วิปากมูลกนัย
พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับหลวง · ผู้ดำเนินการอ่านข้อเท็จจริงสาธารณะแล้วสรุปเอง
ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๐ พระอภิธรรมปิฎก เล่มที่ ๗ มหาปัฏฐานปกรณ์ ภาค ๑ วิปากมูลกนัย
๘๙๔ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย กับวิปากปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มีวาระ ๑ " อาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " อินทริยปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " ฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " มัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑ " วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๑
๘๙๕ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ วิปาก สหชาต นิสสยอัตถิ อวิคตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ ฯลฯ " อธิปติปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สมนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อัญญมัญญปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อุปนิสสยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปุเรชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปัจฉาชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาเสวนปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " กัมมปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาหารปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อินทริยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ฌานปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " มัคคปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ ในปัจจัยที่ไม่ใช่สัมปยุตตปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ ฯลฯ " วิปปยุตตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " นัตถิปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิคตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ
๘๙๖ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ วิปาก สหชาต อัญญมัญญนิสสย อัตถิ อวิคตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ ฯลฯ " อธิปติปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สมนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อุปนิสสยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปุเรชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปัจฉาชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาเสวนปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " กัมมปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาหารปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อินทริยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ฌานปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " มัคคปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สัมปยุตตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิปปยุตตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " นัตถิปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิคตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ
๘๙๗ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ วิปาก สหชาต อัญญมัญญนิสสย สัมปยุตต อัตถิ อวิคตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ ฯลฯ " อธิปติปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สมนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อุปนิสสยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปุเรชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปัจฉาชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาเสวนปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " กัมมปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาหารปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อินทริยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ฌานปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " มัคคปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิปปยุตตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " นัตถิปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิคตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ
๘๙๘ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ วิปาก สหชาต นิสสยวิปปยุตต อัตถิ อวิคตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ ฯลฯ " อธิปติปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สมนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อัญญมัญญปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อุปนิสสยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปุเรชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปัจฉาชาตปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ ฯลฯ " อาเสวนปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " กัมมปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาหารปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อินทริยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ฌานปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " มัคคปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สัมปยุตตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " นัตถิปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิคตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ
๘๙๙ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ วิปาก สหชาต อัญญมัญญนิสสย วิปปยุตต อัตถิ อวิคตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ ฯลฯ " อธิปติปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " สมนันตรปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อุปนิสสยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปุเรชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ปัจฉาชาตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาเสวนปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " กัมมปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อาหารปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " อินทริยปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " ฌานปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " มัคคปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ ในปัจจัยที่ไม่ใช่สัมปยุตตปัจจัย ที่มีวาระ ๑ คือ ฯลฯ " นัตถิปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ " วิคตปัจจัย " ๑ คือ ฯลฯ วิปากมูลกนัย จบ
