ปฐวีกัมมวิปาโกติกถา

ปฐวี กมฺมวิปาโกติ ฯ อามนฺตา ฯ สุขเวทนิยา ทุกฺขเวทนิยา อทุกฺขมสุขเวทนิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ผสฺเสน สมฺปยุตฺตา เวทนาย สมฺปยุตฺตา สญฺญาย สมฺปยุตฺตา เจตนาย สมฺปยุตฺตา จิตฺเตน สมฺปยุตฺตา สารมฺมณา อตฺถิ ตาย อาวชฺชนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ นนุ น สุขเวทนิยา น ทุกฺขเวทนิยา น อทุกฺขมสุขเวทนิยา น สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา น ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา น อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา น ผสฺเสน สมฺปยุตฺตา น เวทนาย สมฺปยุตฺตา น สญฺญาย สมฺปยุตฺตา น เจตนาย สมฺปยุตฺตา น จิตฺเตน สมฺปยุตฺตา อนารมฺมณา นตฺถิ ตาย อาวชฺชนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ น สุขเวทนิยา น ทุกฺขเวทนิยา ฯเปฯ อนารมฺมณา นตฺถิ ตาย อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ โน วต เร วตฺตพฺเพ ปฐวี กมฺมวิปาโกติ ฯ

ป. สกวาที แผ่นดินเป็นกรรมวิบาก หรือ? ปรวาที ถูกแล้ว ส. แผ่นดินมีสุขเวทนา มีทุกขเวทนา มีอทุกขมสุขเวทนา ประกอบด้วยสุขเวทนา ประกอบด้วยทุกขเวทนา ประกอบด้วยอทุกขมสุขเวทนาประกอบด้วยผัสสะ ประกอบด้วยเวทนา ประกอบด้วยสัญญา ประกอบด้วยเจตนา ประกอบด้วยจิต มีอารมณ์ ความนึก ความผูกใจ ความสนใจความทำไว้ในใจ ความจงใจ ความปรารถนา ความตั้งใจ ของแผ่นดินนั้นมีอยู่หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. แผ่นดินไม่มีสุขเวทนา ไม่มีทุกขเวทนา ไม่มีอทุกขมสุขเวทนา ไม่ประกอบด้วยสุขเวทนา ไม่ประกอบด้วยทุกขเวทนา ไม่ประกอบด้วยอทุกขมสุขเวทนา ไม่ประกอบด้วยผัสสะ ไม่ประกอบด้วยเวทนา ไม่ประกอบด้วยสัญญา ไม่ประกอบด้วยเจตนา ไม่ประกอบด้วยจิต ไม่มีอารมณ์ ความนึก ความผูกใจ ความสนใจ ความทำไว้ในใจ ความจงใจ ความปรารถนา ความตั้งใจของแผ่นดินนั้น ไม่มี มิใช่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. หากว่า แผ่นดินไม่มีสุขเวทนา ไม่มีทุกขเวทนา ฯลฯ ไม่มีอารมณ์ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจของแผ่นดินนั้นไม่มี ก็ต้องไม่กล่าวว่าแผ่นดินเป็นกรรมวิบาก

