อตีตารัมมณกถา

อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ อตีตารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ อตีตารมฺมณํ โน วต เร วตฺตพฺเพ อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ มิจฺฉา หญฺจิ วา ปน อนารมฺมณํ โน วต เร วตฺตพฺเพ อตีตารมฺมณนฺติ อนารมฺมณํ อตีตารมฺมณนฺติ มิจฺฉา ฯ

สกวาที จิตที่มีอดีตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ หรือ? ปรวาที ถูกแล้ว ส. มีอดีตเป็นอารมณ์ มิใช่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. หากว่า มีอดีตเป็นอารมณ์ ก็ไม่ต้องกล่าวว่า จิตที่มีอดีตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ และดังนั้น การกล่าวว่าจิตที่มีอดีตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ จึงผิด ก็หรือหากว่า จิตเป็นธรรมไม่มีอารมณ์ ก็ต้องไม่กล่าวว่า มีอดีตเป็นอารมณ์ และดังนั้น การกล่าวว่า จิตที่เป็นธรรมไม่มีอารมณ์เป็นธรรมมีอดีตเป็นอารมณ์ จึงผิด

อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ อตีตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธีติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ อตีตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ โน วต เร วตฺตพฺเพ อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ อตีตารมฺมณกถา ฯ ----------

ส. จิตที่มีอดีตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภอดีตมี มิใช่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. หากว่า ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภอดีต มีอยู่ ก็ต้องไม่กล่าวว่า จิตที่มีอดีตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ อตีตารัมมณกถา จบ -----------------------------------------------------

บัดนี้ ชื่อว่าเรื่องจิตที่มีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์.

ในเรื่องนั้น อดีตและอนาคต ชื่อว่าไม่มีอยู่ เหตุใด เพราะเหตุนั้น ชนเหล่าใดมีความเห็นผิดดุจลัทธิของนิกายอุตตราปถกะทั้งหลายว่า ตทารัมมณจิตนั้นไม่พึงมีอารมณ์เพราะความที่อารมณ์ไม่มี ด้วยเหตุนั้น จึงว่า จิตที่มีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์นั้นว่า เป็นจิตที่ไม่มีอารมณ์ ดังนี้ คำถามของสกวาทีว่า จิตที่มีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์ เป็นต้น โดยหมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

คำที่เหลือในที่นี้พึงถือเอาตามพระบาลีนั่นแหละ.

อรรถกถาอตีตานาคตารัมมณกถา จบ. -----------------------------------------------------