๕. สัมมุขาถวิกเถราปทาน (๑๒๕)

|๑๒๗.๔๑| ชายมาเน วิปสฺสมฺหิ นิมิตฺตํ พฺยากรึ อหํ นิพฺพาปยํ จ ชนตํ พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ ฯ |๑๒๗.๔๒| ยสฺมึ จ ชายมานสฺมึ ทสสหสฺสี ปกมฺปติ โสทานิ ภควา สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา ฯ |๑๒๗.๔๓| ยสฺมึ จ ชายมานสฺมึ อาโลโก วิปุโล อหุ โสทานิ ภควา สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา ฯ |๑๒๗.๔๔| ยสฺมึ จ ชายมานสฺมึ สริตาโย น สนฺทิสุํ โสทานิ ภควา สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา ฯ |๑๒๗.๔๕| ยสฺมึ จ ชายมานสฺมึ อวีจิคฺคิ น ปชฺชลิ โสทานิ ภควา สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา ฯ |๑๒๗.๔๖| ยสฺมึ จ ชายมานสฺมึ ปกฺขิสงฺโฆ น สญฺจริ โสทานิ ภควา สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา ฯ |๑๒๗.๔๗| ยสฺมิญฺจ ชายมานสฺมึ วาตกฺขนฺโธ น วายติ โสทานิ ภควา สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา ฯ |๑๒๗.๔๘| ยสฺมิญฺจ ชายมานสฺมึ สพฺพรตนานิ โชติสุํ โสทานิ ภควา สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา ฯ |๑๒๗.๔๙| ยสฺมิญฺจ ชายมานสฺมึ สตฺตาสุํ ปทวิกฺกมา โสทานิ ภควา สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา ฯ |๑๒๗.๕๐| ชาตมตฺโตว สมฺพุทฺโธ ทิสา สพฺพา วิโลกยิ วาจาสภิมุทีเรสิ เอสา พุทฺธาน ธมฺมตา ฯ |๑๒๗.๕๑| สํเวชยิตฺวา ชนตํ ถวิตฺวา โลกนายกํ สมฺพุทฺธํ อภิวาทิตฺวา ปกฺกามึ ปาจินามุโข ฯ |๑๒๗.๕๒| เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ พุทฺธมภิโถมยึ ทุคฺคตึ นาภิชานามิ โถมนาย อิทํ ผลํ ฯ |๑๒๗.๕๓| อิโต นวุติกปฺปมฺหิ สมฺมุขาถวิกวฺหโย สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๕๔| ปฐวีทุนฺทุภิ นาม เอกูนนวุติมฺหิโต สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๕๕| อฏฺฐาสีติมฺหิโต กปฺเป โอภาโส นาม ขตฺติโย สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๕๖| สตฺตาสีติมฺหิโต กปฺเป สริตจฺเฉทนวฺหโย สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๕๗| อคฺคินิพฺพาปโน นาม กปฺปานํ ฉฬสีติยา สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๕๘| ราชา วาตสโม นาม กปฺปานํ ปญฺจสีติยา สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๕๙| คติปจฺเฉทโน นาม กปฺปานํ จุลฺลสีติยา สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๖๐| รตนปฺปชฺชโล นาม กปฺปานํ เต อสีติยา สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๖๑| ปทวิกฺกมโน นาม กปฺปานํ เทฺว อสีติยา สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๖๒| ราชา วิโลกโน นาม กปฺปานํ เอกสีติยา สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๖๓| คิริสาโรติ นาเมน กปฺเปสีติมฺหิ ขตฺติโย สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๒๗.๖๔| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สมฺมุขาถวิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ สมฺมุขาถวิกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์ประสูติ เราได้พยากรณ์นิมิตว่า จักยังหมู่ชนให้ ดับ จักเป็นพระพุทธเจ้าในโลก เมื่อพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ หมื่นโลกธาตุย่อมหวั่นไหว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็น ศาสดาผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ประสูติ ได้มีแสงสว่างอันไพบูลย์ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นศาสดาผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ประสูติ แม่น้ำทั้งหลายไม่ไหล บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็น ศาสดาผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประ สูติไฟในอเวจีนรกไม่ลุกโพลง บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ หมู่นกไม่สัญจรไป บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นศาสดาผู้มีพระ- จักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ กองลม ย่อมไม่พัดฟุ้งไป บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นศาสดาผู้มี พระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ แก้วทุกชนิดส่งแสงโชติช่วง บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ ทรงย่างพระบาทก้าวไป ๗ ก้าว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็น ศาสดาผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่ พอพระสัมพุทธเจ้าประสูติแล้ว เท่านั้น ก็ทรงเหลียวแลดูทิศทั้งปวง ทรงเปล่งอาสภิวาจา นี้เป็นธรรมดา ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เรายังหมู่ชนให้เกิดสังเวช เชยชมพระผู้มีพระ- ภาคผู้นำของโลก ถวายบังคมพระสัมพุทธเจ้าแล้ว บ่ายหน้ากลับไปทางทิศ ปราจีน ในกัลปที่ ๙๑ แต่กัลปนี้ เราเชยชมพระพุทธเจ้าใด ด้วยการ เชยชมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการเชยชม ในกัลปที่ ๙๐ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิมีนามว่าสัมมุขาถวิกะ ทรงสมบูรณ์ ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก ในกัลปที่ ๙๘ แต่กัลปนี้เราได้เป็นพระเจ้า- จักรพรรดิ มีนามว่าปฐวีทุนทุภิ สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก ในกัลปที่ ๘๘ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ จอมกษัตริย์มีนาม ว่าโอภาส สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก ในกัลปที่ ๘๗ แต่ กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ มีนามว่าสริจเฉทนะ สมบูรณ์ด้วย แก้ว ๗ ประการ มีพลมาก ในกัลปที่ ๘๖ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิมีนามว่า อัคคินิพพาปนะ สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มี พลมาก ในกัลปที่ ๘๕ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิมีนามว่า วาตสมะ สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก ในกัลปที่ ๘๔ แต่ กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราชมีนามว่า คติปัจเฉทนะ สมบูรณ์ ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก ในกัลปที่ ๘๓ แต่กัลปนี้ เราได้เป็น พระเจ้าจักรพรรดิมีนามว่า รัตนปัชชละ สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มี พลมาก ในกัลปที่ ๘๒ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราชมีนาม ว่า ปทวิกกมนะ สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก ในกัลปที่ ๘๑ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราชมีนามว่า วิโลกนะ สมบูรณ์ ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก ในกัลปที่ ๘๐ แต่กัลปนี้ เราได้เป็น พระเจ้าจักรพรรดิมีนามว่า คิริสาระ สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพล มาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระสัมมุขาถวิกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ สัมมุขาถวิกเถราปทาน.

เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์ประสูติ ข้าพเจ้าพยากรณ์นิมิตและทำหมู่ชนให้เย็นใจว่า พระโพธิสัตว์นี้จักเป็นพระพุทธเจ้าในโลก

อนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ หมื่นจักรวาลย่อมหวั่นไหว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ ได้มีแสงสว่างเจิดจ้า บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ แม่น้ำทั้งหลายไม่ไหล บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ ไฟในอเวจีนรกไม่ลุกโพลง บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ กองลมไม่พัด บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ รัตนะทุกชนิดส่องแสงโชติช่วง บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดประสูติ ทรงย่างพระบาทไปได้ ๗ ก้าว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพอประสูติแล้วเท่านั้น ก็ทรงเหลียวดูทิศทั้งปวง แล้วทรงเปล่งอาสภิวาจา นี้เป็นธรรมดาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

ข้าพเจ้าทำหมู่ชนให้เกิดสังเวชแล้ว ชมเชย พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก ถวายอภิวาทพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วบ่ายหน้าหลีกไปทางทิศตะวันออก

ในกัปที่ ๙๐ นับจากกัปนี้ไป ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิมีพระนามว่าสัมมุขาถวิกะ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

ในกัปที่ ๘๙ นับจากกัปนี้ไป ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าปฐวีทุนทุภิ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

