ปัจจนียานุโลมติกทุกปัฏฐาน

เหตุธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยนเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยนเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุธรรมที่เป็นกุศล อาศัยนเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยนเหตุธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุธรรมที่เป็นกุศล อาศัยนเหตุธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยนเหตุธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยนเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล และนเหตุธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤตเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุธรรมที่เป็นกุศล อาศัยนเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล และนเหตุธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤตเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยนเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล และนเหตุธรรมที่ไม่ใช่อกุศลเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

นเหตุธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย นเหตุธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย นเหตุธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย นเหตุธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย นเหตุธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๕ นัย นเหตุธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อกุศล และธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต ฯลฯ มี ๓ นัย นเหตุธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๘ นกุสลัตติกนสเหตุกทุกกุสลัตติกสเหตุกทุกะ

สเหตุกธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย อเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย อเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย อเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย อเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อกุศล และธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย อเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ นกุสลัตติกนเหตุสัมปยุตตทุกกุสลัตติกเหตุสัมปยุตตทุกะ

เหตุสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุสัมปยุตตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่กุศลเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุสัมปยุตตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อกุศลเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหมือนกับสเหตุกทุกะ

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

เหตุวิปปยุตตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหมือนกับอเหตุกทุกะ มีวาระ ๖นกุสลัตติกนเหตุสเหตุกทุกกุสลัตติกเหตุสเหตุกทุกะ

เหตุและสเหตุกธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุและสเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ในที่ไม่ใช่อกุศล มีวาระ ๒ ในที่ไม่ใช่อัพยากฤต มี " ๒ โดยคณิตกนัย ครั้งที่ ๑ มี " ๑ โดยคณิตกนัย ครั้งที่ ๒ มี " ๑ โดยคณิตกนัย ครั้งที่ ๓ มี " ๑ ในปัจจัยทั้งปวง มี " ๙

ธรรมที่เป็นสเหตุกธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม และไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหมือนกับเหตุและสเหตุกทุกะ มีวาระ ๙นกุสลัตติกนเหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ กุสลัตติกเหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ

เหตุและเหตุสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และ ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

ธรรมที่เป็นเหตุสัมปยุตตธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรม ที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม และไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙ นกุสลัตติกนสนิทัสสนทุกกุสลัตติกสนิทัสสนทุกะ

นเหตุสเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นนเหตุธรรม และไม่ใช่ สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

นเหตุอเหตุกธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่เป็นนเหตุธรรม และไม่ใช่ อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย โดยคณิตกนัย มี ๑ นัย มีวาระ ๓ นเหตุอเหตุกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นนเหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งมีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งมีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๒) สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งมีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่ใช่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๓) สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งมีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่ใช่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งมีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลและที่ไม่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่ใช่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๒) สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งมีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลและที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่ใช่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๓) (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ ปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ อาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นเหตุและมีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุและมิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นเหตุและมีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุและมิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ (สภาวธรรมที่ไม่เป็นอกุศล มี ๒ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นอัพยากฤต มี ๒วาระ นับครั้งแรก มี ๑ วาระ นับครั้งที่ ๒ มี ๑ วาระ นับครั้งที่ ๓ มี ๑ วาระทุกปัจจัยมีปัจจัยละ ๙ วาระ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งมีเหตุและมิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งมิใช่ไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่ใช่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุและมิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุและมิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเหตุและมิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑ เมื่อนับแล้ว มี๓ วาระ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------