๘. เมณฑกปัญหาชาดก

เยสํ น กทาจิ ภูตปุพฺพํ สขิ สตฺตปทมฺปิ อิมสฺมึ โลเก ชาตา อมิตฺตา เทฺว สหายา ปฏิสนฺถาย จรนฺติ กิสฺส เหตุ ฯ

ความที่สัตว์เหล่าใดในโลกนี้ เป็นสหายกันแม้จะไปด้วยกันเพียง ๗ ก้าว มิได้เคยมีมาในกาลไหนๆ เลย สัตว์ทั้ง ๒ นั้นซึ่งเป็นศัตรูกันกลับเป็น สหายกัน ย่อมประพฤติเพื่อความคุ้นเคยกันเพราะเหตุอะไร?

ยทิ เม อชฺช ปาตราสกาเล ปญฺหํ น สกฺกุณาถ วตฺตุเมตํ รฏฺฐา ปพฺพาชยิสฺสามิ โว สพฺเพ น หิ มมตฺโถ ทุปฺปญฺญชาติเกหิ ฯ

ในเวลาอาหารเช้าวันนี้ ถ้าท่านทั้งหลายไม่สามารถจะแก้ปัญหานี้ของเรา ได้ เราจักขับไล่ท่านทุกคนให้ออกไปจากแว่นแคว้นของเรา เพราะเรา ไม่ต้องการคนโง่เขลา.

มหาชนสมาคมมฺหิ โฆเร ชนโกลาหลสงฺคมมฺหิ ชาเต วิกฺขิตฺตมนา อเนกจิตฺตา ปญฺหํ น สกฺกุโณม วตฺตุเมตํ ฯ

เมื่อสมาคมแห่งมหาชนอึกทึก เมื่อชุมนุมชนเกิดโกลาหลอยู่ ข้าพระองค์ ทั้งหลายมีใจฟุ้งซ่าน จิตไม่แน่วแน่ ก็ไม่สามารถจะพยากรณ์ปัญหา นั้นได้.

เอกคฺคจิตฺตาว เอกเมกา รหสิ คตา อตฺถานิ จินฺตยิตฺวา ปวิเวเก สมฺมสิตฺวาน ธีรา อถ วกฺขนฺติ ชนินฺท เอตมตฺถํ ฯ

ข้าแต่พระจอมประชาชน นักปราชญ์ทั้งหลายมีจิตมีอารมณ์อันเดียวเทียว คนหนึ่งๆ อยู่ในที่ลับ คิดเนื้อความทั้งหลาย พิจารณาอยู่ในสถานที่ เงียบสงัด ภายหลังจึงจักกราบทูลแก้เนื้อความข้อนั้น พระเจ้าข้า.

อุคฺคปุตฺตราชปุตฺติยานํ อุรพฺภมํสํ ปิยํ มนาปํ น เต สุนขสฺส อเทนฺติ มํสํ อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

เนื้อแพะ เป็นที่รักเป็นที่พอใจแห่งบุตรอำมาตย์และราชโอรสทั้งหลาย ชนเหล่านั้นย่อมไม่บริโภคเนื้อสุนัข ครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมี ต่อกัน.

จมฺมํ วิหนนฺติ เอฬกสฺส อสฺสปิฏฺฐตฺถรณํ สุขสฺส เหตุ น จ เต สุนขสฺส อตฺถรนฺติ อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

ชนทั้งหลายย่อมใช้หนังแพะเป็นเครื่องลาดบนหลังม้า เพราะเหตุแห่ง ความสุข แต่ไม่ใช้หนังสุนัขเป็นเครื่องลาดบนหลังม้า ครั้งนี้ มิตรธรรม แห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

อาเวลฺลิตสิงฺคิโก หิ เมณฺโฑ น จ สุนขสฺส วิสาณกานิ อตฺถิ ติณภกฺโข มํสโภชโน จ อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

แพะมีเขาอันโค้งจริง แต่สุนัขไม่มีเขาเลย แพะกินหญ้า สุนัขกินเนื้อ ครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

ติณมาสิ ปลาสมาสิ เมณฺโฑ น จ สุโณ ติณมาสิ โน ปลาสํ คเณฺหยฺย สุนโข สสํ พิฬารํ อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

แพะกินหญ้า กินใบไม้ ส่วนสุนัขไม่กินหญ้า ไม่กินใบไม้ สุนัขจับ กระต่าย หรือแมวกิน ครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

อฏฺฐฑฺฒปาโท จตุปฺปทสฺส เมณฺโฑ อฏฺฐนโข อทิสฺสมาโน ฉาทิยํ อาหรติ อยํ อิมสฺส มํสํ อาหรติ อยํ อมุสฺส ฯ

แพะมี ๔ เท้า ๘ กีบ มีกายไม่ปรากฏ สุนัขนี้นำหญ้ามาเพื่อแพะนี้ แพะนี้ก็นำเนื้อมาเพื่อสุนัขโน้น.