ในกัปที่ ๘๘ นับจากกัปนี้ไป ได้เป็นกษัตริย์ผู้จักรพรรดิพระนามว่าโอภาส สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

ในกัปที่ ๘๗ นับจากกัปนี้ไป ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าสริตัจเฉทนะ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

ในกัปที่ ๘๖ (นับจากกัปนี้ไป) ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าอัคคินิพพาปนะ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

ในกัปที่ ๘๕ (นับจากกัปนี้ไป) ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าวาตสมะ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

ในกัปที่ ๘๔ (นับจากกัปนี้ไป) ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าคติปัจเฉทนะ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

ในกัปที่ ๘๒ (นับจากกัปนี้ไป) ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าปทวิกกมนะ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

ในกัปที่ ๘๑ (นับจากกัปนี้ไป) ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าวิโลกนะ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

ในกัปที่ ๘๐ (นับจากกัปนี้ไป) ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าคิริสาระ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล ได้ทราบว่า ท่านพระสัมมุขาถวิกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้สัมมุขาถวิกเถราปทานที่ ๕ จบ

อปทานของท่านพระสัมมุขาถวิกเถระ อันมีคำเริ่มต้นว่า ชายมาเน วิปสฺสิมฺหิ ดังนี้.

แม้พระเถระรูปนี้ก็ได้เคยบำเพ็ญกุศลมาแล้วในพระพุทธเจ้าพระองค์ก่อนๆ ทุกๆ ภพนั้นจะสั่งสมแต่บุญอันเป็นอุปนิสนัยแห่งพระนิพพาน.

ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าวิปัสสี ท่านได้เกิดในตระกูลพราหมณ์ ขณะที่มีอายุได้เพียง ๗ ปีเท่านั้นก็ได้ศึกษาศิลปะประจำตัวจนสำเร็จแล้ว ดำรงเพศอยู่ในทางฆราวาส เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์อุบัติขึ้นแล้ว.

ก็ลักษณะของพระพุทธเจ้าทุกๆ พระองค์จะมีปรากฏอยู่ในคัมภีร์ไตรเพท เขาได้พยากรณ์ถึงลักษณะ และความเป็นพระพุทธเจ้าของพระวิปัสสีโพธิสัตว์ผู้เป็นประมุขของพระราชา คือเป็นหัวหน้าคนว่า จะทำใจของหมู่คนให้ดับ (คือนิพพาน). และได้ประกาศถ้อยคำชมเชยไว้มากมาย.

ด้วยกุศลกรรมอันนั้น เขาจึงได้เสวยกามาวจรสมบัติ ๖ ชั้นและได้เสวยจักรพรรดิสมบัติในหมู่มนุษย์แล้ว.

ในพุทธุปบาทกาลนี้ เขาได้เกิดในเรือนอันมีสกุล บรรลุนิติภาวะแล้ว เกิดมีความศรัทธาจึงได้บวช ไม่นานนักก็ได้เป็นพระอรหันต์.

ท่านได้ปรากฏชื่อว่า สัมมุขาถวิกเถระ ดังนี้ ตามชื่อแห่งกุศลกรรมที่ได้กระทำไว้.

ท่านได้ระลึกถึงบุพกรรมของตน เกิดความโสมนัส เมื่อจะประกาศถึงเรื่องราวที่ตนเคยได้ประพฤติมาแล้วในกาลก่อน จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า ชายมาเน วิปสฺสิมฺหิ ดังนี้.

ในคาถานั้นมีอธิบายว่า

เมื่อพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว คือประสูติจากพระครรภ์มารดา เราได้กล่าวพยากรณ์ตามเครื่องหมายที่ปรากฏ คือเหตุที่จะได้เป็นพุทธเจ้า, ความอัศจรรย์มากมายได้ปรากฏมีขึ้นแล้ว.

คำที่เหลือบัณฑิตพอจะรู้ได้โดยง่ายตามลำดับแห่งเนื้อความตามที่ได้กล่าวแล. จบอรรถกถาสัมมุขาถวิกเถราปทาน -----------------------------------------------------