ฉบับมหาจุฬาฯ
ชั้นตัวบทพุทธพจน์หน่วยที่ตำแหน่งเดียวกันของเล่มนี้ · เลขข้อเป็นของฉบับนี้เอง · ชื่อเรื่องตรงกันทั้งสองฉบับ
เปิดหน้าของฉบับนี้ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
วิปากทุกนัย
นเหตุปัจจัย กับวิปากปัจจัย มี ๑ วาระ นอารัมมณปัจจัย ” มี ๑ วาระ
{ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๔๐ หน้า : ๔๙๓}
พระอภิธรรมปิฎก ธัมมานุโลม [ติกปัฏฐาน] ๑. กุสลติกะ ๗. ปัญหาวาร นอธิปติปัจจัย กับวิปากปัจจัย มี ๑ วาระ นอนันตรปัจจัย ” มี ๑ วาระ นสมนันตรปัจจัย ” มี ๑ วาระ นอัญญมัญญปัจจัย ” มี ๑ วาระ นอุปนิสสยปัจจัย ” มี ๑ วาระ นปุเรชาตปัจจัย ” มี ๑ วาระ นปัจฉาชาตปัจจัย ” มี ๑ วาระ นอาเสวนปัจจัย ” มี ๑ วาระ นกัมมปัจจัย ” มี ๑ วาระ นอาหารปัจจัย ” มี ๑ วาระ นอินทรียปัจจัย ” มี ๑ วาระ นฌานปัจจัย ” มี ๑ วาระ นมัคคปัจจัย ” มี ๑ วาระ นสัมปยุตตปัจจัย ” มี ๑ วาระ นวิปปยุตตปัจจัย ” มี ๑ วาระ โนนัตถิปัจจัย ” มี ๑ วาระ โนวิคตปัจจัย ” มี ๑ วาระ (๑๙) วิปากฆฏนา (๕)
นเหตุปัจจัย กับปัจจัย ๕ คือ วิปากะ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ และอวิคตะ มี ๑ วาระ นอารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นสมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ
{ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๔๐ หน้า : ๔๙๔}
พระอภิธรรมปิฎก ธัมมานุโลม [ติกปัฏฐาน] ๑. กุสลติกะ ๗. ปัญหาวาร นปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นกัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอินทรียปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นมัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นสัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นวิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ โนนัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ โนวิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นเหตุปัจจัย กับปัจจัย ๖ คือ วิปากะ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ อัตถิและอวิคตะ มี ๑ วาระ นอารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นสมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นกัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอินทรียปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ
{ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๔๐ หน้า : ๔๙๕}
พระอภิธรรมปิฎก ธัมมานุโลม [ติกปัฏฐาน] ๑. กุสลติกะ ๗. ปัญหาวาร นมัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นสัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นวิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ โนนัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ โนวิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นเหตุปัจจัย กับปัจจัย ๗ คือ วิปากะ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ สัมปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ มี ๑ วาระ นอารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นสมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นกัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอินทรียปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นมัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นวิปปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ โนนัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ โนวิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นเหตุปัจจัย กับปัจจัย ๖ คือ วิปากะ สหชาตะ นิสสยะ วิปปยุตตะ อัตถิและอวิคตะ มี ๑ วาระ นอารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ
{ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๔๐ หน้า : ๔๙๖}
พระอภิธรรมปิฎก ธัมมานุโลม [ติกปัฏฐาน] ๑. กุสลติกะ ๗. ปัญหาวาร นอธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นสมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอัญญมัญญปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นกัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอินทรียปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นมัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นสัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ โนนัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ โนวิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นเหตุปัจจัย กับปัจจัย ๗ คือ วิปากะ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ มี ๑ วาระ นอารัมมณปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นสมนันตรปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอุปนิสสยปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นปุเรชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นปัจฉาชาตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอาเสวนปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ
{ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๔๐ หน้า : ๔๙๗}
พระอภิธรรมปิฎก ธัมมานุโลม [ติกปัฏฐาน] ๑. กุสลติกะ ๗. ปัญหาวาร นกัมมปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอาหารปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นอินทรียปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นฌานปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นมัคคปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ นสัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ โนนัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ โนวิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี ๑ วาระ วิปากมูลกนัย จบ
อรรถกถา
ชั้นตัวบทอรรถกถาอธิบายพระไตรปิฎกอรรถกถายึดที่ข้อ ๗๕๒ ซึ่งครอบมาถึงข้อที่กำลังอ่าน
เปิดหน้าของฉบับนี้ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
อรรถกถาอนุโลมปัจจนียนัย
พึงทราบวินิจฉัยในอนุโลมปัจจนียนัย ต่อไป
ปัจจัยใดๆ ในบรรดาปัจจัยที่มีการนับแล้ว ในอนุโลมอย่างนี้คือ เหตุยา สตฺต, อารมฺมเณ นว ในเหตุปัจจัยมี ๗ วาระ ในอารัมมณปัจจัยมี ๗ วาระ และในปัจจนียะ อย่างนี้คือ นเหตุยา ปณฺณรส, นอารมฺมเณ ปณฺณรส ในนเหตุปัจจัยมี ๑๕ วาระ,ในนอารัมมณปัจจัยมี ๑๕ วาระ ตั้งอยู่แล้วโดยอนุโลม ผู้ศึกษาพึงทราบการนับด้วยอำนาจแห่งวาระที่เหมือนกันในบรรดาวาระที่ได้แล้วในปัจจนียนัย แห่งปัจจัยนั้นๆ อันตั้งอยู่แล้วโดยความเป็นปัจจนียะ กับวาระอันได้แล้วในอนุโลมนัยแห่งปัจจัยนั้นๆ.
