๑๐. ปัชโชตสูตร

กึสุ โลกสฺมิ ปชฺโชโต กึสุ โลกสฺมิ ชาคโร กึสุ กมฺเม สชีวานํ กึสุ จสฺส อิริยาปโถ กึสุ อลสํ อนลสญฺจ มาตา ปุตฺตํว โปสติ กึสุ ภูตา อุปชีวนฺติ เย ปาณา ปฐวึ สิตาติ ฯ

เทวดาทูลถามว่า อะไรเป็นแสงสว่างในโลก อะไรหนอเป็นธรรมเครื่องตื่นอยู่ ในโลก อะไรหนอเป็นสหายในการงานของผู้เป็นอยู่ด้วย การงาน อะไรหนอเป็นเครื่องสืบต่อชีวิตของเขา อะไรหนอ บุคคลผู้เกียจคร้านบ้าง ไม่เกียจคร้านบ้าง ย่อมพะนอเลี้ยง ดุจมารดาเลี้ยงดูบุตร เหล่าสัตว์มีชีวิตที่อาศัยแผ่นดินอาศัย อะไรหนอเลี้ยงชีวิต ฯ

ปญฺญา โลกสฺมิ ปชฺโชโต สติ โลกสฺมิ ชาคโร คาโว กมฺเม สชีวานํ สีตสฺส อิริยาปโถ วุฏฺฐิ อลสํ อนลสญฺจ มาตา ปุตฺตํว โปสติ วุฏฺฐึ ภูตา อุปชีวนฺติ เย ปาณา ปฐวึ สิตาติ ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ปัญญาเป็นแสงสว่างในโลก สติเป็นธรรมเครื่องตื่นอยู่ในโลก ฝูงโคเป็นสหายในการงานของผู้เป็นอยู่ด้วยการงาน ไถเป็น เครื่องต่อชีวิตของเขา ฝนย่อมเลี้ยงบุคคลผู้เกียจคร้านบ้าง ไม่เกียจคร้านบ้าง เหมือนมารดาเลี้ยงบุตร เหล่าสัตว์มีชีวิต ที่อาศัยแผ่นดิน อาศัยฝนเลี้ยงชีวิต ฯ

พึงทราบวินิจฉัยในปัชโชตสูตรที่ ๑๐ ต่อไป :-

บทว่า แสงสว่าง ได้แก่ แสงสว่างดุจประทีป.

บทว่า เครื่องตื่นอยู่ ได้แก่ ย่อมเป็นดุจชาคริกพราหมณ์ (พราหมณ์ผู้ตื่นอยู่).

บทว่า ฝูงโคเป็นสหายในการงานของผู้เป็นอยู่ อธิบายว่า ฝูงโคเท่านั้นเป็นสหายในการงาน ชื่อว่ามีการงานเป็นเพื่อนสอง ในการงานของพวกชนที่มีชีวิตอยู่กับการงาน คือว่า พวกเขาย่อมยังกสิกรรมเป็นต้นให้สำเร็จกับด้วยโคมณฑลทั้งหลาย.

บทว่า สิตสฺส อิริยาปโถ ได้แก่ ไถเป็นอิริยาบถ คือเป็นเครื่องสืบต่อแห่งชีวิตของหมู่สัตว์นั้น.

บทว่า สิตํ แปลว่า คันไถ. เพราะว่า นาของชาวนาคนใดแม้มีประมาณน้อย ย่อมไม่ทำการไถแล้ว เขาย่อมกล่าวว่า เราจักเป็นอยู่ได้อย่างไร ดังนี้.

จบอรรถกถาปัชโชตสูตรที่ ๑๐ -----------------------------------------------------