ธัมมาภิสมยกถา

อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโยติ ฯ อามนฺตา ฯ อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมเทสนา ธมฺมสฺสวนํ ธมฺมสากจฺฉา ปริปุจฺฉา สีลสมาทานํ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยโคติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ นตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมเทสนา ฯเปฯ ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยโคติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ นตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมเทสนา ธมฺมสฺสวนํ ฯเปฯ ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยโค โน วต เร วตฺตพฺเพ อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโยติ ฯ

สกวาที การตรัสรู้ธรรมมีแก่สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ หรือ? ปรวาที ถูกแล้ว ส. การแสดงธรรม การฟังธรรม การสนทนาธรรม การสอบถาม การสมาทานศีล ความสังวรระวังในอินทรีย์ทั้งหลาย ความรู้จักประมาณในโภชนะ การประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ในปฐมยามและปัจฉิมยามแห่งราตรี มีแก่สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. การแสดงธรรม ฯลฯ การประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ในปฐมยามและปัจฉิมยามแห่งราตรี ไม่มีแก่สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. หากว่า การแสดงธรรม การฟังธรรม ฯลฯ การประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ในปฐมยามและปัจฉิมยามแห่งราตรี ไม่มีแก่สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ ก็ต้องไม่กล่าวว่า การตรัสรู้ธรรมมีแก่สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์

อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโยติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ เทฺว ปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย ปรโต จ โฆโส โยนิโส จ มนสิกาโรติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ เทฺว ปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย ปรโต จ โฆโส โยนิโส จ มนสิกาโร โน วต เร วตฺตพฺเพ อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโยติ ฯ

ส. การตรัสรู้ธรรมมีแก่สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ปัจจัยเพื่อความบังเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิ มี ๒ อย่าง คือเสียงจากผู้อื่นและโยนิโสมนสิการ มิใช่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. หากว่า ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิ มี ๒ อย่าง คือ เสียงจากผู้อื่นและโยนิโสมนสิการ ก็ต้องไม่กล่าวว่า การตรัสรู้ธรรม มีแก่สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์

อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโยติ ฯ อามนฺตา ฯ สุตฺตสฺส ปมตฺตสฺส มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส ธมฺมาภิสมโยติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ ธมฺมาภิสมยกถา ฯ --------------

ส. การตรัสรู้ธรรมมีแก่สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. การตรัสรู้ธรรม มีแก่บุคคลผู้หลับแล้ว ผู้ประมาทแล้ว ผู้มีสติหลงผู้ไม่มีสัมปชัญญะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ธัมมาภิสมยกถา จบ. -----------------------------------------------------

บัดนี้ ชื่อว่าเรื่องธัมมาภิสมัย คือการตรัสรู้ธรรม.

ชนเหล่าใดมีความเห็นผิดดุจลัทธิของนิกายอุตตราปถกะบางพวกว่า การตรัสรู้ธรรมของสัตว์ผู้นอนอยู่ในครรภ์มีอยู่ เพราะถือเอาพระโสดาบันในภพอดีต ผู้อยู่ในท้องมารดาแล้วออกจากครรภ์ ดังนี้.

คำถามของสกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำว่า การแสดงธรรมเป็นต้นมีแก่สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์หรือ เพื่อท้วงว่า ผิว่า การตรัสรู้ธรรมมีอยู่ในที่นั้นไซร้ เหตุแห่งการตรัสรู้ธรรมทั้งหลายมีการแสดงธรรมเป็นต้น ก็พึงมีในที่นั้นได้ ดังนี้.

คำว่า การตรัสรู้ธรรมมีแก่บุคคลผู้หลับแล้ว เป็นต้น สกวาทีกล่าวหมายเอาภวังควาระ.

จริงอยู่ ภวังค์ของสัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ย่อมเป็นไปมากมาย. ด้วยเหตุนั้นนั่นแหละ สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์นั้น ชื่อว่าหลับแล้วเพราะความไม่มีความเป็นไปแห่งเวลาที่จะพึงกระทำกิจ ชื่อว่าประมาทแล้ว เพราะความไม่มีภาวนานุโยค ชื่อว่าผู้หลงลืมสติไม่มีสัมปชัญญะเพราะความไม่มีสติสัมปชัญญะของผู้กำหนดกรรมฐาน เมื่อเป็นเช่นนี้ การตรัสรู้ธรรมของสัตว์ผู้เห็นปานนั้นจักมีแต่ที่ไหน.

อรรถกถาธัมมภิสมยกถา จบ. -----------------------------------------------------