปากปจฺจยา กุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ตีณิ ฯ อกุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา ตีณิ ฯ อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นวิปากปจฺจยา กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ ฯเปฯ เทฺว ขนฺเธ ปจฺจยา เทฺว ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ เอกํ มหาภูตํ ปจฺจยา ตโย มหาภูตา ฯเปฯ มหาภูเต ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูปํ พาหิรํ ... อาหารสมุฏฺฐานํ ... อุตุสมุฏฺฐานํ อสญฺญสตฺตานํ เอกํ มหาภูตํ ปจฺจยา ตโย มหาภูตา ฯเปฯ มหาภูเต ปจฺจยา กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปํ วตฺถุํ ปจฺจยา กิริยาพฺยากตา ขนฺธา ฯ อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นวิปากปจฺจยา วตฺถุํ ปจฺจยา กุสลา ขนฺธา ฯ วิปากํ ฐเปตฺวา สพฺพตฺถ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ

กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่วิปาก ปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น มี ๓ นัย อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรม เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะกัมมวิปากปัจจัย มี ๓ นัย อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่วิปากปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากตกิริยา เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้นฯลฯ จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย เกิดขึ้น พาหิรรูป อาหารสมุฏฐานรูป อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ สำหรับพวกอสัญญสัตว์ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น ฯลฯ กฏัตตารูปที่เป็นอุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย เกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัพยากตวิบาก อาศัยหทยวัตถุ เกิดขึ้น กุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่วิปากปัจจัย คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล อาศัยหทยวัตถุ เกิดขึ้น ยกเว้นวิปากปัจจัยเสีย ในปัจจัยทุกๆ ข้อ พึงแจกให้พิสดาร

อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอาหารปจฺจยา ... นอินฺทฺริยปจฺจยา ... นฌานปจฺจยา จกฺขายตนํ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ กายายตนํ ปจฺจยา กายวิญฺญาณํ นฌาเน อิมํ นานากรณํ ฯ ... นมคฺคปจฺจยา จกฺขายตนํ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ กายายตนํ ปจฺจยา กายวิญฺญาณํ วตฺถุํ ปจฺจยา อเหตุกวิปากาพฺยากตา กิริยาพฺยากตา ขนฺธา นมคฺเค อิมํ นานากรณํ ฯ อวเสสํ ยถา ปฏิจฺจวาเร ปจฺจนียํ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ นสมฺปยุตฺตปจฺจยา นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา โนนตฺถิปจฺจยา ฯ กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ โนวิคตปจฺจยา กุสเล ขนฺเธ ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ฯ ยถา ปฏิจฺจวาเร เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ

อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่ อาหารปัจจัย เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่อินทริยปัจจัย เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่ฌานปัจจัย คือ จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ เกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัยกายายตนะเกิดขึ้น นี้เป็นข้อแตกต่างกันในปัจจัยที่ไม่ใช่ฌานปัจจัย อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่มัคคปัจจัย คือ จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ เกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัยกายายตนะเกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอเหตุกะอัพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยา อาศัยหทยวัตถุ เกิดขึ้น นี้เป็นข้อแตกต่างกันในปัจจัยที่ไม่ใช่มัคคปัจจัย ส่วนที่เหลือ พึงแจกให้พิสดารเช่นเดียวกันกับปัจจนียะ ในปฏิจจวาร อัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่สัมปยุตตปัจจัยเพราะปัจจัยที่ไม่ใช่วิปปยุตตปัจจัย เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่นัตถิปัจจัย อัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล เกิดขึ้น ปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย พึงแจกให้พิสดารเหมือนอย่างในปฏิจจวาร

นเหตุยา จตฺตาริ นอารมฺมเณ ปญฺจ นอธิปติยา สตฺตรส นอนนฺตเร ปญฺจ นสมนนฺตเร ปญฺจ นอญฺญมญฺเญ ปญฺจ นอุปนิสฺสเย ปญฺจ นปุเรชาเต สตฺต นปจฺฉาชาเต สตฺตรส นอาเสวเน สตฺตรส นกมฺเม สตฺต นวิปาเก สตฺตรส นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต ปญฺจ นวิปฺปยุตฺเต ตีณิ โนนตฺถิยา ปญฺจ โนวิคเต ปญฺจ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๔ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มี " ๕ " อธิปติปัจจัย มี " ๑๗ " อนันตรปัจจัย มี " ๕ " สมนันตรปัจจัย มี " ๕ " อัญญมัญญปัจจัย มี " ๕ " อุปนิสสยปัจจัย มี " ๕ " ปุเรชาตปัจจัย มี " ๗ " ปัจฉาชาตปัจจัย มี " ๑๗ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวนปัจจัย มีวาระ ๑๗ " กัมมปัจจัย มี " ๗ " วิปากปัจจัย มี " ๑๗ " อาหารปัจจัย มี " ๑ " อินทริยปัจจัย มี " ๑ " ฌานปัจจัย มี " ๑ " มัคคปัจจัย มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย มี " ๕ " วิปปยุตตปัจจัย มี " ๓ " นัตถิปัจจัย มี " ๕ " วิคตปัจจัย มี " ๕

นเหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ เอกํ ... นอธิปติยา จตฺตาริ นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ นอญฺญมญฺเญ เอกํ นอุปนิสฺสเย เอกํ นปุเรชาเต เทฺว นปจฺฉาชาเต จตฺตาริ นอาเสวเน จตฺตาริ นกมฺเม เอกํ นวิปาเก จตฺตาริ นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต เอกํ นวิปฺปยุตฺเต เทฺว โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๔ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๔ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๔ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๔ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑

นเหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา นอธิปติยา เอกํ นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ ในปัจจัยทุกๆ ข้อ มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัยมีวาระ ๑

นอารมฺมณปจฺจยา นเหตุยา เอกํ ... นอธิปติยา ปญฺจ นอนนฺตเร ปญฺจ นสมนฺตเร ปญฺจ นอญฺญมญฺเญ ปญฺจ นอุปนิสฺสเย ปญฺจ นปุเรชาเต ปญฺจ นปจฺฉาชาเต ปญฺจ นอาเสวเน ปญฺจ นกมฺเม เอกํ นวิปาเก ปญฺจ นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต ปญฺจ นวิปฺปยุตฺเต เอกํ โนนตฺถิยา ปญฺจ โนวิคเต ปญฺจ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๕ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕

นอารมฺมณปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอธิปติยา เอกํ ... โนวิคเต เอกํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ฯลฯ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑

นอธิปติปจฺจยา นเหตุยา จตฺตาริ ... นอารมฺมเณ ปญฺจ นอนนฺตเร ปญฺจ นสมนนฺตเร ปญฺจ นอญฺญมญฺเญ ปญฺจ นอุปนิสฺสเย ปญฺจ นปุเรชาเต สตฺต นปจฺฉาชาเต สตฺตรส นอาเสวเน สตฺตรส นกมฺเม สตฺต นวิปาเก สตฺตรส นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต ปญฺจ นวิปฺปยุตฺเต ตีณิ โนนตฺถิยา ปญฺจ โนวิคเต ปญฺจ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย มีวาระ ๔ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๕ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑๗ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑๗ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑๗ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๕ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕

นอธิปติปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ เอกํ ... นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ นอญฺญมญฺเญ เอกํ นอุปนิสฺสเย เอกํ นปุเรชาเต เทฺว นปจฺฉาชาเต จตฺตาริ นอาเสวเน จตฺตาริ นกมฺเม เอกํ นวิปาเก จตฺตาริ นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต เอกํ นวิปฺปยุตฺเต เทฺว โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๔ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๔ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๔ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑

นอธิปติปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา นอนนฺตเร เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) ฯ นอนนฺตรปจฺจยา นสมนนฺตรปจฺจยา นอญฺญมญฺญปจฺจยา นอุปนิสฺสยปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยสทิสํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับปัจจัย ที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยทุกๆ ข้อ มีวาระ ๑ ปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัย ปัจจัยที่ไม่ใช่สมนันตรปัจจัย ปัจจัยที่ไม่ใช่อัญญมัญญปัจจัยปัจจัยที่ไม่ใช่อุปนิสสยปัจจัย เช่นเดียวกันกับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย

นปุเรชาตปจฺจยา นเหตุยา เทฺว ... นอารมฺมเณ ปญฺจ นอธิปติยา สตฺต นอนนฺตเร ปญฺจ นสมนนฺตเร ปญฺจ นอญฺญมญฺเญ ปญฺจ นอุปนิสฺสเย ปญฺจ นปจฺฉาชาเต สตฺต นอาเสวเน สตฺต นกมฺเม ตีณิ นวิปาเก สตฺต นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต ปญฺจ นวิปฺปยุตฺเต ตีณิ โนนตฺถิยา ปญฺจ โนวิคเต ปญฺจ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่ปุเรชาตปัจจัย มีวาระ ๒ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๕ " อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕

นปุเรชาตปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ เอกํ ... นอธิปติยา เทฺว นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ นอญฺญมญฺเญ เอกํ นอุปนิสฺสเย เอกํ นปจฺฉาชาเต เทฺว นอาเสวเน เทฺว นกมฺเม เอกํ นวิปาเก เทฺว นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต เอกํ นวิปฺปยุตฺเต เทฺว โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ นปุเรชาตปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา นอธิปติยา เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) ... โนวิคเต เอกํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่ปุเรชาตปัจจัย กับปัจจัย ที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๒ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่ปุเรชาตปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัยกับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑

นปจฺฉาชาตปจฺจยา ... นอาเสวนปจฺจยา นเหตุยา จตฺตาริ ... นอารมฺมเณ ปญฺจ นอธิปติยา สตฺตรส นอนนฺตเร ปญฺจ นสมนนฺตเร ปญฺจ นอญฺญมญฺเญ ปญฺจ นอุปนิสฺสเย ปญฺจ นปุเรชาเต สตฺต นปจฺฉาชาเต สตฺตรส นกมฺเม สตฺต นวิปาเก สตฺตรส นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต ปญฺจ นวิปฺปยุตฺเต ตีณิ โนนตฺถิยา ปญฺจ โนวิคเต ปญฺจ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่ปัจฉาชาตปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวนปัจจัย มีวาระ ๔ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๕ " อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑๗ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑๗ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑๗ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕

นอาเสวนปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ เอกํ ... นอธิปติยา จตฺตาริ นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ นอญฺญมญฺเญ เอกํ นอุปนิสฺสเย เอกํ นปุเรชาเต เทฺว นปจฺฉาชาเต จตฺตาริ นกมฺเม เอกํ นวิปาเก จตฺตาริ นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต เอกํ นวิปฺปยุตฺเต เทฺว โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ นอาเสวนปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา นอธิปติยา เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) ... โนวิคเต เอกํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวนปัจจัย กับ ปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๔ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๔ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๔ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวนปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัยกับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยทุกๆ ข้อ มีหัวข้อปัจจัย ๑ ฯลฯ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑

นกมฺมปจฺจยา นเหตุยา เอกํ ... นอารมฺมเณ เอกํ นอธิปติยา สตฺต นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ นอญฺญมญฺเญ เอกํ นอุปนิสฺสเย เอกํ นปุเรชาเต ตีณิ นปจฺฉาชาเต สตฺต นอาเสวเน สตฺต นวิปาเก สตฺต นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต เอกํ นวิปฺปยุตฺเต ตีณิ โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ นกมฺมปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) ... โนวิคเต เอกํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ในอารัมมณปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยทุกๆ ข้อ มีหัวข้อปัจจัย ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑

นวิปากปจฺจยา นเหตุยา จตฺตาริ ... นอารมฺมเณ ปญฺจ นอธิปติยา สตฺตรส นอนนฺตเร ปญฺจ นสมนนฺตเร ปญฺจ นอญฺญมญฺเญ ปญฺจ นอุปนิสฺสเย ปญฺจ นปุเรชาเต สตฺต นปจฺฉาชาเต สตฺตรส นอาเสวเน สตฺตรส นกมฺเม สตฺต นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต ปญฺจ นวิปฺปยุตฺเต ตีณิ โนนตฺถิยา ปญฺจ โนวิคเต ปญฺจ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่วิปากปัจจัย มีวาระ ๔ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๕ " อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑๗ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑๗ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑๗ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๗ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๕

นวิปากปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ เอกํ ... นอธิปติยา จตฺตาริ นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ นอญฺญมญฺเญ เอกํ นอุปนิสฺสเย เอกํ นปุเรชาเต เทฺว นปจฺฉาชาเต จตฺตาริ นอาเสวเน จตฺตาริ นกมฺเม เอกํ นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต เอกํ นวิปฺปยุตฺเต เทฺว ... โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ นวิปากปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา นอธิปติยา เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) ... โนวิคเต เอกํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่วิปากปัจจัย กับปัจจัยที่-*ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๔ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๔ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๔ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑

