๕. จูฬสุตโสมชาดก

เราขอประกาศให้ชาวนิคม มิตร อำมาตย์ และข้าราชบริพารได้ทราบ บัดนี้ ผมที่ศีรษะของเราหงอกแล้ว เราจึงพอใจการบรรพชา (อำมาตย์ผู้องอาจแกล้วกล้าคนหนึ่งกราบทูลว่า)

นางทั้งหลายเหล่านั้นจักปรากฏตามกรรมของตนเอง พวกนางยังสาว จักไปพึ่งพาพระราชาแม้พระองค์อื่นได้ ส่วนเราปรารถนาสวรรค์ เพราะเหตุนั้น จึงจักบรรพชา (พระราชชนนีรีบเสด็จมาโดยด่วนตรัสถามว่า)

พ่อสุตโสม การที่แม่เป็นแม่ของเจ้า นับว่าแม่ได้เจ้ามาด้วยความลำบาก เมื่อแม่พร่ำเพ้อรำพันอยู่ เพราะเหตุไร เจ้าจึงไม่อาลัยจะบวชเสียเล่า

พ่อสุตโสม การที่แม่คลอดเจ้ามา นับว่าแม่ได้เจ้ามาด้วยความลำบาก เมื่อแม่พร่ำเพ้อรำพันอยู่ เพราะเหตุไร เจ้าจึงไม่อาลัยจะบวชเสียเล่า (พระชนกทรงทราบข่าวแล้วเสด็จมา ตรัสถามว่า)

พ่อสุตโสม ธรรมนั่นชื่ออะไร และอะไรชื่อว่าการบรรพชา เพราะเหตุไร เจ้าเป็นบุตรของเราทั้ง ๒ จึงไม่มีความอาลัย จะละทิ้งเราทั้ง ๒ ผู้แก่เฒ่าไปบวชเสียเล่า

แม้ลูกชายลูกสาวของพ่อก็มีอยู่มาก ยังเล็กอยู่ ยังไม่เป็นหนุ่มเป็นสาว แม้เด็กเหล่านั้นกำลังฉอเลาะอ่อนหวาน เมื่อไม่เห็นพ่อ เห็นจะเป็นทุกข์ไปตามๆ กัน (พระโพธิสัตว์จูฬสุตโสมสดับพระดำรัสแล้ว กราบทูลว่า)

ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ ทูลกระหม่อมทรงตัดพระทัยแล้วหรือ ทรงหมดความกรุณาในพวกหม่อมฉันหรือ เพราะเหตุไร ทูลกระหม่อมจึงไม่อาลัยพวกหม่อมฉันผู้คร่ำครวญอยู่ จะเสด็จออกผนวชเสียเล่า (พระโพธิสัตว์จูฬสุตโสมสดับเสียงคร่ำครวญของพระชายาเหล่านั้นแล้วตรัสว่า)

เราตัดใจได้แล้วก็หามิได้ และเราก็ยังมีความกรุณาในพวกเธออยู่ แต่ว่าเราปรารถนาสวรรค์ เพราะเหตุนั้น จึงจักบวช (พระมเหสีทรงพระครรภ์แก่ได้กราบทูลว่า)

เจ้าพี่สุตโสม การที่หม่อมฉันเป็นมเหสีของเจ้าพี่ นับว่าหม่อมฉันได้เจ้าพี่มาด้วยความยากลำบาก ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ เมื่อหม่อมฉันพร่ำเพ้อรำพันอยู่ เพราะเหตุไร เจ้าพี่จึงไม่ทรงอาลัย จะทรงผนวชเสียเล่า

เจ้าพี่สุตโสม การที่หม่อมฉันเป็นมเหสีของเจ้าพี่ นับว่าหม่อมฉันได้เจ้าพี่มาด้วยความยากลำบาก ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ เพราะเหตุไร เจ้าพี่จึงไม่ทรงอาลัยพระโอรสที่ปฏิสนธิในครรภ์ของหม่อมฉัน จะทรงผนวชเสียเล่า

ครรภ์ของน้องนางแก่แล้ว เอาเถิด ขอให้น้องนางจงคลอดบุตร ซึ่งมีผิวพรรณไม่ทรามเถิด ส่วนพี่จักละบุตรและน้องนางไปบวช (พระโพธิสัตว์ตรัสปลอบโยนพระนางว่า)

อย่าร้องไห้เศร้าโศกไปเลย เจ้าจันทา เจ้าผู้มีดวงเนตรงามดุจดอกกรรณิการ์เขา จงขึ้นไปยังปราสาทอันประเสริฐเสียเถิด พี่จักไปอย่างคนหมดความอาลัย (พระโอรสองค์ใหญ่ทูลถามว่า)

