นสรณทุกนสเหตุกทุกะ

นสรณํ นสเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณทุกนเหตุสมฺปยุตฺตทุกํ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ นสรณทุกนเหตุสัมปยุตตทุกะ

นสรณํ นเหตุสมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นเหตุวิปฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณทุกนเหตุสเหตุกทุกํ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ นสรณทุกนเหตุสเหตุกทุกะ

นสรณํ นเหตุญฺเจวนอเหตุกญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอเหตุกญฺเจวนนจเหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณทุกนเหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุกํ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม และไม่ใช่นเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ นสรณทุกนเหตุสเหตุสัมปยุตตทุกะ

นสรณํ นเหตุญฺเจวนเหตุวิปฺปยุตฺตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นเหตุวิปฺปยุตฺตญฺเจวนนจเหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณทุกนเหตุนสเหตุกทุกํ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม และไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สรณ-*ธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม และไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ นสรณทุกนเหตุนสเหตุกทุกะ

นสรณํ นเหตุํ นสเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นเหตุํ นอเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณทุกจูฬนฺตรทุกํ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ นสรณทุกจูฬันตรทุกะ

นสรณํ นอปฺปจฺจยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นอสงฺขตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นสนิทสฺสนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นสปฺปฏิฆํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอปฺปฏิฆํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นรูปึ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอรูปึ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นโลกิยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นโลกุตฺตรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นเกนจิวิญฺเญยฺยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นเกนจินวิญฺเญยฺยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณทุกโนอาสวโคจฺฉกทุกํ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัปปัจจยธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อสังขตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่รูปีธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อรูปีธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่โลกิยธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่โลกุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เกนจิวิญเญยยธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เกนจินวิญเญยยธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ นสรณทุกโนอาสวโคจฉกทุกะ

นสรณํ โนอาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นโนอาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นสาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอนาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นอาสวสมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอาสววิปฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นอาสวญฺเจว- นอนาสวญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอนาสวญฺเจวนโนจอาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นอาสวญฺเจวนอาสววิปฺปยุตฺตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอาสววิปฺปยุตฺตญฺเจวนโนจอาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ อาสววิปฺปยุตฺตํ นสาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ อาสววิปฺปยุตฺตํ นอนาสวํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณทุกฉโคจฺฉกทุกํ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสวสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสววิปปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่อนาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนาสวธรรม และธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณ-*ธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม และไม่ใช่อาสววิปปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสววิปปยุตตธรรม และธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสววิปปยุตตธรรม และไม่ใช่สาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสววิปปยุตตธรรม และไม่ใช่อนาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ นสรณทุกฉโคจฉกทุกะ

นสรณํ โนสญฺโญชนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ โนคนฺถํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ โนโอฆํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ โนโยคํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ โนนีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ โนปรามาสํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณทุกมหนฺตรทุกํ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สัญโญชนธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่โอฆธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่โยคธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นีวรณธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ปรามาสธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ นสรณทุกมหันตรทุกะ

นสรณํ นสารมฺมณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ นสรณํ นจิตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นเจตสิกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นจิตฺตสมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นจิตฺต- สํสฏฺฐํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นจิตฺตสมุฏฺฐานํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นจิตฺตสหภุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นจิตฺตานุปริวตฺตึ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นจิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นจิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นจิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺตึ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นอชฺฌตฺติกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นพาหิรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นอุปาทา ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นอุปาทินฺนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอนุปาทินฺนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณทุกทฺวิโคจฺฉกทุกํ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่จิตตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เจตสิกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่จิตตสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่จิตตสังสัฏฐธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่จิตตสมุฏฐานธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่จิตตสหภูธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่จิตตานุปริวัตติธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานสหภูธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานานุปริวัตติธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัชฌัตติกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่พาหิรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อุปาทาธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อุปาทินนธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนุปาทินนธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ นสรณทุกทวิโคจฉกทุกะ

นสรณํ โนอุปาทานํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ โนกิเลสํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณทุกปิฏฺฐิทุกํ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อุปาทานธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กิเลสธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ นสรณทุกปิฏฐิทุกะ