นอาหารปจฺจยา นเหตุยา เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) ... โนวิคเต เอกํ ฯ นอินฺทฺริยปจฺจยา นเหตุยา เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) ฯ นฌานปจฺจยา นเหตุยา เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) ฯ นมคฺคปจฺจยา นเหตุยา เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) ฯ นสมฺปยุตฺตปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยสทิสํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อาหารปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยทุกๆ ข้อ มีวาระ ๑ ฯลฯ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อาหารปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อินทริยปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยทุกๆ ข้อ มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่ฌานปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยทุกๆ ข้อ มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่มัคคปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยทุกๆ ข้อ มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่มัคคปัจจัย มีวาระ ๑ ปัจจัยที่ไม่ใช่สัมปยุตตปัจจัย ก็เช่นเดียวกันกับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย

นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา นเหตุยา เทฺว ... นอารมฺมเณ เอกํ นอธิปติยา ตีณิ นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ นอญฺญมญฺเญ เอกํ นอุปนิสฺสเย เอกํ นปุเรชาเต ตีณิ นปจฺฉาชาเต ตีณิ นอาเสวเน ตีณิ นกมฺเม ตีณิ นวิปาเก ตีณิ นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต เอกํ โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่วิปปยุตตปัจจัย มีวาระ ๒ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๓ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑

นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ เอกํ ... นอธิปติยา เทฺว นอนนฺตเร เอกํ นสมนนฺตเร เอกํ นอญฺญมญฺเญ เอกํ นอุปนิสฺสเย เอกํ นปุเรชาเต เทฺว นปจฺฉาชาเต เทฺว นอาเสวเน เทฺว นกมฺเม เอกํ นวิปาเก เทฺว นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต เอกํ โนนตฺถิยา เอกํ โนวิคเต เอกํ ฯ นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา นอธิปติยา เอกํ (สพฺพตฺถ เอกํ) โนนตฺถิปจฺจยา โนวิคตปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยสทิสํ ฯ ปจฺจยวาเร ปจฺจนียํ นิฏฺฐิตํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่วิปปยุตตปัจจัย กับ ปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๒ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ปัจจัยที่ไม่ใช่นัตถิปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย ก็เช่นเดียวกันกับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย ปัจจนียะในปัจจยวาร จบ.

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอารัมมณปัจจัย ได้แก่ จิตตสมุฏฐานรูปทำขันธ์ที่เป็นกุศลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (พึงขยายให้พิสดารเหมือนนอารัมมณปัจจัยในปฏิจจวาร)นอธิปติปัจจัย

สภาวธรรมที่เป็นกุศลทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอธิปติปัจจัย ได้แก่ ... ทำขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล ... มี ๓ วาระ ... ทำสภาวธรรมที่เป็นอกุศล ... มี ๓ วาระ ... ทำสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤต ฯลฯ ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ (พึงเพิ่มอัพยากตบทให้บริบูรณ์) ... ที่เป็นภายนอก ... ที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน ... ที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน ... สำหรับเหล่าอสัญญสัตตพรหม ... ทำมหาภูตรูป ๑ ฯลฯ จักขุวิญญาณทำจักขายตนะให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณทำกายายตนะให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอัพยากตวิบากและที่เป็นอัพยากตกิริยาทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น สภาวธรรมที่เป็นกุศลทำสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอธิปติปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นกุศลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ (พึงนับเหมือนสหชาตปัจจัยในอนุโลม) นอนันตรปัจจัยเป็นต้น

สภาวธรรมที่เป็นกุศลทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนปัจฉาชาตปัจจัย เพราะนอาเสวนปัจจัย ฯลฯ ทำจักขายตนะ ฯลฯ (นปัจฉาชาตปัจจัยและนอาเสวนปัจจัยบริบูรณ์แล้ว มี ๑๗ วาระ) (พึงขยายให้พิสดารเหมือนสหชาตปัจจัยในอนุโลม)นกัมมปัจจัย

สภาวธรรมที่เป็นกุศลทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนวิปากปัจจัย ... ทำขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล ... มี ๓ วาระ ... ทำสภาวธรรมที่เป็นอกุศล ... มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตทำสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนวิปากปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปทำขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากต-กิริยาให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูปทำขันธ์ ๒ ให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น มหาภูตรูป ๓ ทำมหาภูตรูป ๑ ให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ จิตต-สมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทายรูปทำมหาภูตรูปให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ... ที่เป็นภายนอก... ที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน ... ที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน ... สำหรับเหล่าอสัญญสัตตพรหมมหาภูตรูป ๓ ทำมหาภูตรูป ๑ ให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ กฏัตตารูปที่เป็นอุปาทายรูปทำมหาภูตรูปให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอัพยากตกิริยาทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น สภาวธรรมที่เป็นกุศลทำสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนวิปากปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นกุศลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (เว้นวิปากปัจจัยทุกปัจจัยพึงขยายให้พิสดาร) นอาหารปัจจัยเป็นต้น

