๑๐. พุทธุปัฏฐากเถราปทาน (๑๐๐)

|๑๐๒.๕๖| วิปสฺสิโน ภควโต อโหสึ สงฺขธมฺมโก นิจฺจุปฏฺฐานยุตฺโตมฺหิ สุคตสฺส มเหสิโน ฯ |๑๐๒.๕๗| อุปฏฺฐานผลมฺปสฺสํ โลกนาถสฺส ตาทิโน สฏฺฐิตุริยสหสฺสานิ ปริวาเรนฺติ มํ สทา |๑๐๒.๕๘| เอกนวุเต อิโต กปฺเป อุปฏฺฐหึ มหาอิสึ ทุคฺคตึ นาภิชานามิ อุปฏฺฐานสฺสิทํ ผลํ ฯ |๑๐๒.๕๙| จตุนวุเต อิโต กปฺเป มหานิคฺโฆสนามกา โสฬสาสึสุ ราชาโน จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ |๑๐๒.๖๐| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พุทฺธุปฏฺฐาโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ พุทฺธุปฏฺฐากตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ อุทฺทานํ สุธา ปีฐญฺจ เจลญฺจ กมฺมาโร คนฺธมาลิโย ติปุปฺผิโย มธุ เสนา เวยฺยาวจฺโจ ว ธมฺมโก สมสฏฺฐิญฺจ คาถาโย อสฺมึ วคฺเค ปกิตฺติตา ฯ สุธาวคฺโค ทสโม ฯ อถ วคฺคุทฺทานํ พุทฺธวคฺโค หิ ปฐโม สีหาสนิ สุภูติ จ กุณฺฑธาโน อุปาลิ จ วีชนี สกจิตฺตนี นาคสมาโล ติมิริ สุธาวคฺเคน เต ทส จตุทฺทสสตา คาถา ปญฺจปญฺญาสเมว จ ฯ พุทฺธวคฺคทสกํ ฯ ปฐมสตกํ สมตฺตํ ฯ ---------

เราเป็นผู้เป่าสังข์บูชาแด่พระผู้มีพระภาค พระนามว่าวิปัสสี เป็นผู้ประ- กอบการบำรุงพระสุคตเจ้า ผู้แสวงหาคุณใหญ่เป็นนิตย์ เราเห็นผลการ บำรุงพระโลกนาถผู้คงที่ ดนตรี ๖ หมื่นห้อมล้อมเราทุกเมื่อ ในกัลปที่ ๙๑ แต่กัลปนี้ เราบำรุงพระผู้มีพระภาคผู้แสวงหาคุณใหญ่ ด้วยกรรมนั้น เรา ไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการบำรุง ในกัลปที่ ๙๔ แต่กัลปนี้ ได้มี พระเจ้าจักรพรรดิ ๑๖ พระองค์ ทรงพระนามว่ามหานิโฆษ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เรา ทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระพุทธุปัฏฐากเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ พุทธุปัฏฐากเถราปทาน. ----------------------------------------------------- รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ ๑. สุธาปิณฑิยเถราปทาน ๒. สุปีฐิยเถราปทาน ๓. อัฑฒเจลกเถราปทาน ๔. สูจิทายกเถราปทาน ๕. คันธมาลิยเถราปทาน ๖. ติปุปผิยเถราปทาน ๗. มธุปิณฑิกเถราปทาน ๘. เสนาสนทายกเถราปทาน ๙. ไวยาวัจจกเถราปทาน ๑๐. พุทธุปัฏฐากเถราปทานท่านประกาศคาถาไว้ ๖๐ คาถากึ่ง. จบ สุธาวรรคที่ ๑๐. ----------------------------------------------------- อนึ่ง รวมวรรคมี ๑๐ วรรค คือ พุทธวรรคที่ ๑ สีหาสนิยวรรคที่ ๒ สุภูติวรรคที่ ๓ กุณฑธานวรรคที่ ๔ อุปาลิวรรคที่ ๕ วีชนีวรรคที่ ๖ สกจิตตนิยวรรคที่ ๗ นาคสมาลวรรคที่ ๘ติมีรปุปผิยวรรคที่ ๙ เป็น ๑๐ ทั้งสุธาวรรค รวมคาถาได้ ๑,๔๕๕ คาถา. จบ หมวด ๑๐ แห่งพุทธวรรค. จบ หมวด ๑๐๐ ที่ ๑. -----------------------------------------------------