เสด็จแม่ ใครทำให้เสด็จแม่ทรงพิโรธ ทำไมเสด็จแม่จึงทรงกันแสง และทรงจ้องดูหม่อมฉันนัก บรรดาพระญาติที่เห็นๆ กันอยู่ ใครที่หม่อมแม่ฆ่าไม่ได้ หม่อมฉันจะฆ่าเอง (พระเทวีตรัสว่า)

ลูกรัก ท่านผู้ใดทำให้แม่โกรธ ท่านผู้นั้นเป็นผู้ชนะในแผ่นดิน เจ้าไม่อาจจะฆ่าเขาได้เลย ลูกรัก พระบิดาของเจ้าได้พูดกับแม่ว่า เราจักไปอย่างคนหมดความอาลัย (พระโอรสองค์ใหญ่คร่ำครวญอยู่ตรัสว่า)

เมื่อพระมารดาของหม่อมฉันทรงกันแสงอยู่ และเมื่อเจ้าพี่ไม่ทรงยินยอม หม่อมฉันก็จักยึดแม้พระหัตถ์ทั้ง ๒ ของเสด็จพ่อไว้ เมื่อพวกหม่อมฉันไม่ยินยอม เสด็จพ่อจะเสด็จไปไม่ได้ (พระโพธิสัตว์จูฬสุตโสมตรัสว่า)

ลุกขึ้นเถิดเจ้า แม่นม เจ้าจงชวนกุมารนี้ให้ไปรื่นรมย์ที่อื่นเถิด กุมารนี้อย่าได้ทำอันตรายแก่เราเลย เมื่อเรากำลังปรารถนาสวรรค์ (พระพี่เลี้ยงกราบทูลว่า)

ถ้ากระไร เราพึงให้แก้วมณีอันมีแสงสว่างนี้ ประโยชน์อะไรของเรากับแก้วมณีนี้หนอ เมื่อพระจอมนรชนสุตโสมทรงผนวชแล้ว เราจะทำอย่างไรกับแก้วมณีนั้นหนอ (มหาเสนคุตตอำมาตย์กราบทูลว่า)

พระคลังน้อยของพระองค์ก็ไพบูลย์ เรือนคลังหลวงของพระองค์ก็บริบูรณ์ และปฐพี พระองค์ก็ทรงชนะแล้ว ขอพระองค์ทรงพอพระทัย อย่าทรงผนวชเลย พระพุทธเจ้าข้า (พระโพธิสัตว์จูฬสุตโสมตรัสว่า)

ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ แม้ทรัพย์ของข้าพระพุทธเจ้าก็มีอยู่มากมาย ข้าพระพุทธเจ้าไม่อาจจะนับได้ ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายทรัพย์นั้นแม้ทั้งหมดแด่พระองค์ ขอพระองค์ทรงพอพระทัย อย่าทรงผนวชเลย พระพุทธเจ้าข้า (พระโพธิสัตว์จูฬสุตโสมตรัสว่า)

เรารู้ว่า ทรัพย์ของท่านมีอยู่มาก กุลวัฒนะ และเราท่านก็บูชา แต่เราปรารถนาสวรรค์ เพราะเหตุนั้น จึงจักบวช (โพธิสัตว์จูฬสุตโสมตรัสต่อไปว่า)

พี่เบื่อหน่ายหนัก ความไม่ยินดีกำลังครอบงำพี่ พ่อโสมทัต เพราะอันตรายของพี่มีมาก พี่จึงจักบวชวันนี้แหละ (โสมทัตอนุชาตรัสว่า)

ก็บรรพชากิจนี้เจ้าพี่ทรงพอพระทัย เจ้าพี่สุตโสม เจ้าพี่ทรงผนวชเถิด ในวันนี้ เดี๋ยวนี้แหละ แม้หม่อมฉันก็จักบวช เว้นเจ้าพี่เสียแล้ว หม่อมฉันไม่อาจจะอยู่ได้ (พระโพธิสัตว์จูฬสุตโสมตรัสว่า)

เราเข้าใจว่า ชีวิตนี้ถูกชรานำเข้าไป เหมือนกับน้ำนิดหน่อยในหม้อกรองน้ำด่าง เมื่อชีวิตเป็นของน้อยนักอย่างนี้ จึงไม่ใช่เวลาที่จะประมาทเลย

เราเข้าใจว่า ชีวิตนี้ถูกชรานำเข้าไป เหมือนกับน้ำนิดหน่อยในหม้อกรองน้ำด่าง เมื่อชีวิตเป็นของน้อยนักอย่างนี้ ถึงอย่างนั้นพวกคนพาลก็ยังพากันประมาทอยู่