... เพราะนสัมปยุตตปัจจัย เพราะนวิปปยุตตปัจจัย เพราะโนนัตถิปัจจัย สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะโนวิคตปัจจัย ได้แก่ จิตตสมุฏฐานรูปทำขันธ์ที่เป็นกุศลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (พึงขยายให้พิสดารเหมือนในปฏิจจวาร) ๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร

นเหตุปัจจัย กับนอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ (ทุกปัจจัยมีปัจจัยละ ๑วาระ) โนวิคตปัจจัย กับนอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ นเหตุปัจจัย กับนอินทรียปัจจัย มี ๑ วาระ (ทุกปัจจัยมีปัจจัยละ ๑ วาระ) นเหตุปัจจัย กับนฌานปัจจัย มี ๑ วาระ (ทุกปัจจัยมีปัจจัยละ ๑ วาระ) นเหตุปัจจัย กับนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ (ทุกปัจจัยมีปัจจัยละ ๑ วาระ) ... กับนสัมปยุตตปัจจัย ... (ปัจจัยนี้เหมือนกับนอารัมมณปัจจัย)นวิปปยุตตทุกนัย

ก็กุศลย่อมไม่ได้ในปัจจนียนัย เพราะฉะนั้น ท่านจึงเริ่มวิสัชนาตั้งแต่อกุศลเป็นต้นไปว่า อกุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา ดังนี้. คำวิสัชนานั้นย่อมดำเนิไปตามบาลีเท่านั้น. ก็คำที่จะพึงกล่าวในวาระนี้ได้กล่าวไว้เรียบร้อยแล้วในปัจจนียนัยแห่งปฏิจจวาระ.

ก็ท่านกล่าวคำว่า นเหตุยา จตฺตาริ ในนเหตุปัจจัย มี ๔ วาระ เป็นต้น เพื่อแสดงจำนวนวิสัชนาที่ได้ในปัจจนียนัยอันใดไว้ ในวิสัชนานั้นมีการกำหนด ๖ อย่างคือวิสัชนา ๔ วาระ ๑๗ วาระ ๕ วาระ ๓ วาระ ๑ วาระ ในการเทียบเคียงปัจจัยที่มีมูล ๒ และมูล ๓ เป็นต้นพึงทราบการนับด้วยอำนาจการกำหนดเหล่านั้น เพราะว่า ปัจจัยใด ที่ได้วิสัชนาถึง ๑๗ วาระ เพราะเทียบเคียงกับปัจจัยที่เช่นเดียวกันกับปัจจัยนั้น.

____________________________

อรรถกถาบาลีไทยหน้า ๕๗๗ บรรทัดที่ ๔ ว่า โน ฉบับอื่นเป็น โย แปลตามฉบับอื่น เพราะตรงตามสภาวะ.

การกำหนดจำนวนได้แม้ทั้ง ๖ อย่างที่เหลือ ก็เพราะเทียบเคียงกับปัจจัยที่มีจำนวนต่ำกว่า. แม้ในการกำหนดจำนวนที่เหลือก็อย่างนี้. เมื่อเว้นการกำหนดจำนวนที่สูงกว่า ก็ย่อมได้จำนวนที่เท่ากันและต่ำกว่ากัน ในการนี้จะไม่ได้การกำหนดจำนวนที่สูงกว่า ฉะนั้นนี้จึงเป็นข้อนิยมในเรื่องการกำหนดจำนวนนี้.

ก็จำนวนที่เท่ากัน และจำนวนที่ต่ำกว่ากัน เมื่อความผิดแผกกันมีอยู่ เนื้อความก็ไม่ได้. เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า นเหตุปจฺจยา นารมฺมเณ เอกํ เพราะนเหตุปัจจัย ในอารัมมณปัจจัยมี ๑ วาระ ดังนี้เป็นต้น.

ความจริงในเรื่องนี้ น่าจะมีคำกล่าวว่า วิสัชนา ๔ วาระ ควรได้ด้วยอำนาจแห่งนเหตุปัจจัยเพราะพระบาลีมาแล้วว่า ในนเหตุปัจจัย มี ๔ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย มี ๕ วาระ. แต่เพราะวิสัชนาเหล่านั้นเข้ากันกับอารัมมณธรรม สารัมมณธรรมจึงผิด เพราะฉะนั้น วิสัชนา ๓ วาระจึงลดไป คืออกุศลธรรมอิงอาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น,อกุศลธรรมอิงอาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น, อกุศลธรรมอิงอาศัยอกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเกิดขึ้น. วิสัชนา ๑ วาระเท่านั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ด้วยสามารถแห่งรูปว่า อัพยากตธรรมอิงอาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้นดังนี้.