จริงอยู่ ในอนุโลมนัย วาระ ๗ ได้แล้วในคำว่า เหตุยา สตฺต ในเหตุปัจจัยมี ๗ วาระ ในปัจจนียะ วาระ ๑๕ ในอารัมมณปัจจัยได้แล้วในคำว่า นอารมฺมเณ ปณฺณรส ในนอารัมมณปัจจัยมี ๑๕ วาระ
บรรดาวาะ ๑๕ ที่ท่านกล่าวไว้ในนอารัมมณปัจจัย วาระ ๗ เหล่านี้คือ กุสโล กุสลสฺส อพฺยากตสฺส กุสลาพยากตสฺส, อกุสโล อกุสลสฺส อพฺยากตสฺส อกุสลาพยากตสฺส อพฺยากโต อพฺยากตสฺส(๗ วาระคือ กุ - กุ, กุ - อัพ, กุ - กุ.อัพ, อกุ - อกุ, อกุ - อัพ, อกุ - อกุ.อัพ และอัพ - อัพ) เหมือนกันกับวาระ ๗ ที่ท่านกล่าวไว้ในเหตุปัจจัย.
คำว่า เหตุปจฺจยา นอารมฺมเฌ สตฺต เพราะเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัยมี ๗ วาระ ท่านกล่าวหมายเอาวาระ ๗ เหล่านั้น. แม้ในคำว่า นอธิปติยา สตฺต ในนอธิปติปัจจัย มี ๗ วาระ เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในนสหชาตปัจจัย ย่อมไม่ได้วาระ แม้สักอย่างหนึ่ง เพราะเหตุปัจจัยที่ไม่เกิดพร้อมกันไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่แต่งโยชนาด้วยสหชาตปัจจัยนั้น.
วาระ ๓ มีกุศลเป็นต้น ย่อมได้แก่รูปาพยากตะในนอัญญมัญญปัจจัย.
คำว่า ตีณิ ท่านหมายเอาวาระ ๓ เหล่านั้น ในนสัมปยุตตปัจจัยก็เหมือนกัน ส่วนในนวิปปยุตตปัจจัย ผู้ศึกษาพึงทราบวาระ ๓ ด้วยอำนาจแห่งอรูปธรรม คือกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ.
นนิสสยะ โนอัตถิ โนอวิคตปัจจัย ย่อมมีไม่ได้ เหมือนสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้นท่านจึงไม่แต่งโยชนาเชื่อมกับปัจจัยเหล่านั้น. ในข้อนี้มีการกำหนด ๒ อย่าง คือ สตฺต = ๗ ตีณิ = ๓ ด้วยประการฉะนี้. ผู้ศึกษาพึงลดจำนวนแห่งปัจจัยที่นับได้มากกว่ากับปัจจัยที่นับได้น้อยกว่า ด้วยอำนาจแห่งข้อกำหนดเหล่านั้น แล้วถึงทราบการนับในปัจจัยฆฏนา ทั้งหลายต่อไป.
พึงทราบวินิจฉัยในฆฏนานั้นต่อไป คำว่า เหตุ สหชาต นิสฺสย อตฺถิ อวิคตนฺติ นอารมฺมเณ สตฺต ความว่า ผู้ศึกษาพึงทราบว่า ในนอารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระ โดยนัยนี้ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม เพราะปัจจัย ๕ คือเหตุ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ อวิคตปัจจัย. กุศลเหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยเหตุ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ อวิคตะและนอารัมมณปัจจัย.
แม้ในคำว่า นาธิปติยา สตฺต เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน.
