วิปาโก วิปากธัมมธัมโมติกถา

วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ ฯ อามนฺตา ฯ ตสฺส วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ ตสฺส วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ ฯ อามนฺตา ฯ ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา นตฺถิ วฏฺฏูปจฺเฉโท นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

สกวาที วิบาก เป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก หรือ? ปรวาที ถูกแล้ว ส. วิบากของวิบากนั้น ก็เป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. วิบากของวิบากนั้น ก็เป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. เมื่อเป็นอย่างนั้น วิบากนั้นๆ ก็ไม่มีการทำที่สุดทุกข์ ไม่มีความขาดตอนแห่งวัฏฏะ ไม่มีอนุปาทาปรินิพพาน หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ ฯ อามนฺตา ฯ วิปาโกติ วา วิปากธมฺมธมฺโมติ วา วิปากธมฺมธมฺโมติ วา วิปาโกติ วา เอเส เส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. วิบาก เป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. คำว่า วิบาก หรือว่า ธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบากก็ดี คำว่าธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก หรือว่าวิบากก็ดี คำทั้งสองนี้ก็อย่างเดียวกัน เสมอกัน เท่ากันเหมือนกัน หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ ฯ อามนฺตา ฯ วิปาโก จ วิปากธมฺมธมฺโม จ วิปากธมฺมธมฺโม จ วิปาโก จ สหคตา สหชาตา สํสฏฺฐา สมฺปยุตฺตา เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณาติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. วิบาก เป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. วิบาก กับธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก ธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก กับวิบากสหรคตกัน เกิดร่วมกัน ระคนกัน สัมปยุตกัน เกิดด้วยกัน ดับด้วย กัน มีวัตถุอันเดียวกัน มีอารมณ์อันเดียวกัน หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ ฯ อามนฺตา ฯ ตญฺเญว อกุสลํ โส อกุสลสฺส วิปาโก ตญฺเญว กุสลํ โส กุสลสฺส วิปาโกติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. วิบาก เป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. อกุศลอันนั้น วิบากแห่งอกุศลก็อันนั้นแล กุศลอันนั้นวิบากแห่งกุศลก็อันนั้นแล หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ ฯ อามนฺตา ฯ เยเนว จิตฺเตน ปาณํ หนติ เตเนว จิตฺเตน นิรเย ปจฺจติ เยเนว จิตฺเตน ทานํ เทติ เตเนว จิตฺเตน สคฺเค โมทตีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. วิบาก เป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. บุคคลฆ่าสัตว์ด้วยจิตใจ ก็ไหม้ในนรกด้วยจิตนั้นแหละ บุคคลให้ทานด้วยจิตใด ก็บันเทิงในสวรรค์โดยจิตนั้นแหละ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

น วตฺตพฺพํ วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ วิปากา จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน อญฺญมญฺญปจฺจยาติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ วิปากา จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน อญฺญมญฺญปจฺจยา เตน วต เร วตฺตพฺเพ วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ ฯ วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติกถา ฯ สตฺตโม วคฺโค ฯ ตสฺส อุทฺทานํ ฯ สงฺคโห สมฺปโยโค เจตสิโก ธมฺโม เจตสิกํ ทานํ ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒติ อิโตทินฺเนน ตตฺถ ยาเปนฺติ ปฐวี กมฺมวิปาโก ชรามรณํ วิปาโก นตฺถิ อริยธมฺมวิปาโก วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ ฯ ------

ป. ไม่พึงกล่าวว่า วิบาก เป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. วิบาก คือ ขันธ์ ๔ ส่วนนามธรรม เป็นอัญญมัญญปัจจัยมิใช่ หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. หากว่า วิบาก คือ ขันธ์ ๔ ส่วนนามธรรมเป็นอัญญมัญญปัจจัย ด้วยเหตุนั้นนะท่านจึงต้องกล่าวว่า วิบากเป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบากวิปาโก วิปากธัมมธัมโมติกถา จบ วรรคที่ ๗ จบ -----------------------------------------------------

บัดนี้ ชื่อว่าเรื่องวิบากเป็นวิปากธัมมธรรม คือวิบากเป็นธรรมที่เป็นเหตุให้วิปากะเกิดขึ้น.

ในปัญหานั้น วิบากเป็นปัจจัยแก่วิบากด้วยอำนาจแห่งอัญญมัญญปัจจัย เป็นต้นมีอยู่ ชนเหล่าใดมีความเห็นผิดดุจลัทธิของนิกายอันธกะทั้งหลายว่า แม้วิบากก็เป็นวิปากธัมมธรรม คือเป็นธรรมที่เป็นเหตุให้วิบากเกิดขึ้น ดังนี้ คำถามของสกวาที หมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

คำว่า วิบากของวิบากนั้นก็เป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก ความว่า สกวาทีย่อมถามว่า วิบากใดมีอยู่ วิบากแม้นั้นเป็นวิปากธัมมธรรมแก่วิบากที่เป็นวิปากธัมมธรรมนั้นหรือ? ปรวาทีตอบปฏิเสธหมายเอาภาวะแห่งการให้ผลต่อไป.

