๙. อุปยสูตร
พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับหลวง · ผู้ดำเนินการอ่านข้อเท็จจริงสาธารณะแล้วสรุปเอง
บาลีและคำแปล
ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๖ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๘ สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ๙. อุปยสูตร
เอวมฺเม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ฯ
ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้- สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ฯ
ตตฺร โข ภควา ... มหาสมุทฺโท ภิกฺขเว อุปยนฺโต มหานทิโย อุปยาเปติ มหานทิโย อุปยนฺติโย กุนฺนทิโย อุปยาเปนฺติ กุนฺนทิโย อุปยนฺติโย มหาโสพฺเภ อุปยาเปนฺติ มหาโสพฺภา อุปยนฺตา กุสฺโสพฺเภ อุปยาเปนฺติ เอวเมว โข ภิกฺขเว อวิชฺชา อุปยนฺตี สงฺขาเร อุปยาเปติ สงฺขารา อุปยนฺตา วิญฺญาณํ อุปยาเปนฺติ วิญฺญาณํ อุปยนฺตํ นามรูปํ อุปยาเปติ นามรูปํ อุปยนฺตํ สฬายตนํ อุปยาเปติ สฬายตนํ อุปยนฺตํ ผสฺสํ อุปยาเปติ ผสฺโส อุปยนฺโต เวทนํ อุปยาเปติ เวทนา อุปยนฺตี ตณฺหํ อุปยาเปติ ตณฺหา อุปยนฺตี อุปาทานํ อุปยาเปติ อุปาทานํ อุปยนฺตํ ภวํ อุปยาเปติ ภโว อุปยนฺโต ชาตึ อุปยาเปติ ชาติ อุปยนฺตี ชรามรณํ อุปยาเปติ ฯ
ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย ... แล้วได้ตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อมหาสมุทรน้ำขึ้น ย่อมทำให้แม่น้ำใหญ่น้ำขึ้นเมื่อแม่น้ำใหญ่น้ำขึ้น ย่อมทำให้แม่น้ำน้อยน้ำขึ้น เมื่อแม่น้ำน้อยน้ำขึ้น ย่อมทำให้บึงใหญ่น้ำขึ้น เมื่อบึงใหญ่น้ำขึ้น ย่อมทำให้บึงน้อยน้ำขึ้น ฉันใด ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่ออวิชชาเกิด ย่อมทำให้สังขารเกิด เมื่อสังขารเกิด ย่อมทำให้วิญญาณเกิด เมื่อวิญญาณเกิด ย่อมทำให้นามรูปเกิด เมื่อนามรูปเกิด ย่อมทำให้สฬายตนะเกิด เมื่อสฬายตนะเกิด ย่อมทำให้ผัสสะเกิด เมื่อผัสสะเกิด ย่อมทำให้เวทนาเกิด เมื่อเวทนาเกิด ย่อมทำให้ตัณหาเกิด เมื่อตัณหาเกิด ย่อมทำให้อุปาทานเกิด เมื่ออุปาทานเกิด ย่อมทำให้ภพเกิด เมื่อภพเกิด ย่อมทำให้ชาติเกิด เมื่อชาติเกิด ย่อมทำให้ชราและมรณะเกิด ฉันนั้นเหมือนกัน ฯ
มหาสมุทฺโท ภิกฺขเว อปยนฺโต มหานทิโย อปยาเปติ มหานทิโย อปยนฺติโย กุนฺนทิโย อปยาเปนฺติ กุนฺนทิโย อปยนฺติโย มหาโสพฺเภ อปยาเปนฺติ มหาโสพฺภา อปยนฺตา กุสฺโสพฺเภ อปยาเปนฺติ เอวเมว โข ภิกฺขเว อวิชฺชา อปยนฺตี สงฺขาเร อปยาเปติ สงฺขารา อปยนฺตา วิญฺญาณํ อปยาเปนฺติ วิญฺญาณํ อปยนฺตํ นามรูปํ อปยาเปติ นามรูปํ อปยนฺตํ สฬายตนํ อปยาเปติ สฬายตนํ อปยนฺตํ ผสฺสํ อปยาเปติ ผสฺโส อปยนฺโต เวทนํ อปยาเปติ เวทนา อปยนฺตี ตณฺหํ อปยาเปติ ตณฺหา อปยนฺตี อุปาทานํ อปยาเปติ อุปาทานํ อปยนฺตํ ภวํ อปยาเปติ ภโว อปยนฺโต ชาตึ อปยาเปติ ชาติ อปยนฺตี ชรามรณํ อปยาเปตีติ ฯ นวมํ ฯ
ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อมหาสมุทรน้ำลง ย่อมทำให้แม่น้ำใหญ่ ลดลง เมื่อแม่น้ำใหญ่ลดลง ย่อมทำให้แม่น้ำน้อยลดลง เมื่อแม่น้ำน้อยลดลงย่อมทำให้บึงใหญ่ลดลง เมื่อบึงใหญ่ลดลง ย่อมทำให้บึงน้อยลดลง ฉันใด เมื่ออวิชชาไม่เกิด ย่อมทำให้สังขารไม่เกิด เมื่อสังขารไม่เกิด ย่อมทำให้วิญญาณไม่เกิด เมื่อวิญญาณไม่เกิด ย่อมทำให้นามรูปไม่เกิด เมื่อนามรูปไม่เกิด ย่อมทำให้สฬายตนะไม่เกิด เมื่อสฬายตนะไม่เกิด ย่อมทำให้ผัสสะไม่เกิด เมื่อผัสสะไม่เกิด ย่อมทำให้เวทนาไม่เกิด เมื่อเวทนาไม่เกิด ย่อมทำให้ตัณหาไม่เกิด เมื่อตัณหาไม่เกิด ย่อมทำให้อุปาทานไม่เกิด เมื่ออุปาทานไม่เกิด ย่อมทำให้ภพไม่เกิดเมื่อภพไม่เกิด ย่อมทำให้ชาติไม่เกิด เมื่อชาติไม่เกิด ย่อมทำให้ชราและมรณะไม่เกิด ฉันนั้นเหมือนกัน ฯ จบสูตรที่ ๙
ฉบับมหาจุฬาฯ
ชั้นตัวบทพุทธพจน์หน่วยที่ตำแหน่งเดียวกันของเล่มนี้ · เลขข้อเป็นของฉบับนี้เอง · จับคู่ตามตำแหน่ง · เล่มนี้ทั้งสองฉบับแบ่งเรื่องเท่ากัน จึงเทียบตามลำดับได้ · ชื่อเรื่องไม่ตรงกัน จึงยังไม่ได้ยืนยันว่าเป็นเรื่องเดียวกัน
เปิดหน้าของฉบับนี้ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค [๑. นิทานสังยุต] ๗. มหาวรรค ๙. อุปยันติสูตร ๙. อุปยันติสูตร ว่าด้วยน้ำขึ้นน้ำลง
ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิก-เศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมหาสมุทรน้ำขึ้น ก็ทำให้แม่น้ำใหญ่ขึ้นตาม แม่น้ำใหญ่ เมื่อขึ้นก็ทำให้แม่น้ำน้อยขึ้นตาม แม่น้ำน้อยเมื่อขึ้นก็ทำให้บึงใหญ่ขึ้นตาม บึงใหญ่เมื่อขึ้นก็ทำให้บึงน้อยขึ้นตาม ฉันใด อวิชชาเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้สังขารทั้งหลายเกิดขึ้นตาม สังขารทั้งหลายเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้วิญญาณเกิดขึ้นตาม วิญญาณเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้นามรูปเกิดขึ้นตาม นามรูปเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้สฬายตนะเกิดขึ้นตาม สฬายตนะเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้ผัสสะเกิดขึ้นตามผัสสะเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้เวทนาเกิดขึ้นตาม เวทนาเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้ตัณหาเกิดขึ้นตามตัณหาเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้อุปาทานเกิดขึ้นตาม อุปาทานเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้ภพเกิดขึ้นตามภพเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้ชาติเกิดขึ้นตาม ชาติเมื่อเกิดขึ้นก็ทำให้ชราและมรณะเกิดขึ้นตามฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อมหาสมุทรน้ำลงก็ทำให้แม่น้ำใหญ่ลงตาม แม่น้ำใหญ่เมื่อลงก็ทำให้แม่น้ำ น้อยลงตาม แม่น้ำน้อยเมื่อลงก็ทำให้บึงใหญ่ลงตาม บึงใหญ่เมื่อลงก็ทำให้บึงน้อยลงตาม ฉันใด อวิชชาเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้สังขารทั้งหลายไม่เกิดขึ้นตาม สังขารทั้งหลายเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้วิญญาณไม่เกิดขึ้นตาม วิญญาณเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้นามรูปไม่@เชิงอรรถ : @ ขึ้น ในที่นี้หมายถึงเต็มเปี่ยม (สํ.นิ.อ. ๒/๗๐/๑๔๐)
{ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๑๖ หน้า : ๑๔๒}
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค [๑. นิทานสังยุต] ๗. มหาวรรค ๑๐. สุสิมปริพพาชกสูตร เกิดขึ้นตาม นามรูปเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้สฬายตนะไม่เกิดขึ้นตาม สฬายตนะเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้ผัสสะไม่เกิดขึ้นตาม ผัสสะเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้เวทนาไม่เกิดขึ้นตามเวทนาเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้ตัณหาไม่เกิดขึ้นตาม ตัณหาเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้อุปาทานไม่เกิดขึ้นตาม อุปาทานเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้ภพไม่เกิดขึ้นตาม ภพเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้ชาติไม่เกิดขึ้นตาม ชาติเมื่อไม่เกิดขึ้นก็ทำให้ชราและมรณะไม่เกิดขึ้นตามฉันนั้นเหมือนกัน” อุปยันติสูตรที่ ๙ จบ
ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
อรรถกถาอุปยสูตรที่ ๙
ในสูตรที่ ๙ มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้.
บทว่า อุปยนฺโต ความว่า ไหลล้นไปเวลาน้ำขึ้น.
บทว่า มหานทิโย ได้แก่ แม่น้ำใหญ่มีแม่น้ำคงคาและยมุนาเป็นต้น.
บทว่า อุปยาเปติ ความว่า ให้ล้นไป. อธิบายว่า ให้เพิ่ม คือให้เต็ม.
บทว่า อวิชฺชา อุปยนฺติ ความว่า อวิชชาย่อมไหลไปเบื้องบนหรือสามารถเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย.
บทว่า สงฺขาเร อุปยาเปติ ความว่า ย่อมยังสังขารในเบื้องบนให้เป็นไป คือให้เจริญ.
พึงทราบความทุกๆ บทด้วยประการฉะนี้.
บทว่า อปยนฺโต ได้แก่ ปราศไป คือแล่นลง.
บทว่า อวิชฺชา อปยนฺติ ความว่า อวิชชาไปปราศ คือแล่นลง ย่อมไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่สังขารในเบื้องบน.
บทว่า สงฺขาเร อปยาเปติ ได้แก่ ย่อมไม่ยังสังขารให้ดำเนินไป.
ในบททั้งปวงก็นัยนี้.
จบอรรถกถาอุปยสูตรที่ ๙ -----------------------------------------------------