พวกคนพาลเหล่านั้นถูกเครื่องผูกคือตัณหาผูกมัดไว้แล้ว ย่อมทำนรก กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน เปรตวิสัย และอสุรกายให้เจริญ (มหาชนคร่ำครวญกล่าวว่า)

ก็กลุ่มละอองธุลีฟุ้งลอยขึ้น ในที่ไม่ห่างไกลจากปุปผกปราสาท ชะรอยพระเกสาของพระธรรมราชา ผู้เรืองยศของพวกเรา จักถูกตัดแล้ว (มหาชนไม่เห็นพระราชา จึงเที่ยวคร่ำครวญว่า)

พระราชาทรงมีพระสนมกำนัลในห้อมล้อม เสด็จไป ณ ปราสาทใดหนอ นี้คือปราสาทของพระองค์ เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัย

พระราชาทรงมีหมู่พระญาติห้อมล้อม เสด็จไป ณ ปราสาทใดหนอ นี้คือปราสาทของพระองค์ เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัย

พระราชาทรงมีหมู่พระญาติห้อมล้อม เสด็จไป ณ ปราสาทใดหนอ นี้คือปราสาทของพระองค์ เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัย

พระราชาทรงมีพระสนมกำนัลในห้อมล้อม เสด็จไป ณ อโสกวันใดหนอ นี้คือภูมิภาคแห่งอโสกวันของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่งงดงาม น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง

พระราชาทรงมีหมู่พระญาติห้อมล้อม เสด็จไป ณ อโสกวันใดหนอ นี้คือภูมิภาคแห่งอโสกวันของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่งงดงาม น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง

พระราชาทรงมีพระสนมกำนัลในห้อมล้อม เสด็จไป ณ พระอุทยานใดหนอ นี้คือพระราชอุทยานของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่งงดงามตลอดกาลทั้งปวง น่ารื่นรมย์

พระราชาทรงมีหมู่พระญาติห้อมล้อม เสด็จไป ณ พระอุทยานใดหนอ นี้คือพระราชอุทยานของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่งงดงาม น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง

พระราชาทรงมีพระสนมกำนัลในห้อมล้อม เสด็จไป ณ สวนกรรณิการ์ใดหนอ นี้คือสวนกรรณิการ์ของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่งงดงาม น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง

พระราชาทรงมีหมู่พระญาติห้อมล้อม เสด็จไป ณ สวนกรรณิการ์ใดหนอ นี้คือสวนกรรณิการ์ของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่งงดงาม น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง

พระราชาทรงมีพระสนมกำนัลในห้อมล้อม เสด็จไป ณ สวนปาฏลิวันใดหนอ นี้คือสวนปาฏลิวันของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่งงดงาม น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง

พระราชาทรงมีพระสนมกำนัลในห้อมล้อม เสด็จไป ณ สวนอัมพวันใดหนอ นี้คือสวนอัมพวันของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่งงดงาม น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง

พระราชาทรงมีหมู่พระญาติห้อมล้อม เสด็จไป ณ สวนอัมพวันใดหนอ นี้คือสวนอัมพวันของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่งงดงาม น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง

พระราชาทรงมีพระสนมกำนัลในห้อมล้อม เสด็จไป ณ สระโบกขรณีใดหนอ นี้คือสระโบกขรณีของพระองค์ ดารดาษไปด้วยดอกไม้นานาชนิด คับคั่งไปด้วยฝูงนก

พระราชาทรงมีหมู่พระญาติห้อมล้อม เสด็จไป ณ สระโบกขรณีใดหนอ นี้คือสระโบกขรณีของพระองค์ ดารดาษไปด้วยดอกไม้นานาชนิด คับคั่งไปด้วยฝูงนก

พระเจ้าสุตโสมบรมราชาทรงสละราชสมบัตินี้ผนวชเสียแล้ว พระองค์ทรงผ้ากาสาวพัสตร์ เสด็จเที่ยวไปพระองค์เดียว ดุจพญาช้างตัวประเสริฐ (พระโพธิสัตว์จูฬสุตโสมตรัสว่า)

ท่านทั้งหลายอย่าหวนระลึกถึงความยินดี การเล่นและความรื่นเริงทั้งหลายในกาลก่อนเลย กามทั้งหลายอย่าฆ่าท่านทั้งหลายได้เลย จริงอยู่ สุทัสสนนครน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก

อามนฺตยามิ นิคมํ มิตฺตามจฺเจ ปาริสชฺเช จ สิรสฺมึ ปลิตํ ชาตํ ปพฺพชฺชํทานิ โรจหํ ฯ

เราขอบอกชาวเมือง มิตร อำมาตย์ และบริษัททั้งหลายด้วย ผมหงอก เกิดขึ้นบนศีรษะแล้ว บัดนี้ เราชอบใจจะบวช.

