๒. ภัททสาลชาดก

ท่านเป็นใคร มีเสื้อผ้าสะอาดหมดจด ยืนอยู่ท่ามกลางนภากาศ เพราะเหตุไร น้ำตาของท่านจึงหลั่งไหล ภัยนั้นเกิดจากอะไร (ภัททสาละจอมเทพตรัสว่า)

ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ เมื่อข้าพระองค์ เป็นผู้ที่ประชาชนในแคว้นของพระองค์บูชาอยู่ตลอด ๖๐,๐๐๐ ปี ประชาชนเหล่านั้นรู้จักข้าพระองค์ว่า ภัททสาลรุกขเทพ

ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นใหญ่แห่งทิศ พระราชาพระองค์ก่อนๆ เมื่อจะทรงสร้างพระนครก็ดี อาคารและปราสาทชนิดต่างๆ ก็ดี ก็มิได้ทรงหมิ่นข้าพระองค์เลย พระราชาเหล่านั้นบูชาข้าพระองค์แล้วฉันใด แม้พระองค์ก็จงบูชาข้าพระองค์ฉันนั้นเถิด (พระราชาตรัสว่า)

ข้าพเจ้ายังมิได้เห็นต้นไม้ ที่มีลำต้นใหญ่เท่ากับลำต้นของท่านเลย ท่านเป็นต้นไม้ที่มีลำต้นงาม มีสัณฐานสมส่วนและตรงโดยกำเนิด

หากพระองค์เกิดความดำริเช่นนี้ หากพระองค์ทรงปรารถนาจะแยกร่างกายของข้าพระองค์ ขอพระองค์จงรานกิ่งก้านข้าพระองค์ให้มากแล้วบั่นให้เป็นท่อนๆ

พระองค์จงตัดยอดก่อน ต่อมาจงตัดกลางลำต้น และจงตัดโคนต้นในภายหลัง เมื่อข้าพระองค์ถูกตัดอย่างนี้ จะพึงตายไม่เป็นทุกข์ (พระราชาตรัสว่า)

เหมือนราชบุรุษตัดมือ ตัดเท้า ตัดหู และตัดจมูกก่อน ต่อมาภายหลังจึงตัดศีรษะของโจรที่ยังเป็นอยู่ การตายนั้นพึงเป็นทุกข์

ภัททสาละผู้เจ้าป่า การถูกตัดเป็นท่อนๆ เป็นสุขหรือ เพราะเหตุไร เพราะอาศัยอะไร ท่านจึงปรารถนาการถูกตัดเป็นท่อนๆ (ภัททสาละจอมเทพตรัสว่า)

ก็ข้าพระองค์อาศัยเหตุอันใดซึ่งเป็นเหตุอันประกอบด้วยธรรม จึงปรารถนาการถูกตัดเป็นท่อนๆ ขอเดชะพระมหาราช ขอพระองค์ทรงสดับเหตุอันนั้นของข้าพระองค์

พวกญาติของข้าพระองค์เจริญเติบโตอย่างมีความสุข เกิดในที่อับลมข้างๆ ข้าพระองค์ ข้าพระองค์พึงเบียดเบียนพวกญาติแม้เหล่านั้น ชื่อว่าได้ก่อความไม่สุขสบายให้แก่ผู้อื่น (พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงตรัสว่า)

กา ตฺวํ สุทฺเธหิ วตฺเถหิ อเฆ เวหายสณฺฐิตา เกน ตฺยสฺสูนิ วตฺตนฺติ กุโต ตํ ภยมาคตํ ฯ

ท่านเป็นใคร มีผ้าอันสะอาดหมดจด มายืนอยู่บนอากาศ เพราะเหตุไร น้ำตาของท่านจึงไหล ภัยมาถึงท่านแต่ที่ไหน?

ตเวว เทว วิชิเต ภทฺทสาโลติ มํ วิทู สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐโต ปูชิตสฺส เม ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ เมื่อหม่อมฉันได้รับการบูชาอยู่ ๖๐,๐๐๐ ปี ชนทั้งหลาย รู้จักหม่อมฉันว่า ภัททสาละ ในแว่นแคว้นของพระองค์นี้แล.

การยนฺตา นครานิ อคาเร จ ทิสมฺปติ วิวิเธ จาปิ ปาสาเท น มนฺเต อจฺจมญฺญิสุํ ยเถว มนฺเต ปูเชสุํ ตเถว ตฺวํปิ ปูชย ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ในทิศ พระราชาพระองค์ก่อนๆ เมื่อสร้าง พระนคร อาคาร และปราสาทต่างๆ พระราชาเหล่านั้นมิได้ดูหมิ่น หม่อมฉันเลย พระราชาเหล่านั้นบูชาหม่อมฉัน ฉันใด แม้พระองค์ ก็จงบูชาหม่อมฉัน ฉันนั้นเถิด.