ผสฺโส กมฺมวิปาโก ผสฺโส สุขเวทนิโย ทุกฺขเวทนิโย อทุกฺขมสุขเวทนิโย สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ทุกฺขาย ฯเปฯ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ผสฺเสน สมฺปยุตฺโต เวทนาย สมฺปยุตฺโต สญฺญาย สมฺปยุตฺโต เจตนาย สมฺปยุตฺโต จิตฺเตน สมฺปยุตฺโต สารมฺมณา อตฺถิ ตสฺส อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธีติ ฯ อามนฺตา ฯ ปฐวี กมฺมวิปาโก ปฐวี สุขเวทนิยา ทุกฺขเวทนิยา อทุกฺขมสุขเวทนิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ผสฺเสน สมฺปยุตฺตา เวทนาย สมฺปยุตฺตา สญฺญาย สมฺปยุตฺตา เจตนาย สมฺปยุตฺตา จิตฺเตน สมฺปยุตฺตา สารมฺมณา อตฺถิ ตาย อาวชฺชนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ผัสสะ เป็นกรรมวิบาก และผัสสะมีสุขเวทนา มีทุกขเวทนา มีอทุกขม-สุขเวทนา ประกอบด้วยสุขเวทนา ประกอบด้วยทุกขเวทนา ประกอบด้วยอทุกขมสุขเวทนา ประกอบด้วยผัสสะ ประกอบด้วยเวทนา ประกอบด้วยสัญญา ประกอบด้วยเจตนา ประกอบด้วยจิต มีอารมณ์ ความนึกฯลฯ ความตั้งใจของผัสสะนั้น มีอยู่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. แผ่นดินเป็นกรรมวิบาก และแผ่นดินมีสุขเวทนา มีทุกขเวทนา มีอทุกขมสุขเวทนา ประกอบด้วยสุขเวทนา ประกอบด้วยทุกขเวทนาประกอบด้วยอทุกขมสุขเวทนา ประกอบด้วยผัสสะ ประกอบด้วยเวทนาประกอบด้วยสัญญา ประกอบด้วยเจตนา ประกอบด้วยจิต มีอารมณ์ความนึก ความผูกใจ ความสนใจ ความทำไว้ในใจ ความจงใจความปรารถนา ความตั้งใจของแผ่นดิน มีอยู่หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ปฐวี กมฺมวิปาโก ปฐวี น สุขเวทนิยา น ทุกฺขเวทนิยา ฯเปฯ อนารมฺมณา นตฺถิ ตาย อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธีติ ฯ อามนฺตา ฯ ผสฺโส กมฺมวิปาโก ผสฺโส น สุขเวทนิโย น ทุกฺขเวทนิโย ฯเปฯ อนารมฺมโณ นตฺถิ ตสฺส อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. แผ่นดินเป็นกรรมวิบาก แต่แผ่นดินไม่มีสุขเวทนา ไม่มีทุกขเวทนา ฯลฯ ไม่มีอารมณ์ ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจของแผ่นนั้นไม่มี หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ผัสสะ เป็นกรรมวิบาก แต่ผัสสะไม่มีสุขเวทนา ไม่มีทุกขเวทนา ฯลฯ ไม่มีอารมณ์ ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจของผัสสะนั้น ไม่มี หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ปฐวี กมฺมวิปาโกติ ฯ อามนฺตา ฯ ปฐวี ปคฺคหนิคฺคหูปคา เฉทนเภทนูปคาติ ฯ อามนฺตา ฯ กมฺมวิปาโก ปคฺคหนิคฺคหูปโค เฉทนเภทนูปโคติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. แผ่นดินเป็นกรรมวิบาก หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. แผ่นดินเชิดชูได้ เหยียบย่ำได้ ตัดได้ ทำลายได้ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. กรรมวิบาก เชิดชูได้ เหยียบย่ำได้ ตัดได้ ทำลายได้หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ลพฺภา ปฐวี เกตุํ วิเกตุํ อาฐเปตุํ โอจินิตุํ วิจินิตุนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ ลพฺภา กมฺมวิปาโก เกตุํ วิเกตุํ อาฐเปตุํ โอจินิตุํ วิจินิตุนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. แผ่นดิน บุคคล จะพูน จะเพิ่ม จะถม จะก่อ จะเสริมก็ทำได้ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. กรรมวิบาก บุคคลจะพูน จะเพิ่ม จะถม จะก่อ จะเสริมก็ทำได้ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ปฐวี ปเรสํ สาธารณาติ ฯ อามนฺตา ฯ กมฺมวิปาโก ปเรสํ สาธารโณติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. แผ่นดินทั่วไปแก่ชนอื่นๆ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. กรรมวิบากทั่วไปแก่ชนอื่นๆ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

กมฺมวิปาโก ปเรสํ สาธารโณติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ วุตฺตํ ภควตา อสาธารณมญฺเญสํ อโจราหรโณ นิธิ กยิราถ มจฺโจ ปุญฺญานิ ส เว สุจริตํ จเรติ อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ ฯ อามนฺตา ฯ เตน หิ น วตฺตพฺพํ กมฺมวิปาโก ปเรสํ สาธารโณติ ฯ