ในฆฏนาที่ ๒ ท่านกล่าว่า ตีณิ = ๓ ในปัจจัยที่เหลือ เว้นนสัมปยุตตปัจจัย เพราะผนวกอัญญมัญญปัจจัยเข้าไปด้วย. ส่วนในนสัมปยุตตปัจจัย ท่านกล่าว่า เอกํ = ๑ หมายถึงนามและรูปในปฏิสนธิกาล ซึ่งวิปปยุตตกันและกัน ฯ ก็ในอธิการนี้ย่อมไม่ได้อัญญมัญญปัจจัย โดยเป็นปัจจนียะ เพราะผนวกเข้าในอนุโลมฆฏนา เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า นอญฺญมญฺเญ. ปัจจัยที่เข้าได้แม้ในฆฏนาที่เหลือ ก็ย่อมไม่ได้โดยเป็นปัจจนียะเหมือนในอธิการนี้.
ในฆฏนาที่ ๓ มีวิสัชนา ๓ วาระเท่านั้น เพราะสัมปยุตตปัจจัยถูกผนวกเข้าไปด้วย.
ในฆฏนาที่ ๔ มีวิสัชนา ๓ วาระ คือกุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เพราะผนวกวิปปยุตตปัจจัยเข้าไปด้วย.
ในฆฏนาที่ ๕ เพราะมีวิบากเข้าไปด้วยในที่ทุกแห่ง จึงมีวิสัชนา ๑ วาระ คืออัพยากตะ กับอัพยากตะ. ในวิปากะและสัมปยุตตปัจจัยนอกจากนี้ก็นัยนี้เหมือนกัน.
คำว่า เหตุสหชาตนิสฺสยอินฺทริยมคฺคอตฺถิอวิคตนฺติ นอารมฺมเณ จตฺตาริ เพราะปัจจัย ๗ คือเหตุ สหชาตะ นิสสยะ อินทริยะ มัคคะ อัตถิ อวิคตะในนอารัมมณปัจจัยมี ๔ วาระ ความว่า ผู้ศึกษาพึงทราบวิสัชนา ๔ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย ด้วยอำนาจแห่งปัจจัย ๗ เหล่านั้นคือกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. แม้ในฆฏนาที่เหลือก็นัยนี้เหมือนกัน ฯ
สองบทว่า นอญฺญมญฺเญ เทฺว ในนอัญญมัญญปัจจัยมี ๒ วาระ คือกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. แม้ในวิสัชนา ๒ ข้างหน้าก็นัยนี้เหมือนกัน. ผู้ศึกษาพึงทราบวิธีนับด้วยอำนาจแห่งปัจจัยที่ได้ในฆฏนาทั้งหมด โดยอุบายนี้.
ก็ฆฏนาเหล่านี้ทั้งหมดท่านกล่าว่ามี ๔๑๕ ฆฏนา ด้วยอำนาจสหชาตฆฏนา และด้วยอำนาจปกิณณกฆฏนา ในอนุโลมปัจจนียนัยนี้ ในบรรดาฆฏนาทั้งหลายเหล่านั้น ปัจจัยแม้อย่างหนึ่งในบรรดาปัจจัยทั้งหลายที่ตั้งอยู่โดยเป็นอนุโลมในฆฏนานั้นๆ ย่อมไม่ได้โดยเป็นปัจจนียะ.
ก็ในเหตุมูลกนัยนี้ ปัจจัย ๑๙ มาแล้วโดยเป็นปัจจนียะ เพราะปัจจัย ๕ ตั้งอยู่แล้วโดยเป็นอนุโลมในฆฏนาที่ ๑ ปัจจัยที่เหลือเฉพาะที่เป็นอนุโลมมาแล้วโดยเป็นปัจจนียะ.
แม้ในปัจจัยที่เหลือก็เมื่อว่าโดยอนุโลมในอธิการนี้ บรรดาปัจจัยเป็นอันมากปัจจัยอย่างหนึ่งๆ เท่านั้น ที่มาแล้วโดยเป็นปัจจนียะ ผู้ศึกษาพึงทราบวิธีนี้ทั้งหมดตามสมควร แม้ในนัยที่มีอารัมมณปัจจัยเป็นมูลเป็นต้น เหมือนนัยที่มีเหตุปัจจัยเป็นมูล ฉะนั้น.
อนุโลมปัจจนียนัย จบ. -----------------------------------------------------