ปัญญัติสูตร

จตสฺโส อิมา ภิกฺขเว อคฺคปญฺญตฺติโย กตมา จตสฺโส เอตทคฺคํ ภิกฺขเว อตฺตภาวีนํ ยทิทํ ราหุ อสุรินฺโท เอตทคฺคํ ภิกฺขเว กามโภคีนํ ยทิทํ ราชา มนฺธาตา เอตทคฺคํ ภิกฺขเว อาธิปเตยฺยานํ ยทิทํ มาโร ปาปิมา สเทวเก ภิกฺขเว โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ตถาคโต อคฺคมกฺขายติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อิมา โข ภิกฺขเว จตสฺโส อคฺคปญฺญตฺติโยติ ฯ ราหุคฺคํ อตฺตภาวีนํ มนฺธาตา กามโภคินํ มาโร อาธิปเตยฺยานํ อิทฺธิยา ยสสา ชลํ อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนํ ยาวตา ชคโต คติ สเทวกสฺส โลกสฺส พุทฺโธ อคฺคํ ปวุจฺจตีติ ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย การบัญญัติซึ่งสิ่งที่เลิศ ๔ ประการนี้ ๔ ประการ เป็นไฉน ดูกรภิกษุทั้งหลาย บรรดาสัตว์ผู้มีอัตภาพ (ใหญ่) อสุรินทราหูเป็นเลิศบรรดาบุคคลผู้บริโภคกาม พระเจ้ามันธาตุราชเป็นเลิศ บรรดาผู้ใหญ่ยิ่ง มารผู้มีบาปเป็นเลิศ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า อันโลกกล่าวว่าเป็นเลิศในโลกทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ดูกรภิกษุทั้งหลาย การบัญญัติสิ่งที่เลิศ ๔ ประการเหล่านี้แล ฯ บรรดาสัตว์ผู้มีอัตภาพ (ใหญ่) อสุรินทราหูเป็นเลิศ บรรดา บุคคลผู้บริโภคกาม พระเจ้ามันธาตุราชเป็นเลิศ บรรดาผู้- ใหญ่ยิ่ง มารเป็นเลิศ พระพุทธเจ้าผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์ อัน โลกกล่าวว่าเป็นเลิศในโลก ทั้งเทวดาและมนุษย์ ทั่วภูมิเป็น ที่อยู่ของสัตว์ ทั้งเบื้องบน ท่ามกลาง และเบื้องต่ำ ฯ จบสูตรที่ ๕

พึงทราบวินิจฉัยในปัญญัตติสูตรที่ ๕ ดังต่อไปนี้ :-

บทว่า อคฺคปญฺญตฺติโย ได้แก่ การบัญญัติสูงสุด.

บทว่า อตฺตภาวีนํ ได้แก่ มีอัตภาพทั้งหลาย.

บทว่า ยทิทํ ราหุ อสุรินฺโท ได้แก่ อสุรินทราหูนี้ ชื่อว่าเป็นยอด.

ได้ยินว่า ในข้อนี้ อสุรินทราหูสูง ๔,๘๐๐ โยชน์. ที่ระหว่างแขนของเขา ๑,๒๐๐ โยชน์. ฝ่ามือและฝ่าเท้าหนา ๓๐๐ โยชน์. ข้อนิ้วมือ ๕๐ โยชน์. ที่ระหว่างคิ้วของเขา ๕๐ โยชน์. หน้าผาก ๓๐๐ โยชน์ ศีรษะ ๙๐๐ โยชน์.

บทว่า กามโภคีนํ ยทิทํ ราชา มนฺธาตา ความว่า พระเจ้ามันธาตุนี้ ชื่อว่าเป็นยอดของสัตว์ผู้บริโภคกามทั้งที่เป็นของทิพย์ทั้งที่เป็นของมนุษย์.

จริงอยู่ พระเจ้ามันธาตุนั้นเกิดในมนุษย์ทั้งหลายผู้มีอายุอสงไขยหนึ่ง บันดาลให้ฝนตกเป็นเงิน ในขณะที่ปรารถนาๆ บริโภคกามที่เป็นของหมู่มนุษย์เป็นเวลาช้านาน ส่วนในเทวโลกก็บริโภคกามอันประณีต ตลอดอายุพระอินทร์ ๓๖ พระองค์ เพราะฉะนั้น ท้าวเธอจึงชื่อว่าเป็นยอดของผู้บริโภคกามทั้งหลาย.

บทว่า อาธิปเตยฺยานํ ความว่า แห่งบรรดาผู้ครองตำแหน่งอธิบดี ตำแหน่งหัวหน้า.

บทว่า ตถาคโต อคฺคมกฺขายติ ความว่า ปราชญ์เรียกตถาคตว่าเลิศประเสริฐสูงสุด โดยคุณที่เป็นโลกิยะและโลกุตระ.

บทว่า อิทฺธิยา ยสสา ชลํ ความว่า ผู้รุ่งเรืองด้วยความสำเร็จแห่งทิพยสมบัติ และด้วยยศกล่าวคือบริวาร.

บทว่า อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนํ ได้แก่ ในเบื้องบน เบื้องกลาง เบื้องต่ำ.

บทว่า ยาวตา ชคโต คติ ได้แก่ ภูมิสำเร็จแห่งโลกเพียงใด.

จบอรรถกถาปัญญัตติสูตรที่ ๕ -----------------------------------------------------