๑. กีสาโคตมีเถรีคาถา

พระมุนีกล่าวสรรเสริญความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร ไว้เฉพาะชาวโลกว่า ผู้คบกัลยาณมิตร ถึงแม้จะเป็นพาล ก็จะพึงเป็นบัณฑิตได้บ้าง

สัตบุรุษเป็นคนที่ควรคบ ผู้คบสัตบุรุษ ปัญญาย่อมเจริญได้แน่นอน ผู้คบสัตบุรุษ พึงพ้นจากทุกข์ทั้งมวลได้

และพึงรู้แจ้งอริยสัจ ๔ คือ ทุกข์ ๑ เหตุให้เกิดทุกข์ ๑ ความดับทุกข์ ๑ อริยมรรคมีองค์แปด ๑ (ยักษิณีกล่าวว่า)

พระผู้มีพระภาคเป็นสารถีผู้ทรงฝึกคนที่ควรฝึก ตรัสว่า ความเป็นหญิงเป็นทุกข์ เพราะแม้ความเป็นหญิงมีสามีร่วมกันก็เป็นทุกข์ หญิงบางพวกคลอดครั้งเดียว

เราเวลามีครรภ์แก่ใกล้คลอด เดินทางไปยังไม่ทันถึงเรือนตน ก็คลอดบุตรที่ระหว่างทาง พบสามีตาย

บุตรทั้งสองก็ตาย สามีก็ตายเสียที่ระหว่างทาง มารดาบิดา และพี่ชายของเราผู้กำพร้า ถูกเผาอยู่บนเชิงตะกอนเดียวกัน (พระกีสาโคตมีเถรีกล่าวว่า)

เจ้า เมื่อสิ้นตระกูลแล้ว ตกเป็นคนกำพร้า เสวยทุกข์หาประมาณมิได้ ก็แลน้ำตาของเจ้าไหลตลอดมาหลายพันชาติ

เราเห็นเจ้าและเนื้อบุตรของเจ้า ถูกสุนัขเป็นต้นกัดกินที่ท่ามกลางป่าช้า เราพร้อมกับสามีมีตระกูลฉิบหายแล้ว ถูกชนทั้งปวงติเตียนแล้วได้บรรลุอมตธรรม

อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงอมตธรรม เราได้เจริญแล้ว แม้นิพพานเราก็ทำให้แจ้งแล้ว เราได้พบกระจกคือธรรมแล้ว

|๔๖๔.๒๑๓| ๑ กลฺยาณมิตฺตตา มุนินา โลกํ อาทิสฺส วณฺณิตา กลฺยาณมิตฺเต ภชมาโน อปิ พาโล ปณฺฑิโต อสฺส ฯ |๔๖๔.๒๑๔| ภชิตพฺพา สปฺปุริสา ปญฺญา ตถาปิ วฑฺฒติ ภชนฺตานํ ภชมาโน โย โกจิ ขตฺติยาทิโก สปฺปุริเส สพฺเพหิปิ ทุกฺเขหิ เจว โมจเย |๔๖๔.๒๑๕| ทุกฺขญฺเจว วิชาเนยฺย ทุกฺขสฺส จ สมุทยํ นิโรธฏฺฐงฺคิกมคฺคํ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ จ ฯ |๔๖๔.๒๑๖| ทุกฺโข อิตฺถิภาโว อกฺขาโต ปุริสทมฺมสารถินา ฯ สปตฺติกมฺปิ หิ ทุกฺขํ อปฺเปกจฺจา สกึ วิชาตาโย |๔๖๔.๒๑๗| คลเก อปกนฺตนฺติ สุขุมาลินิโย วิสานิ ขาทนฺติ ชนมารกมชฺฌคตา อุโภปิ พฺยสนานิ อนุโภนฺติ |๔๖๔.๒๑๘| อุปวิชญฺญา คจฺฉนฺตี อทฺทสาหํ ปตึ มตํ ปนฺเถ วิชายิตฺวาน อปฺปตฺตาหํ สกํ เคหํ ฯ |๔๖๔.๒๑๙| เทฺว ปุตฺตา กาลกตา ปติ จ ปนฺเถ มโต กปณิกาย มาตา ปิตา จ ภาตา จ ฑยฺหนฺติ เอกจิตกายํ ฯ |๔๖๔.๒๒๐| ขีณกุลมฺหิ กปเณ อนุภูตํ เต ทุกฺขํ อปริมาณํ อสฺสุ จ เต ปวตฺตํ หิ พหูนิ ชาติสหสฺสานิ ฯ |๔๖๔.๒๒๑| ปสฺสึ ตํ สุสานมชฺเฌ อโถปิ ขาทิตานิ ปุตฺตมํสานิ หตกุลิกา สพฺพครหิตา มตปติกา อมตํ อธิคจฺฉึ ฯ |๔๖๔.๒๒๒| ภาวิโต เม อยํ มคฺโค อริโยฏฺฐงฺคิโก อมตคามี นิพฺพานํปิ สจฺฉิกตํ ธมฺมาทาสํ อเวกฺขิหํ ฯ |๔๖๔.๒๒๓| อหมฺหิ กนฺตสลฺลา โอหิตภารา กตํ เม กรณียํ กีสาโคตมี เถรี สุวิมุตฺตจิตฺตา อิมํ ภณีติ ฯ กีสาโคตมี ฯ เอกาทสกนิปาโต สมตฺโต ฯ ------------------