ส. กรรมวิบาก ทั่วไปแก่ชนอื่นๆ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า นิธิ คือ บุญ ไม่ทั่วไปแก่ชนอื่นๆโจรลักไม่ได้ ผู้มีอันจะพึงตายเป็นสภาวะควรทำบุญ ผู้นั้นพึง ประพฤติสุจริต ดังนี้ เป็นสูตรมีอยู่จริง มิใช่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ถ้าอย่างนั้น ก็ไม่พึงกล่าวว่า กรรมวิบากทั่วไปแก่ชนอื่นๆ

ปฐวี กมฺมวิปาโกติ ฯ อามนฺตา ฯ ปฐมํ ปฐวี สณฺฐาติ ปจฺฉา สตฺตา อุปฺปชฺชนฺตีติ ฯ อามนฺตา ฯ ปฐมํ วิปาโก อุปฺปชฺชติ ปจฺฉา วิปากปฏิลาภาย กมฺมํ กโรนฺตีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. แผ่นดินเป็นกรรมวิบาก หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. แผ่นดินตั้งอยู่ด้วยดีก่อน สัตว์ทั้งหลายจึงบังเกิดขึ้นในภายหลัง หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. วิบากบังเกิดขึ้นก่อน ต่อภายหลังสัตว์ทั้งหลายจึงทำกรรมเพื่อได้วิบากหรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ปฐวี สพฺพสตฺตานํ กมฺมวิปาโกติ ฯ อามนฺตา ฯ สพฺเพ สตฺตา ปฐวึ ปริภุญฺชนฺตีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ สพฺเพ สตฺตา ปฐวึ ปริภุญฺชนฺตีติ ฯ อามนฺตา ฯ อตฺถิ เกจิ ปฐวึ ปริภุญฺชิตฺวา ปรินิพฺพายนฺตีติ ฯ อามนฺตา ฯ อตฺถิ เกจิ กมฺมวิปากํ อเขเปตฺวา ปรินิพฺพายนฺตีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. แผ่นดินเป็นวิบากแห่งกรรมของสัตว์ทั้งปวงหรือ? ป. ถูกแล้ว ส. สัตว์ทั้งปวง บริโภคแผ่นดิน หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. สัตว์ทั้งปวง บริโภคแผ่นดิน หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. บางพวกบริโภคแผ่นดิน แล้วปรินิพพานมีอยู่ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. บางพวกไม่ยังกรรมวิบากให้สิ้นไปแล้วปรินิพพาน มีอยู่ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ปฐวี จกฺกวตฺติสตฺตสฺส กมฺมวิปาโกติ ฯ อามนฺตา ฯ อญฺเญ สตฺตา ปฐวึ ปริภุญฺชนฺตีติ ฯ อามนฺตา ฯ จกฺกวตฺติสตฺตสฺส กมฺมวิปากํ อญฺเญ สตฺตา ปริภุญฺชนฺตีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ จกฺกวตฺติสตฺตสฺส กมฺมวิปากํ อญฺเญ สตฺตา ปริภุญฺชนฺตีติ ฯ อามนฺตา ฯ จกฺกวตฺติสตฺตสฺส ผสฺสํ เวทนํ สญฺญํ เจตนํ จิตฺตํ สทฺธํ วิริยํ สตึ สมาธึ ปญฺญํ อญฺเญ สตฺตา ปริภุญฺชนฺตีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. แผ่นดินเป็นวิบากแห่งกรรมของสัตว์ผู้จะเป็นจักรพรรดิ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. สัตว์อื่นๆ บริโภคแผ่นดิน หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. สัตว์อื่นๆ บริโภควิบากแห่งกรรมของสัตว์ผู้จะเป็นจักรพรรดิ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. สัตว์อื่นๆ บริโภควิบากแห่งกรรมของสัตว์ผู้จะเป็นจักรพรรดิ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. สัตว์อื่นๆ บริโภคผัสสะ เวทนา เจตนา จิต สัทธา วิริยะ สติสมาธิ ปัญญา ของสัตว์ผู้จะเป็นจักรพรรดิ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