ปาสาทวรคโต วิเทหเสฏฺโฐ วีติหารํ อญฺโญญฺญโภชนานํ อทฺทส กิร สกฺขิตํ ชนินฺโท พุภุกฺกสฺส ปุณฺณมุขสฺส เจตํ ฯ

นัยว่า พระผู้เป็นจอมประชานิกรผู้ประเสริฐกว่าชาววิเทหรัฐ ประทับอยู่ บนปราสาทอันประเสริฐ ได้ทอดพระเนตรเห็นการนำอาหารมาแลกกัน กินโดยประจักษ์ และได้ทอดพระเนตรเห็นมิตรธรรมแห่งสุนัขกับแพะ ด้วยพระองค์เอง.

ลาภา วต เม อนปฺปรูปา ยสฺส เม อีทิสา ปณฺฑิตา กุลมฺหิ ปญฺหสฺส คมฺภีรคตํ นิปุณมตฺถํ ปฏิวิชฺฌนฺติ สุภาสิเตน ธีรา ฯ

เป็นลาภของเราไม่ใช่น้อยเลย ที่มีบัณฑิตเช่นนี้อยู่ในราชสกุล เพราะว่า นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมแทงตลอด ซึ่งเนื้อความแห่งปัญหาอันลึกซึ้ง ละเอียด ด้วยคำสุภาษิต.

อสฺสตรีรถญฺจ เอกเมกํ ผีตํ คามวรญฺจ เอกเมกํ สพฺเพสํ โว ทมฺมิ ปณฺฑิตานํ ปรมปฺปตีตมโน สุภาสิเตนาติ ฯ เมณฺฑกปญฺหาชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ ---------

เรามีความพอใจเป็นอย่างยิ่งด้วยคำสุภาษิต จะให้รถเทียมด้วยม้าอัสดร คนละหนึ่งคัน และบ้านส่วยอันเจริญคนละหนึ่งบ้าน แก่ท่านทั้งหลาย ผู้เป็นบัณฑิตทุกคน. จบ เมณฑกปัญหาชาดกที่ ๘.

ถ้าว่าในเวลาอาหารเช้าของเราในวันนี้ พวกท่านไม่สามารถจะกล่าวแก้ปัญหาข้อนี้ได้ เราจะเนรเทศพวกท่านทั้งหมดออกจากแคว้น เพราะเราไม่ต้องการพวกคนมีปัญญาทราม (เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

เมื่อมหาชนมาประชุมกันอึกทึกครึกโครม เมื่อคนมาร่วมกันเป็นโกลาหล พวกข้าพระองค์ก็มีใจฟุ้งซ่าน มีจิตไม่แน่วแน่ จึงไม่สามารถจะกล่าวแก้ปัญหาข้อนี้ได้

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน นักปราชญ์ทั้งหลายมีจิตแน่วแน่ไปในที่ลับตามลำพัง คิดพิจารณาถึงเนื้อความในที่สงัดแล้ว ภายหลังจึงจะกล่าวตอบเนื้อความข้อนี้ได้ (เสนกบัณฑิตนั้นกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

พวกบุตรของคนชั้นสูงและพวกราชบุตรโปรดปรานพอใจเนื้อแพะ พวกเขาไม่บริโภคเนื้อสุนัข เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน (ปุกกุสบัณฑิตกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

ชนทั้งหลายถลกหนังแพะทำเป็นเครื่องลาดหลังม้า เพราะนั่งสบาย แต่พวกเขาไม่ลาดด้วยหนังสุนัข เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน (กามินทบัณฑิตกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

แพะกินหญ้ากินใบไม้ แต่สุนัขไม่กินหญ้าไม่กินใบไม้ สุนัขจับกระต่ายและแมวกิน เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน (มโหสธบัณฑิตเฉลยปัญหาที่ปรากฏแจ่มแจ้งแก่ตนว่า)

แพะมี ๔ เท้า ๘ กีบ ๘ เล็บ สุนัขนี้แฝงกายนำหญ้ามาเพื่อแพะตัวนี้ ส่วนแพะนี้แฝงกายนำเนื้อมาเพื่อสุนัขตัวโน้น

นัยว่า พระองค์ผู้จอมเทพประเสริฐกว่าชาววิเทหะ ประทับอยู่ ณ ปราสาทอันประเสริฐ ได้ทอดพระเนตรการแลกเปลี่ยนอาหารของกันและกันโดยประจักษ์ และนั่นเสียงเห่าของสุนัขต่อหน้าแพะ (พระราชาตรัสว่า)

เป็นลาภของเรามิใช่น้อยหนอ ที่มีบัณฑิตเช่นนี้อยู่ในราชสกุล ปราชญ์ทั้งหลายรู้แจ้งเนื้อความแห่งปัญหา อันละเอียดลึกซึ้งได้โดยตลอด และกล่าวด้วยถ้อยคำอันเป็นสุภาษิต (และตรัสอีกว่า)

เมณฑกปัญหาจักมีอย่างแจ่มแจ้งใน อุมมังคชาดก. จบอรรถกถาเมณฑกปัญหาชาดกที่ ๘ -----------------------------------------------------