๓. อุปลหัตถิยเถราปทาน (๑๐๓)
พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับหลวง · ผู้ดำเนินการอ่านข้อเท็จจริงสาธารณะแล้วสรุปเอง
ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
ตติยํ อุปฺปลหตฺถิยตฺเถราปทานํ (๑๐๓)
๑๐๕|๑๐๕.๑๓| ติวรายํ นิวาสีหํ อโหสึ มาลิโก ตทา อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ สิทฺธตฺถํ โลกปูชิตํ ฯ |๑๐๕.๑๔| ปสนฺนจิตฺโต สุมโน ปุปฺผหตฺถํ อทาสหํ ยตฺถ ยตฺถุปปชฺชามิ ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา ฯ |๑๐๕.๑๕| อนุโภมิ ผลํ อิฏฺฐํ ปุพฺเพ สุกตมตฺตโน ปริกฺขิตฺโต สุมลฺเลหิ สสญฺญาย อิทํ ผลํ ฯ |๑๐๕.๑๖| จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ |๑๐๕.๑๗| จตุนวุเต อุปาทาย ฐเปตฺวา วตฺตมานกํ ปญฺจ ราชสตา ตตฺถ นชฺชุปมสนามกา ฯ |๑๐๕.๑๘| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปฺปลหตฺถิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ อุปฺปลหตฺถิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ
ฉบับมหาจุฬาฯ
ชั้นตัวบทพุทธพจน์หน่วยที่ตำแหน่งเดียวกันของเล่มนี้ · เลขข้อเป็นของฉบับนี้เอง · จับคู่ตามตำแหน่ง · เล่มนี้ทั้งสองฉบับแบ่งเรื่องเท่ากัน จึงเทียบตามลำดับได้ · ชื่อเรื่องไม่ตรงกัน จึงยังไม่ได้ยืนยันว่าเป็นเรื่องเดียวกัน
เปิดหน้าของฉบับนี้ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
๓. อุปปลหัตถิยเถราปทาน ประวัติในอดีตชาติของพระอุปปลหัตถิยเถระ (พระอุปปลหัตถิยเถระ เมื่อจะประกาศประวัติในอดีตชาติของตน จึงกล่าวว่า)
ครั้งนั้น ข้าพเจ้าเป็นช่างดอกไม้อาศัยอยู่ในติวรานคร ได้เห็นพระพุทธเจ้าพระนามว่าสิทธัตถะ ผู้ปราศจากธุลีคือกิเลส ที่ชาวโลกบูชาแล้ว
จึงมีจิตเลื่อมใส มีใจยินดี ได้ถวายดอกไม้(ดอกอุบล)กำหนึ่ง เพราะอำนาจแห่งกรรมนั้น ข้าพเจ้าอุบัติในภพใดๆ
ในภพนั้นๆ ข้าพเจ้าเสวยผลที่น่าปรารถนา ที่ตนทำไว้ดีแล้วในปางก่อน แวดล้อมด้วยดอกไม้อย่างดี นี้เป็นผลแห่งการถวายดอกไม้
ในกัปที่ ๙๔ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้ใช้ดอกไม้บูชาไว้ จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า
เว้นกัปปัจจุบัน นับถอยหลังไป ๙๔ กัป ในครั้งนั้น ได้เป็นพระราชา ๕๐๐ ชาติ มีพระนามว่านัชชุปมะ
{ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๓๒ หน้า : ๒๕๑}
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อปทาน [๑๑. ภิกขทายิวรรค] ๔. ปทปูชกเถราปทาน
คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล ได้ทราบว่า ท่านพระอุปปลหัตถิยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้อุปปลหัตถิยเถราปทานที่ ๓ จบ
ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
๑๐๓. อรรถกถาอุปปลหัตถิยเถราปทาน
อปทานของท่านพระอุปปลหัตถิยเถระมีคำเริ่มต้นว่า ติวรายํ นิวาสีหํ ดังนี้.
พระเถระแม้นี้ได้บำเพ็ญกุศลไว้ในพระชินวรพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ สั่งสมบุญทั้งหลายอันเป็นอุปนิสัยแก่พระนิพพานไปในภพนั้นๆ.
ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิทธัตถะ บังเกิดในตระกูลแห่งช่างดอกไม้ เจริญวัยแล้ว ขายดอกไม้เป็นอันมาก เลี้ยงชีพด้วยการงานแห่งช่างดอกไม้เป็นอยู่.
ภายหลังวันหนึ่ง ท่านถือเอาดอกไม้เที่ยวไป เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้ากำลังเสด็จเที่ยวไป เหมือนแก้วมณีที่มีค่ามาก บูชาด้วยดอกอุบลแดง ท่านจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ด้วยบุญกรรมนั้นนั่นเอง เสวยบุญสมบัติในสุคติ.
ในพุทธุปบาทกาลนี้ บังเกิดในเรือนมีตระกูล เจริญวัยแล้วเกิดศรัทธา บวชแล้วไม่นานนักก็ได้เป็นพระอรหันต์.
ครั้นภายหลัง ท่านระลึกถึงบุพกรรมของตน เกิดโสมนัส เมื่อจะประกาศปุพพจริตาปทาน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ติวรายํ นิวสาสีหํ ดังนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ติวรา ความว่า นครที่สร้างโดยปิดการสัญจรไปมา รวม ๓ ครั้ง เราอยู่ในติวรานครนั้น คือมีการอยู่เป็นปกตินั้น หรืออยู่ในเรือนอันเป็นที่อยู่ของตน.
บทว่า อโหสึ มาลิโก ตทา ความว่า ในกาลนั้น คือในสมัยเป็นบำเพ็ญบุญสมภารเพื่อประโยชน์แก่พระนิพพาน กระทำการค้าขายเลี้ยงชีพ เหมือนช่างดอกไม้คือนายมาลาการ เก็บดอกไม้ฉะนั้น.
บทว่า ปุปฺผหตฺถมทาสหํ ความว่า เราเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิทธัตถะ ได้ถวายกำดอกอุบลบูชา.
คำที่เหลือในบททั้งปวงมีอรรถง่ายทั้งนั้นแล. จบอรรถกถาอุปปลหัตถิยเถราปทาน -----------------------------------------------------