ถูกถามครั้งที่ ๒ ตอบปฏิเสธ โดยผิดไปจากลัทธิ แต่ท่านก็ย่อมตอบรับรองหมายเอาความเกิดขึ้นแห่งวิบากอื่นเพราะเป็นปัจจัยแก่วิบากแม้นั้น. ก็ครั้นเมื่อความเป็นเช่นนั้นมีอยู่ การไม่ตัดวัฏฏะย่อมปรากฏว่า วิบากแห่งวิบากแม้นั้นก็เป็นวิบากแห่งวิบากแม้นั้นต่อไป ราวกะกุศลและอกุศลหรือ?ปรวาทีถูกถามปัญหานี้ ก็ตอบปฏิเสธเพราะกลัวผิดจากลัทธิ.

ก็ในการพิสูจน์ถ้อยคำว่า คำว่า วิบากหรือว่าธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบากก็ดี เป็นต้น ปรวาทีตอบปฏิเสธเพราะว่า ถ้าว่า ความที่วิบากเป็นอรรถอันเดียวกับธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบากไซร้ คำว่า กุศล อกุศลและอัพยากตะ ก็จะพึงมีอรรถอันเดียวกันได้.

ในคำว่า วิบากกับธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก นี้มีคำอธิบายว่า

เมื่อปรวาทีกำหนดอยู่ซึ่งวิบากในนามขันธ์ทั้ง ๔ ขันธ์ ๑ๆ ชื่อว่าเป็นวิปากธัมมธรรม คือเป็นธรรมที่เป็นเหตุให้วิบากเกิดขึ้นเพราะอรรถว่าเป็นปัจจัยในปัจจัยทั้งหลายมีอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น และเพราะอรรถว่าเป็นปัจจยุปบัน ดังนั้นเมื่อถูกสกวาทีถามว่า วิบากเป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิปากะหรือ จึงตอบรับรองว่า ใช่.

ลำดับนั้น สกวาที เพื่อท้วงปรวาทีนั้น จึงกล่าวคำอย่างนี้ว่า วิบากในนามขันธ์ ๔ ในขณะเดียวกันก็ดี ธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบากในนามขันธ์ ๔ ก็ดีเป็นธรรมที่ท่านรับรองแล้ว เหตุใด เพราะเหตุนั้น ความที่วิบากและธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิปากเหล่านั้นย่อมปรากฏว่าเป็นธรรมสหรคตกันหรือ ปรวาทีตอบปฏิเสธหมายเอาธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก คือกุศล.

คำว่า อกุศลอันนั้น ความว่า ถ้าวิบากเป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิปากะตามลัทธิของท่านไซร้ วิบากใดเป็นอกุศลวิบาก วิบากนั้นก็ถึงความเป็นอกุศล.

ถามว่า เพราะเหตุไร? แก้ว่าเพราะความที่ท่านกล่าวว่าอกุศลวิบากเป็นสภาวะอย่างเดียวกันกับด้วยธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิปากะ.

แม้ในคำว่า กุศลอันนั้น เป็นต้น ก็นัยนี้นั่นแหละ.

คำว่า อัญญมัญญปัจจัย นี้ ปรวาทีกล่าวแล้วด้วยสามารถสักแต่ว่าเป็นปัจจัยแห่งสหชาตธรรมทั้งหลาย เพราะฉะนั้น คำว่า อัญญมัญญปัจจัย นี้จึงไม่สำเร็จประโยชน์. แม้การกล่าวถึงความที่มหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยซึ่งกันและกันนั้นก็หาใช่เป็นวิบากไม่ ทั้งไม่เป็นธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบากด้วย ด้วยประการฉะนี้แล. อรรถกถาวิปาโกวิปากธัมมธัมโมติกถา จบ.

รวมกถาที่มีในวรรคนี้คือ

๑. สังคหิตกถา

๒. สัมปยุตตกถา

๓. เจตสิกกถา

๔. ทานกถา

๕. ปริโภคมยปุญญกถา

๖. อิโตทินนกถา

๗. ปฐวีกัมมวิปาโกติกถา

๘. ชรามรณวิปาโกติกถา

๙. อริยธัมมวิปากกถา

๑๐. วิปาโกวิปากธัมมธัมโมติกถา.

วรรคที่ ๗ จบ. -----------------------------------------------------