๔. อุทปานทายกเถราปทาน (๑๗๔)

|๑๗๖.๑๘| วิปสฺสิโน ภควโต อุทปาโน กโต มยา ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวาน นิยฺยาเทสึ อหํ ตทา ฯ |๑๗๖.๑๙| เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ กมฺมมกรึ ตทา ทุคฺคตึ นาภิชานามิ อุทปานสฺสิทํ ผลํ ฯ |๑๗๖.๒๐| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุททานทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ อุทปานทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เราได้ทำ (ขุด) บ่อน้ำถวายแด่พระผู้มีพระภาคพระนามว่า วิปัสสี และ ในกาลนั้น เราได้ถือเอาบิณฑบาตไปมอบถวาย ในกัลปที่ ๙๑ แต่กัลปนี้ เราได้ทำกรรมใดในกาลนั้น ด้วยกรรมนั้นเราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผล แห่งการถวายบ่อน้ำ คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระอุทปานทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ อุทปานทายกเถราปทาน.

ข้าพเจ้าได้ขุดบ่อน้ำ ถวายพระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสี และในครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้นำบิณฑบาตไปถวาย

ในกัปที่ ๙๑ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้ทำกรรมไว้ในครั้งนั้น จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการขุดบ่อน้ำถวาย

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล ได้ทราบว่า ท่านพระอุทปานทายกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้อุทปานทายกเถราปทานที่ ๔ จบ

อปทานของท่านพระอุทปานทายกเถระมีคำเริ่มต้นว่า วิปสฺสิโน ภควโต ดังนี้.

แม้พระเถระรูปนี้ก็ได้เคยบำเพ็ญกุศลมาแล้วในพระมุนีวรพุทธเจ้าพระองค์ก่อนๆ ได้บำเพ็ญสั่งสมไว้ในหลายภพ.

ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าวิปัสสี ท่านได้เกิดในเรือนอันมีตระกูล เจริญวัยแล้ว คิดว่าเราควรถวายน้ำดื่ม. และควรทำน้ำดื่มให้เป็นไปไม่ขาดสาย ดังนั้นแล้วจึงช่วยกันขุดบ่อน้ำไว้แห่งหนึ่ง ในเวลาที่มีน้ำสมบูรณ์ดี ก็ช่วยกันก่ออิฐกั้นไว้ทำให้มั่นคงดีแล้ว ได้มอบถวายบ่อน้ำนั้น ซึ่งเต็มเปี่ยมด้วยน้ำที่ขึ้นเต็มในบ่อน้ำนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงกระทำการอนุโมทนาแสดงถึงอานิสงส์แห่งการถวายน้ำดื่ม (แก่เขา) แล้ว.

ด้วยบุญอันนั้น เขาจึงได้ท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลก ทุกๆ ที่ที่เขาได้เกิดแล้วก็มีสระโบกขรณี บ่อน้ำและน้ำดื่มเป็นต้นเพียบพร้อมบริบูรณ์ ได้เสวยแต่ความสุขแล้ว.

ในพุทธุปบาทกาลนี้ เขาได้เกิดในตระกูลแห่งหนึ่ง เจริญวัยแล้ว มีศรัทธาเลื่อมใส บวชแล้วไม่นานนักก็ได้เป็นพระอรหันต์.

ในกาลต่อมา ท่านได้ระลึกถึงบุพกรรมของตนแล้วเกิดความโสมนัสใจ เมื่อจะประกาศถึงเรื่องราวที่ตนเคยได้ประพฤติมาแล้วในกาลก่อน จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า วิปสฺสิโน ภควโต ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุทปาโน กโต มยา มีวิเคราะห์ว่า

ชื่อว่าอุทปานะ เพราะเป็นสถานที่ที่ดื่มน้ำแห่งชนทั้งหลาย.

คำว่าอุปทานะ นั่นเป็นชื่อของบ่อน้ำ สระโบกขรณีและบึง.

อธิบายว่า เราได้ทำการขุดบ่อน้ำนั้น เพื่อประโยชน์แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี.

คำที่เหลือมีเนื้อความง่ายทั้งนั้นแล. จบอรรถกถาอุทปานทายกเถราปทาน -----------------------------------------------------