นสรณํ นทสฺสเนนปหาตพฺพํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นนทสฺสเนนปหาตพฺพํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นภาวนาย- ปหาตพฺพํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นนภาวนายปหาตพฺพํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นนทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นภาวนายปหาตพฺพเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นนภาวนาย- ปหาตพฺพเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นสวิตกฺกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอวิตกฺกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นสวิจารํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอวิจารํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ {๕๑๖.๑} นสรณํ นสปฺปีติกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอปฺปีติกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นปีติสหคตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นนปีติสหคตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นสุขสหคตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นนสุขสหคตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นอุเปกฺขาสหคตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นนอุเปกฺขาสหคตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นกามาวจรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นนกามาวจรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นรูปาวจรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นนรูปาวจรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นอรูปาวจรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นนอรูปาวจรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นปริยาปนฺนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอปริยาปนฺนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นนิยฺยานิกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอนิยฺยานิกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ นสรณํ นนิยตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... นสรณํ นอนิยตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ... ฯ

อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ภาวนายปหาตัพพธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่ภาวนายปหาตัพพธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ภาวนายปหาตัพพเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่ภาวนายปหาตัพพเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สวิตักกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อวิตักกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สวิจารธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อวิจารธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สัปปีติกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัปปีติกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ปีติสหคตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่ปีติสหคตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขสหคตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่สุขสหคตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อุเบกขาสหคตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อุเบกขาสหคตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กามาวจรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่กามาวจรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ปริยาปันนธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อปริยาปันนธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นิยยานิกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนิยยานิกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นิยตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนิยตธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ฯลฯ

นสรณํ นสอุตฺตรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นสรโณ นสอุตฺตโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่สอุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สอุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

เหตุยา เอกํ สพฺพตฺถ วิตฺถาโร ฯ

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ พึงให้พิสดารทุกวาร

นสรณํ นอนุตฺตรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นสรโณ นอนุตฺตโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: เอกํ ฯ นอรณํ นอนุตฺตรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอรโณ นอนุตฺตโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: นอรณํ นอนุตฺตรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นสรโณ นอนุตฺตโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: นอรณํ นอนุตฺตรํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นสรโณ นอนุตฺตโร จ นอรโณ นอนุตฺตโร จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: ฯ นสรณํ นอนุตฺตรญฺจ นอรณํ นอนุตฺตรญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นสรโณ นอนุตฺตโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม และธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม และธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

เหตุยา ปญฺจ สพฺพตฺถ วิตฺถาโร ฯ สหชาตวารมฺปิ ปจฺจยวารมฺปิ นิสฺสยวารมฺปิ สํสฏฺฐวารมฺปิ สมฺปยุตฺตวารมฺปิ ปญฺหาวารมฺปิ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ ปจฺจนียทุกทุกปฏฺฐานํ นิฏฺฐิตํ ฯ -----------

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ พึงให้พิสดารทุกวาร สหชาตวารก็ดี ปัจจยวารก็ดี นิสสยวารก็ดี สังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดีปัญหาวารก็ดี พึงให้พิสดาร ปัจจนียทุกทุกปัฏฐาน จบ.

... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่ใช่มีเหตุ ฯลฯ ... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งมิใช่ไม่มีเหตุ ฯลฯ ... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่สัมปยุตด้วยเหตุ (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่วิปปยุตจากเหตุ (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ

... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่เป็นสังโยชน์ (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๕ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ

... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่เป็นอุปาทาน (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๕ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ

... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่เป็นกิเลส (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๕ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ ๑๐๐. สรณทุกะ ๘๓. ทัสสนทุกะเป็นต้น

... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่ใช่มีวิตก ฯลฯ ... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งมิใช่ไม่มีวิตก ฯลฯ ... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่ใช่มีวิจาร (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งมิใช่ไม่มีวิจาร (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒ วาระ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ

... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งมิใช่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขา (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒ วาระ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ ... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งไม่เป็นกามาวจร (ย่อ ทุกปัจจัยมีปัจจัยละ ๑ วาระ) ... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นกามาวจร (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๕ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------