น วตฺตพฺพํ ปฐวี กมฺมวิปาโกติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ อตฺถิ อิสฺสริยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ อธิปจฺจสํวตฺตนิยํ กมฺมนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ อตฺถิ อิสฺสริยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ อธิปจฺจสํวตฺตนิยํ กมฺมํ เตน วต เร วตฺตพฺเพ ปฐวี กมฺมวิปาโกติ ฯ ปฐวีกมฺมวิปาโกติกถา ฯ --------

ป. ไม่พึงกล่าวว่า แผ่นดินเป็นกรรมวิบาก หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. กรรมที่ยังสัตว์ให้ไปพร้อมเพื่อความเป็นใหญ่ กรรมที่ยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อมเพื่อความเป็นเจ้าเป็นใหญ่ มีอยู่ มิใช่หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. หากว่า กรรมที่ยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อมเพื่อความเป็นใหญ่ กรรมที่ยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อม เพื่อความเป็นเจ้าเป็นใหญ่มีอยู่ ด้วยเหตุนั้นนะท่านจึงต้องกล่าวว่า แผ่นดินเป็นกรรมวิบาก ปฐวีกัมมวิปาโกติกถา จบ -----------------------------------------------------

บัดนี้ ชื่อว่าเรื่องแผ่นดินเป็นกรรมวิบาก คือเป็นผลของกรรม.

ในเรื่องนั้น คำว่า ความเป็นแห่งชนทั้งหลายผู้เป็นใหญ่ ชื่อว่าอิสสริยะ คือความเป็นใหญ่ ความเป็นแห่งอธิปติชนทั้งหลายชื่อว่าอาธิปัจจะ คือความเป็นอธิบดี หรือความเป็นเจ้าเป็นใหญ่และกรรมมีความเกี่ยวข้องด้วยความเป็นอิสระและความเป็นอธิบดีในแผ่นดินมีอยู่ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในคำว่า กรรมที่ยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อม เพื่อความเป็นใหญ่ กรรมที่ยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อม เพื่อความเป็นเจ้าเป็นใหญ่ มีอยู่ ดังนี้ เหตุใดเพราะเหตุนั้น ชนเหล่าใดมีความเห็นผิดดุจลัทธิของนิกายอันธกะทั้งหลายว่า แผ่นดินเป็นกรรมวิบาก ดังนี้.

คำถามของสกวาทีว่า แผ่นดิน เป็นต้นโดยหมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

คำว่า แผ่นดินมีสุขเวทนา เป็นต้น สกวาทีกล่าวด้วยความสามารถการแสดงสภาพแห่งกรรมวิบาก. ผัสสะอันต่างด้วยสุขเวทนาเป็นต้นมีอยู่ในวิบากทั้งหลายที่ท่านแสดงไว้ โดยนัยเป็นต้นว่า ผัสสะ เป็นกรรมวิบาก ก็ผัสสะนั้นด้วยธรรมทั้งหลายมีสัญญาเป็นต้นด้วย สัมปยุตกันกับธรรมทั้งหลายมีสุขเวทนาเป็นต้น ธรรมทั้งหลายมีสุขเวทนาเป็นต้น ก็สัมปยุตกับธรรมทั้งหลายมีสัญญาเป็นต้นธรรมเหล่านี้แม้ทั้งหมดเป็นไปกับด้วยอารมณ์ คือรับอารมณ์ได้ ก็อาวัชชนจิต กล่าวคือการรับอารมณ์อันเป็นปุเรจาริกเป็นต้นแห่งธรรมเหล่านั้นและเจตนาอันเป็นกัมมปัจจัยแห่งธรรมเหล่านั้นก็มีอยู่ในธรรมเหล่านั้น ธรรมใดมีวิบากที่น่าปรารถนา การปรารถนาธรรมนั้นมีตัณหาเป็นมูลเป็นไปทั่วแล้วด้วยสามารถแห่งความตั้งใจมีอยู่ ดังนั้น สกวาทีจึงถามว่า ตามลัทธิของท่านแผ่นดินเป็นอย่างนี้ๆ หรือ ปรวาทีตอบปฏิเสธ. ปฏิโลมปุจฉาเป็นต้น มีอรรถง่ายทั้งนั้น.