อภุํ เม กถํ นุ ภณสิ สลฺลํ เม เทว อุรสิ กปฺเปสิ สตฺตสตา เต ภริยา กถํ นุ เต ตา ภวิสฺสนฺติ ฯ

อย่างไรหนอ พระองค์จึงทรงรับสั่งความไม่เจริญแก่ข้าพระพุทธเจ้า ข้า แต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระองค์ทรงปักพระแสงศรที่อกของข้าพระ- พุทธเจ้า พระชายาของพระองค์มีอยู่ประมาณ ๗๐๐ พระนางเหล่านั้นของ พระองค์จักเป็นอยู่อย่างไรหนอ?

ปญฺญายิหินฺติ เอตา ทหรา อญฺญํปิ ตา คมิสฺสนฺติ สคฺคญฺจ ปตฺถยาโน เตนาหํ ปพฺพชิสฺสามิ ฯ

นางเหล่านั้นยังสาวจักปรากฏเอง นางเหล่านั้นจักไปพึ่งพิงพระราชาองค์ อื่นก็ได้ ส่วนเราปรารถนาสวรรค์ เพราะฉะนั้น จึงจักบวช.

ทุลฺลทฺธํ เม อาสิ สุตโสม ยสฺส เต โหมหํ มาตา ยํ เม วิลปนฺติยา อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ ทุลฺลทฺธํ เม อาสิ สุตโสม ยํ ตํ อหํ วิชายิสฺสํ ยํ เม วิลปนฺติยา อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ

ดูกรพ่อสุตโสม แม่ผู้เป็นมารดาของเจ้าชื่อว่าได้แล้วชั่ว เพราะเมื่อแม่ พร่ำเพ้ออยู่ เจ้ายังไม่ห่วงใยจะบวชเสียให้ได้. ดูกรพ่อสุตโสม แม่ได้ คลอดเจ้าซึ่งเป็นผู้ที่แม่ได้มาไม่ดีเสียแล้ว เพราะเมื่อแม่พร่ำเพ้ออยู่ พ่อ ยังไม่ห่วงใยจะบวชเสียให้ได้.

โก นาเมโส ธมฺโม สุตโสม กา จ นาม ปพฺพชฺชา ยํ โน อเมฺห ชิณฺเณ ปหาย อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ

ดูกรพ่อสุตโสม ธรรมนั่นชื่ออะไร และการบวชชื่ออะไร เพราะว่าเจ้า ละทิ้งเรา ๒ คนผู้แก่เฒ่าแล้ว ไม่ห่วงใยจะบวชเสียให้ได้?

ปุตฺตาปิ ตุยฺหํ พหโว ทหรา อปฺปตฺตโยพฺพนา มญฺชู เตปิ ตํ อปสฺสนฺตา มญฺเญ ทุกฺขํ นิคจฺฉนฺติ ฯ

แม้บุตรและธิดาทั้งหลายของเจ้าก็มากมี ยังเล็กนัก ไม่เจริญวัย กำลัง ฉอเลาะ น่ารักใคร่ เมื่อไม่เห็นเจ้า เข้าใจว่าจะได้รับความลำบากไป ตามๆ กัน.

ปุตฺเตหิ จ เม เอเตหิ ทหเรหิ อปฺปตฺตโยพฺพเนหิ มญฺชูหิ สพฺเพหิปิ ตุเมฺหหิ จิรํปิ ฐตฺวา วินาภาโว ฯ

ความที่หม่อมฉันตั้งอยู่แม้นานมาแล้ว ก็จะต้องพลัดพรากจากบุตรและ ธิดาเหล่านี้ ซึ่งยังเล็กนัก ไม่เจริญวัย กำลังฉอเลาะ จากทูลกระหม่อม ทั้งสองพระองค์ และสิ่งทั้งปวงไปเป็นของเที่ยงแท้.

ฉินฺนํ นุ ตุยฺหํ หทยํ อาทู กรุณา จ นตฺถิ อเมฺหสุ ยํ โน วิกนฺทนฺติโย อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ

พระทัยของทูลกระหม่อมจะตัดขาดเชียวหรือ หรือจะไม่ทรงพระกรุณา กระหม่อมฉันทั้งหลาย ไยเล่าพระองค์จึงไม่ห่วงใยกระหม่อมฉันทั้งหลาย ผู้คร่ำครวญอยู่ จะเสด็จออกผนวชเสียให้ได้เทียวหรือ เพคะ?