ตญฺจ อหํ น ปสฺสามิ ถูลํ กาเยน เต ทุมํ อาโรหปรินาเหน อภิรูโปสิ ชาติยา ฯ

ก็ข้าพเจ้ามิได้เห็นต้นไม้อื่นที่จะใหญ่โตเหมือนท่าน โดยประมาณท่าน เป็นไม้งามแต่กำเนิดด้วยย่านและปริมณฑล.

ปาสาทํ การยิสฺสามิ เอกถมฺภํ มโนรมํ ตตฺถ ตํ อุปเนสฺสามิ จิรนฺเต ยกฺข ชีวิตํ ฯ

ข้าพเจ้าจะให้นายช่างทำปราสาทมีเสาเดียว เป็นที่รื่นรมย์ใจ ข้าพเจ้าจะ เชื้อเชิญท่านมาอยู่ที่ปราสาทนั้น ดูกรเทวดา ชีวิตของท่านจักยั่งยืน.

เอวํ จิตฺตํ อุทปาทิ สรีเรน วินาภาโว ปุถุโส มํ วิกนฺเตตฺวา ขณฺฑโส อวกนฺตถ ฯ

ถ้าพระองค์ทรงดำริอย่างนี้ ก็จำต้องพลัดพรากจากต้นรังอันเป็นร่างกาย ของหม่อมฉัน พระองค์จงตัดหม่อมฉันทำเป็นท่อนๆ ให้มากเถิด.

อคฺเค จ เฉตฺวา มชฺเฌ จ ปจฺฉา มูลมฺหิ ฉินฺทถ เอวํ เม ฉิชฺชมานสฺส น ทุกฺขํ มรณํ สิยา ฯ

พระองค์จงตัดปลายก่อนแล้วจงตัดท่อนกลาง ภายหลังจึงตัดที่โคน เมื่อหม่อมฉันถูกตัดอย่างนี้ ถึงจะตายลงก็ไม่มีทุกข์.

หตฺถปาทํ ยถา ฉินฺเท กณฺณนาสญฺจ ชีวโต ตโต ปจฺฉา สิโร ฉินฺเท ตํ ทุกฺขํ มรณํ สิยา ฯ

ราชบุรุษตัดมือและเท้า ตัดหูและจมูก ภายหลังจึงตัดศีรษะของโจรผู้เป็น อยู่ ความตายนั้นชื่อว่าตายเป็นทุกข์.

สุขํ นุ ขณฺฑโส ฉินฺทํ ภทฺทสาล วนปฺปติ กึ เหตุ กึ อุปาทาย ขณฺฑโส ฉินฺทมิจฺฉสิ ฯ

ดูกรต้นรังผู้เป็นเจ้าแห่งป่า เขาตัดเป็นท่อนๆ เป็นสุขหรือหนอ ท่าน มีเหตุอะไร มั่นใจอย่างไร จึงปรารถนาให้ตัดเป็นท่อนๆ ?

ยญฺจ เหตุํ อุปาทาย เหตุธมฺมูปสญฺหิตํ ขณฺฑโส ฉินฺทมิจฺฉามิ มหาราช สุโณหิ เม ฯ

ข้าแต่มหาราช หม่อมฉันยึดมั่นเหตุอันใด อันเป็นเหตุประกอบด้วยธรรม ปรารถนาให้ตัดเป็นท่อนๆ ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุอันนั้น.

ญาติ เม สุขสํวฑฺฒา มม ปสฺเส นิวาตชา เตปิหํ อุปหึเสยฺยํ ปเรสํ อสุโขจิตํ ฯ

หมู่ญาติของหม่อมฉัน เจริญอยู่ด้วยความสุข เกิดแล้วใกล้ต้นรังข้าง หม่อมฉัน หม่อมฉันพึงเข้าไปเบียดเบียนหมู่ญาติเหล่านั้น เมื่อเป็น เช่นนี้ หม่อมฉันชื่อว่าเข้าไปสั่งสมสิ่งที่มิใช่ความสุขให้แก่คนเหล่าอื่น เหตุนั้นหม่อมฉันจึงปรารถนาให้ตัดเป็นท่อนๆ .

เจเตยฺยรูปํ เจเตสิ ภทฺทสาล วนปฺปติ หิตกาโมสิ ญาตีนํ อภยํ สมฺม ทมฺมิ เตติ ฯ ภทฺทสาลชาตกํ ทุติยํ ฯ ---------

ดูกรต้นรังผู้เป็นเจ้าแห่งป่า ท่านย่อมคิดสิ่งที่ควรคิด ท่านเป็นผู้ปรารถนา ประโยชน์แก่หมู่ญาติ ดูกรสหาย ข้าพเจ้าให้อภัยแก่ท่าน. จบภัททสาลชาดกที่ ๒.