บัณฑิตครั้นทราบวิสัชนาที่ผิดแผกแตกต่างกันไปในปัจจัยทั้งปวงแล้วพึงทราบการกำหนดที่จะมีได้ด้วยประการฉะนี้.

อีกอย่างหนึ่ง ในอธิการนี้มีการแสดงเพียงนัยดังต่อไปนี้.

สองบทว่า นาธิปติยา จตฺตาริ ในนอธิปติปัจจัย มี ๔ วาระ คือวิสัชนาที่ได้แล้วในวิสัชนานเหตุปัจจัย.

แม้ในจตุกะที่เหลือก็นัยนี้เหมือนกัน.

สองบทว่า นานนฺตเร เอกํ ในนอนันตรปัจจัย มี ๑ วาระ คือ อัพยากตะกับอัพยากตะ ด้วยอำนาจรูปที่มีอเหตุกจิตเป็นสมุฏฐาน และรูปที่เหลือ. บัณฑิตพึงทราบรูปที่ประกอบได้ในปัจจัยหนึ่งๆ ทั้งหมดอย่างนี้.

แม้ในคำนี้ว่า นปุเรชาเต เทฺว ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๒ วาระ ก็ควรจะกล่าวว่า ได้วิสัชนา ๔ วาระด้วยอำนาจนเหตุปัจจัย. แต่เพราะนเหตุปัจจัยเข้ากันได้กับนปุเรชาตปัจจัย วิสัชนา ๒ ข้อด้วยอำนาจวัตถุปุเรชาตะว่า อกุศลเกิดขึ้นเพราะอิงอาศัยอัพยากตธรรมอกุศลเกิดขึ้นเพราะอิงอาศัยอกุศลและอัพยากตะดังนี้ ต้องลดไป. ส่วนในอรูปภพท่านกล่าววิสัชนาไว้ ๒ ข้อ ด้วยอำนาจอเหตุกโมหะและอเหตุกกิริยา.

สองบทว่า นวิปฺปยุตเต เทฺว ในนวิปปยุตตปัจจัยมี ๒ วาระ คือวิสัชนา ๒ ข้อด้วยอำนาจอเหตุกอกุศลและอเหตุกกิริยา ในอรูปภพ.

ใน โนนตฺถิ โนวิคเต คำว่า เอกํ = ๑ พึงทราบว่าได้แก่อัพยากตะกับอัพยากตะ ด้วยอำนาจรูปทั้งหมด. ในปัจจัยที่มีมูล ๓ เป็นต้น แสดงไว้หมดแล้ว.

ส่วนในนารัมมณทุมูลกนัย คำว่า นาธิปติยา ปญฺจ ในนอธิปติปัจจัย มี ๕ วาระ คือวิสัชนาที่ได้ในนอารัมมณปัจจัยนั่นเอง.

ในคำนี้ว่า นกมฺเม เอกํ ในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ บัณฑิตไม่พึงถือเอาจิตตชรูปและกัมมชรูป พึงทราบเฉพาะอัพยากตะกับอัพยากตะ ด้วยอำนาจรูปที่เหลือ.

ในนาธิปติมูลกนัย คำว่า นปุเรชาเต สตฺต ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๗ วาระ คือวิสัชนาที่ได้ในนปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น.

คำว่า นปจฺฉาชาเต สตฺตรส ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๑๗ วาระ ได้แก่วิสัชนา ๑๗ ข้อ ในนปัจฉาชาตปัจจัยเท่านั้น. วิสัชนาที่มีนอนันตรปัจจัย นสมนันตรปัจจัย นอัญญมัญญปัจจัย นอุปนิสสยปัจจัย นสัมปยุตตปัจจัย โนนัตถิปัจจัย โนวิคตปัจจัย เป็นมูล เหมือนกับปัจจัยที่มีนอารัมมณปัจจัยเป็นมูล. วิสัชนาที่ผ่านมาแล้วและยังไม่ถึง และวิสัชนาที่มีได้และมีไม่ได้ในปัจจัยทั้งหมด พึงทราบโดยการแสดงเพียงนัยนี้เท่านั้น.

อรรถกถาปัจจยปัจจนียนัย จบ. -----------------------------------------------------