ในปัญหาว่า กรรมวิบากทั่วไปแก่ชนอื่นๆ หรือ เป็นต้น ปรวาทีตอบปฏิเสธ หมายเอาธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้นย่อมตอบรับรองหมายเอารูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐาน และหมายเอาความที่แผ่นดินเป็นต้นเป็นของทั่วไป. พระสูตรว่า นิธิคือบุญ ไม่ทั่วไปแก่ชนอื่นๆ เป็นคำที่สกวาทีนำพระสูตรจากลัทธิของปรวาทีมาแสดง.

ในปัญหาว่า สัตว์ทั้งปวงบริโภคแผ่นดินหรือ ปรวาทีตอบปฏิเสธ หมายเอาสัตว์ผู้ไม่อาศัยแผ่นดิน แต่ตอบรับรองหมายเอาสัตว์ผู้อาศัยแผ่นดิน.

ในปัญหาว่า สัตว์ทั้งปวงไม่บริโภคแผ่นดินย่อมปรินิพพานหรือ ปรวาทีตอบรับรอง หมายเอาสัตว์ทั้งหลายผู้ปรินิพพานในอรูปภพ.

คำว่า ไม่ยังกรรมวิบากให้สิ้นไป นี้ สกวาทีกล่าวด้วยสามารถแห่งลัทธิของปรวาที เพราะลัทธิของปรวาทีนั้นว่า สัตว์ทั้งหลายยังกรรมวิบากให้สิ้นไปแล้วจึงจะปรินิพพานได้ แต่ในลัทธิของสกวาที การไม่ยังวิบากที่เกิดขึ้นจากกรรมที่ทำแล้วให้ปราศจากไปให้สิ้นไปแล้วนิพพาน ไม่มี.

อนึ่ง ว่าโดยลัทธิแห่งท่านเหล่านั้น ปฐวีธาตุ ชื่อว่าเป็นวิบากที่เกิดขึ้นแล้ว เพราะเป็นสาธารณวิบาก ก็การท้วงว่า การไม่ให้ปฐวีธาตุซึ่งตั้งอยู่โดยความเป็นวิบากนั้นให้สิ้นไปแล้วปรินิพพานนั้น ย่อมไม่ถูก ดังนี้ ย่อมควร. ปรวาทีตอบปฏิเสธด้วยสามารถแห่งลัทธิ.

ในปัญหาว่า บริโภควิบากแห่งกรรมของพระเจ้าจักรพรรดิหรือ ปรวาทีตอบปฏิเสธหมายเอาธรรมที่มีผัสสะเป็นต้นที่ไม่ทั่วไป ย่อมตอบรับรองหมายเอาธรรมที่เป็นสาธารณะ.

ลัทธิแห่งท่านเหล่านั้นว่า แผ่นดิน สมุทร พระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น เป็นกรรมวิบากทั่วไปแก่สิ่งทั้งปวง. ในคำว่า กรรมที่ยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อมเพื่อความเป็นใหญ่ นี้ ความว่า ชื่อว่าความเป็นอิสระ เพราะความเป็นผู้มีทรัพย์มาก ชื่อว่าอธิปไตย คือความเป็นใหญ่ยิ่ง ความเป็นอธิบดีเพราะยังชนทั้งหมดให้เป็นไปในอำนาจของตน.

อธิบายว่า ชื่อว่า ความเป็นอธิบดีเพราะอรรถว่าควรแก่การยกย่องจากชนเหล่านั้น. ในปัญหานั้น กรรมชื่อว่ายังสัตว์ให้เป็นไปพร้อมเพื่อความเป็นอิสสริยะและความเป็นอธิบดีด้วยสามารถแห่งการได้เฉพาะซึ่งแผ่นดิน ไม่ใช่ด้วยสามารถแห่งการให้เกิดแผ่นดินเพราะฉะนั้น คำว่า ปฐวี คือแผ่นดินนั้น จึงไม่สำเร็จในความเป็นกรรมวิบาก ด้วยประการฉะนี้.

อรรถกถาปฐวีกัมมวิปาโกติกถา จบ. -----------------------------------------------------