ข้าพเจ้าได้เป่าสังข์บูชาพระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสี เป็นผู้ขวนขวายบำรุงพระสุคต ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ เป็นนิตย์

ท่านจงดูผลการบำรุงพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงเป็นที่พึ่งของสัตว์โลก ผู้คงที่ เครื่องดนตรี ๖๐,๐๐๐ ชิ้นแวดล้อมข้าพเจ้าทุกเมื่อ

ในกัปที่ ๙๑ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้บำรุงพระผู้มีพระภาค ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ไว้ จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการบำรุง

ในกัปที่ ๙๔ นับจากกัปนี้ไป ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๑๖ ชาติ มีพระนามว่ามหานิโฆษ มีพลานุภาพมาก

อปทานของท่านพระพุทธุปัฏฐากเถระมีคำเริ่มต้นว่า วิปสฺสิสฺส ภควโต ดังนี้.

พระเถระแม้นี้ได้บำเพ็ญกุศลสมภารในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ สั่งสมบุญทั้งหลายอันเป็นอุปนิสัยแก่พระนิพพานในภพนั้นๆ ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี บังเกิดในตระกูลคนเป่าสังข์ เจริญวัยแล้วได้เป็นผู้ฉลาดในศิลปะ คือในการเป่าสังข์ของตน.

ท่านเป่าสังข์ถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าตลอดกาลเป็นนิตย์ แล้วบูชาด้วยเสียงสังข์นั่นเอง.

ด้วยบุญกรรมนั้น ท่านท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ท่านได้มีชื่อเสียงกึกก้องบันลือลั่นปรากฏไปทั่วทุกสถาน.

ในพุทธุปบาทกาลนี้ บังเกิดในตระกูลที่ปรากฏแห่งหนึ่ง เจริญวัยแล้ว ปรากฏโดยชื่อว่า มธุสสระ ดังนี้ เลื่อมใสในพระศาสดา บวชแล้วไม่นานนักก็ได้เป็นพระอรหันต์. ภายหลัง ท่านปรากฏชื่อว่า มธุรัสสเถระ ดังนี้.

วันหนึ่ง ท่านระลึกถึงบุพกรรมของตน เกิดโสมนัส เมื่อจะประกาศปุพพจริตาปทาน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า วิปสฺสิสฺส ภควโต ดังนี้.

คำนั้นท่านได้กล่าวแล้วในหนหลังนั่นแล.

บทว่า อโหสึ สงฺขธมโก ความว่า ชื่อว่าสังขะ เพราะขุดด้วยดีไป. อธิบายว่า เที่ยวไปในที่สุดแห่งน้ำในสมุทร.

ชื่อว่าสังขธมกะ ผู้เป่าสังข์นั้นทำเสียงให้กึกก้อง. อธิบายว่า เรานั้นได้เป็นผู้เป่าสังข์นั้นเอง.

คำที่เหลือในบททั้งปวงมีอรรถตื้นทั้งนั้นแล. จบอรรถกถาพุทธุปัฏฐากเถราปทาน จบอรรถกถาสุธาวรรคที่ ๑๐ -----------------------------------------------------

รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สุธาปิณฑิยเถราปทาน

๒. สุปีฐิยเถราปทาน

๓. อัฑฒเจลกเถราปทาน

๔. สูจิทายกเถราปทาน

๕. คันธมาลิยเถราปทาน

๖. ติปุปผิยเถราปทาน

๗. มธุปิณฑิกเถราปทาน

๘. เสนาสนทายกเถราปทาน

๙. ไวยาวัจจกเถราปทาน

๑๐. พุทธุปัฏฐากเถราปทาน

ท่านประกาศคาถาไว้ ๖๐ คาถากึ่ง. จบสุธาวรรคที่ ๑๐ -----------------------------------------------------

อนึ่ง รวมวรรคมี ๑๐ วรรค คือ

พุทธวรรคที่ ๑

สีหาสนิยวรรคที่ ๒

สุภูติวรรคที่ ๓

กุณฑธานวรรคที่ ๔

อุปาลิวรรคที่ ๕

วีชนีวรรคที่ ๖

สกจิตตนิยวรรคที่ ๗

นาคสมาลวรรคที่ ๘

ติมีรปุปผิยวรรคที่ ๙

เป็น ๑๐ ทั้งสุธาวรรค

รวมคาถาได้ ๑,๔๕๕ คาถา. จบหมวด ๑๐ แห่งพุทธวรรค จบหมวด ๑๐๐ ที่ ๑ -----------------------------------------------------