น จ มยฺหํ ฉินฺนํ หทยํ อตฺถิ กรุณาปิ มยฺหํ ตุเมฺหสุ สคฺคญฺจ ปตฺถยมาโน เตนาหํ ปพฺพชิสฺสามิ ฯ

ใจของเรามิได้ตัดขาด และเราก็มีความกรุณาในเธอทั้งหลาย แต่เรา ปรารถนาสวรรค์ เพราะฉะนั้น จึงจักออกบวช.

ทุลฺลทฺธํ เม อาสิ สุตโสม ยสฺส เต อหํ ภริยา ยํ เม วิลปนฺติยา อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ ทุลฺลทฺธํ เม อาสิ สุตโสม ยสฺส เต อหํ ภริยา ยํ เม กุจฺฉิปฏิสนฺธึ อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ ปริปกฺโก เม คพฺโภ กุจฺฉิคโต ยาว นํ วิชายามิ มาหํ เอกา วิธวา ปจฺฉา ทุกฺขานิ อทฺทกฺขึ ฯ

ข้าแต่พระสุตโสมผู้ประเสริฐ หม่อมฉันผู้เป็นอัครมเหสีของพระองค์ ชื่อว่าได้แล้วชั่ว เพราะเหตุไร เมื่อหม่อมฉันพร่ำเพ้ออยู่ พระองค์จึงไม่ ทรงห่วงใย จะทรงผนวชเสียให้ได้. ข้าแต่พระสุตโสมผู้ประเสริฐ หม่อมฉันผู้เป็นอัครมเหสีของพระองค์ชื่อว่าได้แล้วชั่ว เพราะเหตุไร พระองค์จึงมิได้ทรงห่วงใยสัตว์ผู้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของหม่อมฉัน จะ ทรงผนวชเสียให้ได้. ครรภ์ของหม่อมฉันแก่แล้ว ขอพระองค์ทรงรออยู่ จนกระทั่งหม่อมฉันประสูติ อย่าให้หม่อมฉันเป็นหม้ายอยู่แต่ผู้เดียว ต้องได้รับทุกข์ในภายหลังเลย.

ปริปกฺโก เต คพฺโภ กุจฺฉิคโต อิงฺฆ ตฺวํ วิชายสฺสุ ปุตฺตํ อโนมวณฺณํ ตํ หิตฺวา ปพฺพชิสฺสามิ ฯ

ครรภ์ของเธอแก่แล้ว ขอเชิญประสูติพระโอรสซึ่งมีมีผิวพรรณไม่ เลวทรามเถิด ฉันจักละโอรสพร้อมทั้งเธอบวชให้ได้.

มา ตฺวํ จนฺเท รุทิ มา โสจิ วนติมิรมตฺตกฺขิ อาโรห วรปาสาทํ อนเปกฺโข อหํ คมิสฺสามิ ฯ

ดูกรแม่จันทาผู้มีดวงตาเสมอด้วยดอกอัญชัน เธออย่าร้องไห้เศร้าโศก ไปเลย จงขึ้นสู่ปราสาทอันประเสริฐเสียเถิด ฉันไม่ห่วงใย จักไปบวช ให้ได้.

โก ตํ อมฺม โกเปสิ กึ โรทสิ เปกฺขสิ จ มํ พาฬฺหํ กํ อวชฺฌํ ฆาเตมิ ญาตีนํ อุทิกฺขมานานํ ฯ

ข้าแต่เสด็จแม่ ใครทำให้เสด็จแม่ทรงพิโรธ เหตุไฉน เสด็จแม่จึงทรง กรรแสงและจ้องมองดูหม่อมฉันยิ่งนัก บรรดาพระประยูรญาติทั้งหลาย ที่เห็นอยู่ หม่อมฉันจะฆ่าใครที่ควรรับสั่งให้ฆ่า?

น หิ โส สกฺกา หนฺตุํ วิชิตาวี โย มํ ตาต โกเปสิ ปิตา เต มํ ตาต อวจ อนเปกฺโข อหํ คมิสฺสามิ ฯ

ลูกรัก ท่านผู้ใด ผู้ชนะแผ่นดินทำให้แม่ขุ่นเคือง ท่านผู้นั้นเจ้าไม่อาจฆ่า ได้เลย พระบิดาของเจ้าได้ตรัสกะแม่ว่า ฉันไม่มีห่วงใยจักไปบวช.

โยหํ ปุพฺเพ รเถน ยามิ อุยฺยานํ มตฺตกุญฺชเร จ โยเธมิ สุตโสม ปพฺพชิเต กถํ นุทานิ กริสฺสามิ ฯ

เมื่อก่อนเราเคยไปเที่ยวสวนด้วยรถ และรบกันด้วยช้างตกมัน เมื่อ พระราชบิดาทรงผนวชเสียแล้ว บัดนี้ เราจักทำอย่างไร?