นักปราชญ์กล่าวสรรเสริญ ความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรไว้เฉพาะในโลกว่า บุคคลผู้คบกัลยาณมิตร ถึงแม้จะเป็นพาลก็พึงเป็นบัณฑิตได้บ้าง ควร คบสัตบุรุษ เพราะปัญญาย่อมเจริญแก่บุคคลผู้คบสัตบุรุษโดยแท้ คน ทุกคนมีกษัตริย์เป็นต้น เมื่อคบสัตบุรุษทั้งหลาย พึงพ้นจากทุกข์แม้ ทั้งปวงได้ และพึงรู้แจ้งอริยสัจ ๔ คือ ทุกข์ ๑ เหตุให้เกิดทุกข์ ๑ ความดับทุกข์ ๑ อัฏฐังคิกมรรค ๑ พระพุทธเจ้าผู้เป็นสารถี ฝึกบุรุษผู้ ควรฝึก ได้ตรัสไว้ว่า ความเป็นหญิง เป็นเหตุนำมาซึ่งทุกข์ เพราะว่า การอยู่ร่วมกับหญิงร่วมสามีกันก็ดี การคลอดบุตรก็มี เป็นทุกข์ทั้งนั้น หญิงบางพวกคลอดบุตรครั้งแรก อดกลั้นทุกข์อันเกิดขึ้นเพราะการคลอด บุตรไม่ไหวจึงตัดคอตนเองเสียก็มี พวกหญิงที่เจริญด้วยความสุขพากัน กินยาพิษก็มี เด็กตายในครรภ์ก็มี คนทั้งสองคือเด็กอยู่ในครรภ์และ มารดาผู้มีครรภ์ ย่อมได้รับความพินาศ เราเดินทางในเวลาจวนคลอด ได้เห็นสามีตายแล้ว ยังไม่ทันถึงเรือนของตน ก็คลอดบุตรกลางทาง บุตรทั้งสองคนก็ตาย และสามีก็ตายในหนทาง มารดาบิดาและพี่ชาย ของเราผู้กำพร้า อันเขาเผาอยู่บนเชิงตะกอนเดียวกัน เมื่อสิ้นสกุลแล้ว เป็นกำพร้า ท่านเสวยทุกข์ หาประมาณมิได้ ก็น้ำตาของท่านไหลออก แล้ว หลายพันชาติ เราเห็นท่านและเนื้อบุตรของท่าน อันสัตว์มีสุนัข เป็นต้นกัดกินแล้ว ที่กลางป่าช้า เรามีวงศ์สกุลอันฉิบหายแล้ว เป็นผู้อัน ชนทั้งปวงติเตียน สามีตายแล้ว ได้บรรลุอมตธรรม อริยมรรคอัน ประกอบด้วยองค์ ๘ เป็นที่ให้ถึงอมตธรรม เราได้เจริญแล้ว แม้นิพพาน เราก็ได้ทำให้แจ้งแล้ว เราได้เห็นแว่นธรรมแล้ว เราเป็นผู้มีลูกศรอันตัด แล้ว ปลงภาระลงแล้ว กิจที่ควรทำเราได้ทำเสร็จแล้ว พระกีสาโคตมี เถรีเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว ได้กล่าวเนื้อความนี้ ดังนี้แล. จบ เอกาทสกนิบาต. -----------------------------------------------------