มาตุ จ เม รุทนฺตฺยา เชฏฺฐสฺส จ ภาตุโน อกามสฺส หตฺเถปิ เม คหิสฺสํ น หิ คจฺฉสิ โน อกามานํ ฯ

เมื่อพระมารดาของหม่อมฉันทรงกรรแสงอยู่ และเมื่อพระเชฏฐภาดา ไม่ทรงยินยอม หม่อมฉันก็จักยึดพระหัตถ์ทั้ง ๒ ของพระบิดาไว้ เมื่อ หม่อมฉันทั้งหลายไม่ยินยอม พระบิดาจะยังเสด็จไปไม่ได้.

อุฏฺเฐหิ ตฺวํ ธาติ อิมํ กุมารํ รเมหิ อญฺญตฺถ มา เม ปริปนฺถมกาสิ สคฺคํ มม ปตฺถยานสฺส ฯ

แม่นมจ๋า เชิญแม่ลุกขึ้นเถิด แม่จงพากุมารนี้ไปเล่นให้รื่นรมย์เสียใน ที่อื่น กุมารนี้อย่าได้ทำอันตรายแก่ฉัน เมื่อฉันปรารถนาสวรรค์.

ยนฺนูนิมํ ทเทยฺยํ ปภงฺกรํ โก นุ เม อิมินา อตฺโถ สุตโสเม ปพฺพชิเต กึ นุ เมนํ กริสฺสามิ ฯ

ไฉนหนอ พระราชาจึงพระราชทานแก้วมณีอันมีแสงสว่างนี้ เราจะ ประโยชน์ด้วยอะไรด้วยแก้วมณีนี้ เมื่อพระเจ้าสุตโสมทรงผนวชแล้ว เราจักทำแก้วมณีอะไรกัน?

โกโส จ ตุยฺหํ วิปุโล โกฏฺฐาคารญฺจ ตุยฺหํ ปริปูรํ ปฐวี จ ตุยฺหํ วิชิตา รมสฺสุ มา ปพฺพชิ เทว ฯ

พระคลังน้อยของพระองค์ยังไพบูลย์ และพระคลังใหญ่ของพระองค์ ก็บริบูรณ์ ปฐพีมณฑลพระองค์ก็ทรงชนะแล้ว ขอพระองค์จงทรงยินดี เถิด อย่าทรงผนวชเลย พระเจ้าข้า.

โกโส จ มยฺหํ วิปุโล โกฏฺฐาคารญฺจ มยฺหํ ปริปูรํ ปฐวี จ มยฺหํ วิชิตา ตํ หิตฺวา ปพฺพชิสฺสามิ ฯ

คลังน้อยของเราก็ไพบูลย์ คลังใหญ่ของเราก็บริบูรณ์ และปฐพีมณฑล เราก็ชนะแล้ว แต่เราก็จักละสิ่งนั้นๆ ออกบวช.

มยฺหํปิ ธนํ ปหูตํ สงฺขาตุํ โนปิ เทว สกฺโกมิ ตํ เต ททามิ สพฺพมฺปิ รมสฺสุ มา ปพฺพชิ เทว ฯ

ทรัพย์ของข้าพระพุทธเจ้ามีมากมาย ข้าพระพุทธเจ้าไม่สามารถจะนับได้ ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายทรัพย์ทั้งหมดนั้นแด่พระองค์ ขอพระองค์จงทรง ยินดี อย่าทรงผนวชเลย พระพุทธเจ้าข้า.

ชานามิ เต ธนํ ปหูตํ กุลวฑฺฒน ปูชิโต ตยา จสฺมิ สคฺคญฺจ ปตฺถยมาโน เตนาหํ ปพฺพชิสฺสามิ ฯ

ดูกรกุลวัฒนเศรษฐี เรารู้ว่าทรัพย์ของท่านมีมาก และท่านก็บูชาเรา แต่ เราปรารถนาสวรรค์ เพราะฉะนั้น เราจึงจักบวช.

อุกฺกณฺฐิโตสฺมิ พาฬฺหํ อรติ มํ โสมทตฺต อาวิสติ พหุกา หิ อนฺตรายา อชฺเชวาหํ ปพฺพชิสฺสามิ ฯ

ดูกรพ่อโสมทัต เราเป็นผู้กระสันนัก ความไม่ยินดีย่อมมาครอบงำเรา อันตรายมีมาก เราจักบวชให้ได้ในวันนี้ทีเดียว.

อิทํ จ ตุยฺหํ รุจิตํ สุตโสม อชฺเชวทานิ ตฺวํ ปพฺพช อหํปิ ปพฺพชิสฺสามิ น อุสฺสเห ตยา วินา อหํ ฐาตุํ ฯ

ข้าแต่พระเจ้าพี่สุตโสม แม้กิจนี้ พระองค์ทรงพอพระทัย ขอพระองค์ทรง ผนวช ณ บัดนี้ ในวันนี้ แม้หม่อมฉันก็จักบวช หม่อมฉันไม่อาจจะอยู่ ห่างพระองค์ได้.

น หิ สกฺกา ปพฺพชิตุํ นคเร น หิ ปจฺจติ ชนปเท จ ฯ

เธอจะบวชไม่ได้เป็นอันขาด เพราะว่าใครๆ ในพระนครแลคามนิคม ชนบทก็พากันไม่หุงต้ม.

สุตโสเม ปพฺพชิเต กถนฺนุทานิ กริสฺสาม ฯ

เมื่อพระเจ้าสุตโสมทรงผนวชเสียแล้ว บัดนี้ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจัก ทำอย่างไรเล่า พระเจ้าข้า?

อุปนิยฺยติทํ มญฺเญ ปริตฺตํ อุทกํว ปงฺกวารมฺหิ เอวํ สุปริตฺตเก ชีวิเต น จ ปมชฺชิตุํ กาโล ฯ อุปนิยฺยติทํ มญฺเญ ปริตฺตํ อุทกํว ปงฺกวารมฺหิ เอวํ สุปริตฺตเก ชีวิเต อถ พาลา ปมชฺชนฺติ ฯ เต วฑฺฒยนฺติ นิรยํ ติรจฺฉานโยนิญฺจ ปิตฺติวิสยญฺจ ตณฺหาพนฺธนพนฺธา วฑฺเฒนฺติ อสุรกายํ ฯ

เราเข้าใจว่า ชีวิตนี้ถูกชรานำเข้าไป เป็นของน้อย ดุจน้ำในโคลนฉะนั้น เมื่อชีวิตเป็นของน้อยเหลือเกินอย่างนี้ เวลานี้ไม่ใช่เวลาที่จะประมาทเลย. เราเข้าใจว่าชีวิตนี้ถูกชรานำเข้าไป เป็นของน้อย ดุจน้ำในโคลนฉะนั้น เมื่อชีวิตเป็นของน้อยเหลือเกินอย่างนี้ แต่พวกคนพาลย่อมพากันประ- มาท. คนพาลเหล่านั้นอันเครื่องผูกคือตัณหาผูกไว้แล้ว ย่อมยังนรก กำเนิดสัตว์เดียรัจฉาน เปรตวิสัย และอสุรกายให้เจริญ.

อูหญฺญเต รชคฺคํ อวิทูเร ปุปฺผกมฺหิ จ ปาสาเท มญฺเญ โน เกสา ฉินฺนา ยสสฺสิโน ธมฺมราชสฺส ฯ

กลุ่มธุลีตั้งขึ้นไม่ไกลปุปผกปราสาท ชะรอยพระธรรมราชา ผู้เรืองยศ ของพวกเราจะทรงตัดพระเกศาแล้ว.

อยมสฺส ปาสาโท โสวณฺณปุปฺผมาลฺยวีติกิณฺโณ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อยมสฺส ปาสาโท โสวณฺณปุปฺผมาลฺยวีติกิณฺโณ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อิทมสฺส กูฏาคารํ โสวณฺณปุปฺผมาลฺยวีติกิณฺณํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อิทมสฺส กูฏาคารํ โสวณฺณปุปฺผมาลฺยวีติกิณฺณํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อยมสฺส อโสกวนิกา สุปุปฺผิตา สพฺพกาลิกา รมฺมา ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อยมสฺส อโสกวนิกา สุปุปฺผิตา สพฺพกาลิกา รมฺมา ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อิทมสฺส อุยฺยานํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อิทมสฺส อุยฺยานํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อิทมสฺส กณิการวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อิทมสฺส กณิการวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อิทมสฺส ปาฏลิวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อิทมสฺส ปาฏลิวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อิทมสฺส อมฺพวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อิทมสฺส อมฺพวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อยมสฺส โปกฺขรณี สญฺฉนฺนา อณฺฑเชหิ วีติกิณฺณา ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อยมสฺส โปกฺขรณี สญฺฉนฺนา อณฺฑเชหิ วีติกิณฺณา ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ

พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยพระสนมนางใน เสด็จไปเที่ยวยังปราสาทใด นี่คือปราสาทของพระองค์ เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุบผามาลัย พระ ราชาทรงห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังปราสาทใด. นี่คือปราสาทของพระองค์ เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุบผามาลัย พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยพระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังกูฏาคารใด. นี่คือกูฏาคารของพระองค์ เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุบผามาลัย พระ- ราชาทรงห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังกูฏาคารใด. นี่คือกูฏาคารของพระองค์ เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุบผามาลัย พระ- ราชาทรงห้อมล้อมด้วยพระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังสวนอโศกวัน ใด. นี่คือสวนอโศกวันของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ ตลอดกาลทั้งปวง พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยพระประยูรญาติ เสด็จ เที่ยวไปยังสวนอโศกวันใด. นี่คือสวนอโศกวันของพระองค์ มีดอก ไม้บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง พระราชาทรงห้อมล้อมด้วย พระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังพระราชอุทยานใด. นี่คือพระราชอุทยาน ของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปในพระ อุทยานใด. นี่คือพระราชอุทยานของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่ง น่ารื่น รมย์ตลอดกาลทั้งปวง พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยพระสนมนางใน เสด็จ เที่ยวไปยังสวนกรรณิการ์ใด. นี่คือ สวนกรรณิการ์ของพระองค์ มีดอก ไม้บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง พระราชาทรงห้อมล้อม ด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังสวนกรรณิการ์ใด. นี่คือสวน กรรณิการ์ของพระองค์ มีดอกบานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยพระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังสวนปาฏ- ลิวันใด. นี่คือ สวนปาฏลิวันของพระองค์ มีดอกบานสะพรั่ง น่ารื่น รมย์ตลอดกาลทั้งปวง พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังสวนปาฏลิวันใด. นี่คือ สวนปาฏลิวันของพระองค์ มี ดอกบานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง พระราชาทรงห้อมล้อม ด้วยพระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังสวนอัมพวันใด. นี่คือสวน อัมพวันของพระองค์ มีดอกบานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังสวน อัมพวันใด. นี่คือสวนอัมพวันของพระองค์ มีดอกบานสะพรั่ง น่ารื่น- รมย์ตลอดกาลทั้งปวง พระราชาห้อมล้อมด้วยพระสนมนางใน เสด็จ เที่ยวไปยังสระโบกขรณีใด. นี่คือ สระโบกขรณีของพระองค์ ดาดาษ ไปด้วยบุบผาชาตินานาชนิด เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงวิหค พระราชา ทรงห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังสระโบกขรณีใด. นี่คือ สระโบกขรณีของพระองค์ ดาดาษไปด้วยบุบผาชาตินานาชนิด เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงวิหค.

ราชา โข ปพฺพชิโต สุตโสโม รชฺชํ อิมํ ปหนฺตฺวาน กาสายวตฺถวสโน นาโคว เอกโก จรติ ฯ

พระเจ้าสุตโสมทรงสละราชสมบัตินี้แล้ว เสด็จออกผนวช ทรงผ้า กาสาวพัสตร เที่ยวไปพระองค์เดียว เหมือนช้างเชือกตัวประเสริฐฉะนั้น.

มาสฺสุ ปุพฺเพ รติกีฬิตานิ หสิตานิ อนุสฺสริตฺถ มา โว กามา หนึสุ สุรมฺมญฺหิ สุทสฺสนํ นครํ เมตฺตจิตฺตญฺจ ภาเวถ อปฺปมาณํ ทิวา จ รตฺโต จ อถ คจฺฉิตฺถ เทวปุรํ อาวาสํ ปุญฺญกมฺมินนฺติ ฯ จุลฺลสุตโสมชาตกํ ปญฺจมํ ฯ --------- ตสฺสุทฺทานํ สุวปณฺฑิตชมฺพุก กุณฺฑลิโน วรกญฺญมลมฺพุสชาตกํ จ ปวรุตฺตมสงฺขสิรีวฺหยโก สุตโสมอรินฺทมราชวโร ฯ จตฺตาลีสนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

ท่านทั้งหลายอย่าระลึกถึงความยินดี การเล่นและการร่าเริงในครั้งก่อน เลย กามทั้งหลายอย่าทำลายท่านทั้งหลายได้เลย จริงอยู่ สุทัสสนนคร น่ารื่นรมย์ยิ่งนัก ท่านทั้งหลายจงเจริญ เมตตาจิตหาประมาณมิได้ ทั้งกลางวันกลางคืนเถิด เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านทั้งหลายจะได้ไปสู่เทพบุรี อันเป็นที่อยู่ของท่านมีบุญกรรม. จบ จุลลสุตโสมชาดกที่ ๕. ----------------------------------------------------- รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ ๑. เตสกุณชาดก ๒. สรภังคชาดก ๓. อลัมพุสาชาดก ๔. สังขปาลชาดก ๕. จุลลสุตโสมชาดก. จบ จัตตาฬีสนิบาตชาดก. -----------------------------------------------------